ચિત્તમાત્રમયી શૂન્યા વ્યોમમાત્રશરીરિકા । સઙ્કલ્પમાત્રનગરી ભ્રાન્તિમાત્રાત્મિકાસતી
આ બધું માત્ર મનથી બન્યું છે, ખાલી છે, અને આકાશ જેવું શરીર ધરાવે છે; કલ્પનાથી ઊભેલું શહેર છે, જે ભ્રમ અને અસત્યથી જ અસ્તિત્વમાં છે.
ઇહ કાશ્ચિન્ મહામોહા ભૂતાનાં જાતયસ્ સ્થિતાઃ । કાશ્ચિદ્ અભ્યુદિતજ્ઞાનાઃ કાશ્ચિન્ મધ્યે સ્ખલન્તિ હિ
અહીં જીવોમાં કેટલીક જાતિઓ ભારે મોહમાં રહે છે, કેટલીક જ્ઞાન તરફ ઉઠી છે અને કેટલીક વચ્ચે જ અડખમ ખાય છે.
ભુવિ સમ્બુધ્યમાનાનાં યાન્તીનામ્ ઉપદેશ્યતામ્ । સર્વાસાં ભૂતજાતીનાં યા એતા નરજાતયઃ
પૃથ્વી પર રહેલી તમામ જીવજાતિઓમાં, જે માનવ જાતિઓ જાગૃત થવા લાગી છે, એ જ ઉપદેશ લેવા યોગ્ય છે.
બહ્વાધયો દુઃખમય્યસ્ તા હિ દ્વેષભયાતુરાઃ । તાસાં મધ્યાત્ પ્રવક્ષ્યામિ તાવદ્ રાજસસાત્ત્વિકીમ્
ઘણા પ્રકારના દુઃખદાયક કષ્ટો છે, કારણ કે એ બધા દ્વેષ અને ભયથી પીડાય છે. એ બધામાંથી હવે હું રજસ અને સત્ત્વ બંને સ્વભાવ ધરાવતી એક પ્રકારની વાત સમજાવું છું.
યત્ તદ્ અસ્ત્ય્ અમૃતં બ્રહ્મ સર્વવ્યાપિ નિરામયમ્ । ચિદાભાસમ્ અનન્તાખ્યમ્ અનાદિ વિગતભ્રમમ્
જે અમર છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, દુઃખરહિત છે, ચેતનાની જેમ દેખાય છે, અનંત કહેવાય છે, અનાદિ છે અને મોહથી પર છે— એ બ્રહ્મ છે.
નિસ્સ્પન્દવપુષસ્ તસ્ય સ્પન્દસત્તૈકદેશતઃ । ઘનતામ્ એતિ સોમ્યે ઽબ્ધૌ ચલત્વાચ્ ચક્રતામ્ ઇવ
જેનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણ શાંત છે, તેમાં થોડુંક હલનચલન આવે ત્યારે, એમાં ઘનતા આવે છે, જેમ સમુદ્રમાં લહેરો ઊઠે ત્યારે ચક્રવાત સર્જાય છે.
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય એકદેશઃ ક ઉચ્યતે । કથં વિકારિતા વા સ્યાત્ કથં ચાવયવિક્રમઃ
અનંત આત્મા-tattva નો કોઈ ભાગ કહી શકે? તેમાં ફેરફાર કે કોઈ ભાગ-ભાગની ક્રમબદ્ધતા કેવી રીતે શક્ય છે?
તેન જાતં તતો જાતમ્ ઇતીયં રચના ગિરામ્ । શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં ન રામ પરમાર્થતઃ
હે રામ, 'આ આમાંથી જન્મ્યું છે અને તે તેમાંથી થયું છે' એવી વાતો માત્ર વાતચીત અને શાસ્ત્રના વ્યવહાર માટે કહેવાય છે, સાચી હકીકતમાં એ રીતે કંઈ નથી.
વિકારિતાવયવિતાદિઙ્મત્તાદેશિતાદયઃ । ક્રમા ન સમ્ભવન્તીશે દૃશ્યમાનોદયા અપિ
રૂપાંતર, ભાગોનું જોડાણ, ક્રમ વગેરે જેવી કલ્પનાઓ દેખાય છે, પણ પરમાત્મામાં એ સાચે અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી.
તં વિના કલ્પનૈવાન્યા નાસ્તિ નાપિ ભવિષ્યતિ । કુતસ્ત્યૌ ક્રમશબ્દાર્થાવ્ ઉક્તયો વ્યવહારજાઃ
તે પરમાત્મા સિવાય બીજું બધું કલ્પના જ છે, એ ક્યારેય હતું નહીં અને રહેશે પણ નહીં. એટલે 'ક્રમ' જેવા શબ્દોના અર્થ પણ માત્ર વ્યવહાર માટે જ છે.
યેહા યા કલ્પના યો ઽર્થો યશ્ શબ્દો યો ઽઙ્ગિનાં ગણઃ । તજ્જત્વાત્ તન્મયત્વાચ્ ચ તત્ તત્ તન્મયમ્ ઇષ્યતે
અહીં જે કંઈ કલ્પના, વસ્તુ, શબ્દ કે ગુણોના સમૂહ છે — એ બધું એમાંથી જ ઊભું થાય છે અને એથી જ વ્યાપ્ત છે, એટલે એ બધું પણ એજ માનવામાં આવે છે.
તજ્જસ્ સ એવ ભવતિ વહ્નેર્ વહ્નિર્ ઇવોત્થિતઃ । જન્યો ઽયં જનકશ્ ચાયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તૌ ભેદકલ્પના
જેમ અગ્નિમાંથી અગ્નિ પ્રગટે છે, તેમ જે કંઈક ઊભરાય છે એ પણ એજ છે; 'ઉત્પન્ન થયેલું' અને 'ઉત્પન્ન કરનાર' એવી જુદાઈ માત્ર કલ્પના છે.
અયમ્ અસ્માત્ સમુત્પન્ન ઇતીયં યા જગત્સ્થિતિઃ । આધિક્યં તત્ ક્રિયાશક્તૌ જન્યં જનકમ્ એવ તત્
'આ આમાંથી થયું છે' એવી દુનિયાની વ્યવસ્થા, ક્રિયાની શક્તિ વધે ત્યારે જ દેખાય છે; હકીકતમાં, ઉત્પન્ન થયેલું પણ ઉત્પન્ન કરનાર જ છે.
ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યદ્ ઇતિ શબ્દાર્થવિભ્રમઃ । ઉક્તાવ્ એવ ન દેવો ઽસ્તિ પ્રમિતે ભિન્નતા યતઃ
'આ અલગ છે, તે અલગ છે' એવી શબ્દો અને અર્થોની ગેરસમજ માત્ર બોલવામાં જ છે; સાચી સમજણમાં કોઈ જુદાઈ નથી, કારણ કે દિવ્યતામાં ભેદ નથી.
તજ્જયૈવ મનશ્શક્ત્યા સ્વતસ્ સઞ્જ્ઞા પ્રવર્તતે । દૃઢભાવનયા તસ્યા ઇષ્ટો ઽર્થઃ પ્રતિપદ્યતે
એ જ મનની શક્તિથી પોતપોતાની ઓળખ ઊભી થાય છે; જો એમાં દૃઢ વિશ્વાસ હોય, તો ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
અગ્નેશ્ શિખાયા એકસ્યા દ્વિતીયા જનિકેતિ યા । ઉક્તિવૈચિત્ર્યમ્ એવૈતન્ નોક્ત્યર્થે ઽત્રાસ્તિ સત્યતા
જ્યારે કોઈ કહે છે કે અગ્નિની એક જ્વાળા છે અને બીજી તેના પરથી ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે એ ફક્ત બોલવાની રીત છે; એમાં કોઈ વાસ્તવિક સત્ય નથી.
ન જન્યજનકાદ્યાસ્ તાસ્ સમ્ભવન્ત્ય્ ઉક્તયઃ પરે । એકમ્ એવ ત્વ્ અનન્તં યત્ કિં કથં તજ્ જનિષ્યતે
પરમાત્મા માટે 'ઉત્પન્ન' કે 'ઉત્પન્ન કરનાર' જેવી વાતો લાગુ પડતી નથી; જે એક અને અનંત છે, એ કેવી રીતે, કઈ રીતે ઉત્પન્ન થઈ શકે?
ઉક્તેર્ એષ સ્વભાવો યદ્ ઉક્તૈવોક્તિર્ અનન્તરમ્ । પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસઙ્ખ્યાદ્યર્થેન યુજ્યતે
વાણીનો સ્વભાવ એવો છે કે, જે કહેવામાં આવે એ ફક્ત કહેવું જ હોય છે; એ માત્ર સંખ્યા કે વિરોધ જેવી ભેદભાવની વાતોમાં જ યોગ્ય લાગે છે.
ઊર્મિજાલમ્ ઇવામ્ભોધૌ પરે યઃ પરિદૃશ્યતે । શબ્દાર્થકલનાકારસ્ તદ્ બ્રહ્મૈવ વિદુર્ બુધાઃ
જેમ દરિયામાં તરંગોનું જાળું દેખાય છે, તેમ પરમાત્મામાં શબ્દ અને અર્થના રૂપે જે દેખાય છે, તે બધું જ બ્રહ્મ છે એમ જ્ઞાની લોકો જાણે છે.
બ્રહ્મ ચિદ્ બ્રહ્મ ચ મનો બ્રહ્મ જ્ઞાનમ્ અવસ્તુ ચ । બ્રહ્માર્થો બ્રહ્મ શબ્દશ્ ચ બ્રહ્મ દિગ્ બ્રહ્મ ધાતવઃ
બ્રહ્મ જ ચેતના છે, બ્રહ્મ જ મન છે, બ્રહ્મ જ જ્ઞાન છે અને જે ખોટું છે તે પણ બ્રહ્મ જ છે. બ્રહ્મ જ વિષય છે, બ્રહ્મ જ શબ્દ છે, બ્રહ્મ જ દિશા છે અને બ્રહ્મ જ તત્વો છે.
અયમ્ અન્યો ઽયમ્ અન્યો ઽયં ભાગ ઇત્ય્ અન્તર્ આત્મનોઃ । મિથ્યાજ્ઞાનવિકલ્પોક્તૌ વાચિ સત્યાર્થતાત્ર કા
આ એક છે, એ બીજું છે, આ તેનો ભાગ છે — આત્મા અને બીજામાં આવું ભેદભાવ મનમાં ખોટી કલ્પનાથી જ થાય છે; આવા વચનોમાં સાચી વાત ક્યાં છે?
વહ્નેશ્ શિખાયા જાતેયં શિખેતિ મનસો હિ યા । ચાપલોત્થા વિકલ્પશ્રીર્ વસ્તુતસ્ સા ન સિધ્યતિ
જ્યારે અગ્નિમાંથી જ્વાળા ઊભી થાય છે ત્યારે તેને અલગ જ્વાળા માનવી એ મનની ચંચળતાથી ઉપજેલી કલ્પના છે; વાસ્તવમાં એવો ભેદ સાચો નથી.
અસત્યૈવ વિકલ્પોક્તિસ્ સત્યભાવેન કલ્પ્યતે । મોહોપહતદૃષ્ટિત્વાદ્ દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનદોષવત્
ભેદની વાત ખોટી જ છે, પણ મોહથી દૃષ્ટિ બગડવાથી તેને સાચી માનવામાં આવે છે — જેમ કે બે ચાંદ જોવા જેવી ભૂલ થાય છે.
સર્વસ્માત્ સર્વગાત્ તસ્માદ્ અનન્તાદ્ બ્રહ્મણઃ પદાત્ । નાન્યત્ કિઞ્ચિત્ સમ્ભવતિ તદ્ ઉક્તં યત્ તદ્ એવ તત્
બ્રહ્મ, જે સર્વત્ર છે, સર્વમાં વ્યાપેલું છે અને અનંત છે, એમાંથી બીજું કંઈ પણ જન્મતું નથી; જે કંઈ કહેવાય છે, એ બધું એજ છે.
બ્રહ્મતત્ત્વં વિના નેહ કિઞ્ચિદ્ એવોપપદ્યતે । સર્વં ચ ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મેત્ય્ એષૈવ પરમાર્થતા
બ્રહ્મના સત્ય વિના અહીં કંઈ પણ શક્ય નથી; ખરેખર, આ બધું બ્રહ્મ છે—આજ સર્વોચ્ચ સત્ય છે.
એવમ્પ્રાયશ્ ચ હે પ્રાજ્ઞ સિદ્ધાન્તસ્ તે ભવિષ્યતિ । અત્રૈવોદાહરિષ્યામસ્ સિદ્ધાન્તાર્થોક્તિપઞ્જરમ્
હે વિદ્વાન, આ જ તારું નિષ્કર્ષ બનશે; હવે હું અહીં સિદ્ધાંતનો સાર સંક્ષિપ્ત રૂપે કહું છું.
ઇહાવિદ્યાદિકાઃ કેચિદ્ વિદ્યન્તે નેતરે ક્રમાઃ । જ્ઞાસ્યસ્ય્ અલમ્ અશેષાર્થમ્ એતદ્ અજ્ઞાનસઙ્ક્ષયે
અહીં અજ્ઞાનથી શરૂ થતી કેટલીક સ્થિતિઓ જ છે; બીજાં કોઈ ક્રમ નથી; જ્યારે અજ્ઞાન નાશ પામશે, ત્યારે તું આ બધું સંપૂર્ણ રીતે જાણીશ.
અવસ્તુસઙ્ક્ષયે વસ્તુ યથાવસ્તુ પ્રસીદતિ । યથાવદ્ દૃશ્યતે દૃશ્યં જગન્ નૈશતમઃક્ષયે
જ્યારે અસત્ય નાશ પામે છે ત્યારે સત્ય પોતે જ સ્વરૂપે પ્રકાશે છે; જેમ રાત્રિના અંધકાર દૂર થાય ત્યારે જગત સાચું દેખાય છે.
યદ્ ઇદમ્ અખિલમ્ આતતં કુદૃષ્ટ્યા તદ્ ઉપશમે તવ રામ નિર્મલાભે । અવિતથવરદર્શને ભવિષ્યત્ય્ અવિતથમ્ એવ ન સંશયો ઽત્ર કશ્ચિત્
હે રામ, ખોટી દૃષ્ટિથી જે બધું ફેલાયેલું છે, તે તારી મનની શાંતિ અને નિર્મળ દૃષ્ટિથી, સાચી અને અડગ સમજથી, ખરેખર જેવું છે એવું જ દેખાશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ક્ષીરોદકુક્ષિતુલ્યાભિશ્ શીતલામલદીપ્તિભિઃ । તવોક્તિભિર્ વિચિત્રાભિર્ ગમ્ભીરાભિર્ ઇહાભિતઃ
દૂધના સાગરના ઠંડા અને શુદ્ધ તેજ જેવી, તારી અદભૂત અને ઊંડી વાતો અહીં ચારે બાજુ મને ઘેરી રહી છે.