ચિચ્ ચિનોતિ ચિતં ચેત્યં તેનેદં સ્થિતમ્ આત્મનિ । જ્ઞે ઽજ્ઞે ત્વ્ અન્યત્વમ્ આયાતમ્ અન્યદ્ અસ્તીતિ કલ્પનાત્
ચેતના જ ચેતન અને ચેત્યને જાણે છે, અને એથી આ જગત આત્મામાં સ્થિત છે; જાણવું કે અજાણવું એવી કલ્પનાથી જ ભિન્નતા દેખાય છે અને બીજું કંઈ છે એમ માનવામાં આવે છે.
અજ્ઞેષ્વ્ અસત્સ્વભાવોગ્રસંસારગણરૂપિણી । જ્ઞેષુ પ્રકાશરૂપૈવ સકલૈકાત્મિકા સતી
અજ્ઞાનીઓમાં એ અસત્ય સ્વભાવ ધરાવતી, ભયાનક અને અનેક પ્રકારના સંસારરૂપે દેખાય છે; પણ જ્ઞાનીઓમાં એ પ્રકાશરૂપ, સર્વમાં એકરૂપ અને સર્વની સચ્ચાઈ બની રહે છે.
અનુભૂતિવશાન્ નિત્યમ્ અર્કાદીનાં પ્રકાશિની । સ્વાદની સર્વભાવાનાં ભાવની ભવભાવિનામ્
અનુભવ પ્રમાણે એ સદા સૂર્ય વગેરેને પ્રકાશ આપે છે; એ સર્વ જીવોમાં સ્વાદરૂપ છે અને જે લોકો સંસારની કલ્પના કરે છે, એમની કલ્પનામાં પણ એ જ છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ નોત્તિષ્ઠતિ ન તિષ્ઠતિ । ન ચ યાતિ ન ચાયાતિ ન ચેહ ન ચ નેહ ચિત્
એ ન તો અસ્ત થાય છે, ન તો ઉગે છે, ન ઊભી રહે છે, ન સ્થિર રહે છે; એ ન જાય છે, ન આવે છે, ન અહીં છે, ન અહીં નથી—એ જ ચેતના છે.
સૈષા ચિદ્ અમલાકારા સ્વયમ્ આત્મનિ સંસ્થિતા । રાઘવેત્થં પ્રપઞ્ચેન જગન્નામ્ના વિજૃમ્ભતે
આ નિર્મળ સ્વરૂપ ચેતના પોતામાં જ સ્થિત રહીને, હે રાઘવ, 'જગત' નામે અનેક રીતે પ્રસરી રહી છે.
તેજઃપુઞ્જૈર્ યથા તેજઃ પયઃપૂરૈર્ યથા પયઃ । પરિસ્ફુરતિ સસ્પન્દૈસ્ તથા ચિત્ સર્ગસમ્ભ્રમૈઃ
જે રીતે પ્રકાશના સમૂહમાં પ્રકાશ ઝળહળે છે, અને પાણીના સમૂહમાં પાણી વહે છે, એ જ રીતે ચેતના પણ સર્જનના અનેક હલચલોમાં ધબકતી રહે છે.
તત્સ્વભાવેન ચિન્નામ્ના સર્વગેનોદિતાત્મના । પ્રકાશેનાપ્રકાશેન નિરંશેનાંશધારિણા
પોતાના સ્વભાવથી, જેને ચેતના કહેવાય છે, સર્વત્ર વ્યાપેલી અને પોતેથી જ પ્રગટ થતી, તે ક્યારેક પ્રકાશરૂપે, ક્યારેક અપ્રકાશરૂપે, ક્યારેક અખંડિત, તો ક્યારેક ભાગવાળી બનીને દેખાય છે.
સ્વયં સ્વવલનાયોગાદ્ અનન્તં પદમ્ ઉજ્ઝતા । અયં સો ઽસ્મીતિ ભાવેન ગચ્છતાજ્ઞપદં શનૈઃ
પોતાની જ પ્રતિબિંબ શક્તિથી, અનંત અવસ્થાને છોડી, "હું આ છું" એવી ભાવના સાથે, તે ધીરે ધીરે અજ્ઞાનની અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે.
નાનાતાયાં પ્રરૂઢાયામ્ અસ્યાં સંસૃતિપૂર્વકમ્ । ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગપદે સ્થિતિમ્ ઉપાગતે
જ્યારે વિવિધતા વધી જાય છે અને જન્મમરણનો પ્રવાહ ચાલે છે, ત્યારે તે સત્તા અને અસત્તાના પકડી અને છોડી દેવાના અવસ્થામાં સ્થિર થઈ જાય છે.
પુર્યષ્ટકં સ્પન્દશતૈઃ કરોતિ ન કરોતિ ચ । ઉત્સેધમ્ એતિ ભૂકોશકોટરસ્થો ઽઙ્કુરોત્કરઃ
સૂક્ષ્મ શરીર અનેક પ્રકારની લહેરોથી ક્યારેક કામ કરે છે, તો ક્યારેક કામ કરતું નથી; જેમ જમીનના ખાડામાં રહેલા અંકુરોનો જૂથ ધીમે ધીમે ઉપર આવે છે.
વ્યોમ સૌષિર્યમ્ આદત્તે સર્વમૂર્ત્યવિરોધિ યત્ । સ્પન્દૈકધર્મવાન્ વાતો રસરૂપિ યથા જલમ્
આકાશ પોતે ખાલી હોવા છતાં, દરેક રૂપને વિના વિરોધ સ્વીકારી લે છે; જેમ પવનમાં ફક્ત હલનચલનનો ગુણ છે અને પાણીમાં માત્ર સ્વાદનો ગુણ છે, એમ.
દૃઢોર્વી પ્રકટં તેજસ્ સ્થિતિમન્તિ જગન્તિ ચ । પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાસુ કાલઃ કલનયા સ્થિતઃ
મજબૂત ધરતી, સ્પષ્ટ અગ્નિ અને સ્થિરતા ધરાવતા બધા લોક—આ બધું સમયની મંજૂરી અને રોકથી જ ટકી રહે છે, કારણ કે સમય ગણતરીથી જ સ્થિર છે.
પુષ્પં લતાન્તમ્ આયાતિ શનૈસ્ સઞ્ચિતકેસરમ્ । મૃત્કોટરરસોલ્લાસસ્ તૃણતામ્ એતિ ભૂતલે
પુષ્પ ધીમે ધીમે વેલના અંત સુધી પહોંચે છે અને પોતાનું પરાગ એકઠું કરે છે; માટીના ખાડામાં રહેલી ભેજની ખુશી જમીન પર ઘાસ બની જાય છે.
મૂલસ્થાઃ ફલમ્ આયાન્તિ પેલવા રસલેશકાઃ । સન્નિવેશં વ્રજન્ત્ય્ એતા રેખાઃ પલ્લવપાલિષુ
મૂળમાં રહેલા નાજુક સંકેતો, ભલે ઓછા અને રસના ટપકાવટ જેટલા હોય, ફળ સુધી પહોંચે છે; આ રેખાઓ કોમળ પાંદડીઓની પંક્તિઓમાં દેખાય છે.
રચનામ્ અનુગૃહ્ણન્તિ શક્રબાણાસને ઽણવઃ । યોગો ભવત્ય્ અવિરતં સંસ્થાનેન નવો નવઃ
ઇન્દ્રના ધનુષ્ય અને બાણની રચનાથી અણુઓ રચનાને ટેકો આપે છે; સંયોજન સતત, અને નવી રીતે જાગૃત થતું રહે છે.
વસન્તમ્ ઉપતિષ્ઠન્તે પુષ્પપલ્લવરાશયઃ । નિદાઘવિધિમ્ આયાન્તિ દાવદાહવિભૂતયઃ
વસંત ઋતુમાં ફૂલ અને કૂંપળોના જૂથો હાજરી આપે છે; ઉનાળાની ઋતુમાં જંગલની આગની શક્તિઓ આગળ આવે છે.
પ્રાવૃટ્સમયમ્ ઈહન્તે નીલા જલદરાજયઃ । શરદં ચાનુધાવન્તિ સમગ્રાઃ ફલરાશયઃ
વરસાદની ઋતુ માટે નીલા વાદળોના જૂથો પ્રયત્ન કરે છે; શરદ ઋતુમાં બધા ફળોના જૂથો આગળ વધે છે.
હિમન્તૌ હિમહાસિન્યો ભવન્તિ કકુભો દશ । નયન્ત્ય્ ઉપલતામ્ અમ્બુ શિશિરે શીતલાનિલાઃ
હિમના ઋતુમાં દસેય દિશાઓ બરફથી ઢંકાઈ જાય છે; ઠંડા પવન ઠંડી ઋતુમાં પથ્થરો સુધી પાણી લઈ જાય છે.
ન જહાતિ સ્વમર્યાદાં કાલો યુગમયીમ્ ઇમામ્ । તરઙ્ગિણીતરઙ્ગૌઘલીલયા યાન્તિ સૃષ્ટયઃ
સમય કદી પોતાની ગતિ છોડતો નથી; યુગોની લયમાં સર્જન તરંગ પર તરંગની રમતમાં આગળ વધે છે.
નિયતિસ્ સ્થિતિમ્ આયાતિ સ્થૈર્યચાતુર્યકારિણી । તિષ્ઠત્ય્ આપ્રલયં ધીરા ધરા ધરણધર્મિણી
નિયતિ પોતાની સ્થિરતા પામે છે, દૃઢતા અને કુશળતાથી કાર્ય કરે છે; ધરતી ધીરજથી, આધારરૂપ સ્વભાવથી, પ્રલય સુધી અડગ રહે છે.
ચતુર્દશવિધાનીહ ભૂતાનિ ભુવનાન્તરે । નાનાચારવિહારાણિ નાનાવિરચનાનિ ચ
અહીં, બીજા લોકોમાં ચૌદ પ્રકારના જીવો વસે છે; તેઓ વિવિધ રીતે વર્તે છે, રમે છે અને અનેક પ્રકારના રૂપ ધારણ કરે છે.
પુનઃ પુનર્ વિલીયન્તે જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ । ધારાપરમ્પરાપાતવતિ વારીવ બુદ્બુદાઃ
ફરી ફરી એ ઓગળી જાય છે, ફરી ફરી જન્મે છે; જેમ વહેતી ધારા પર એક પછી એક પાણીના બુલબુલા ઊભા થાય અને ફાટી જાય છે.
આયાતિ યાતિ પરિતિષ્ઠતિ રારટીતિ સ્વાર્થાન્ ઉપાર્જયતિ ધાવતિ જન્મરાશૌ । ઉન્મત્તવદ્ વિહિતભાવનમ્ આહિતેહા મુગ્ધા કૃતાન્તવિવશા જનતા વરાકી
લોકો આવે છે, જાય છે, ક્યારેક રહે છે, ક્યારેક ગર્જના કરે છે, પોતપોતાના હિત માટે દોડે છે, જન્મમરણના ચક્રમાં ભટકે છે; પાગલ જેવા, મનમાં બાંધેલા વિચારો અને પ્રયત્નો સાથે, આ બેચારા લોકો ભાગ્યના વશમાં છે.
ઇત્થં સ્થિરચલાકારાસ્ સંસારાવલયો ઽભિતઃ । સ્વભાવાદ્ બ્રહ્મણસ્ સર્વાઃ પુનર્ આયાન્તિ યાન્તિ ચ
આ રીતે, સ્થિર અને અસ્થિર રૂપ ધરાવતી સંસારની ગતિઓ સર્વત્ર ફરતી રહે છે; બધું બ્રહ્માના સ્વભાવથી ફરીથી આવે છે અને જાય છે.
સ્વતસ્ સર્વમ્ ઇદં જાતમ્ અન્યોઽન્યં હેતુતાં ગતમ્ । અન્યોઽન્યમ્ અપિ નશ્યચ્ ચ સ્વત એવ વિલીયતે
આ બધું પોતે જ જન્મે છે, એક બીજાનું કારણ બને છે; એક બીજાથી નાશ પામે છે, છતાં અંતે પોતે જ ઓગળી જાય છે.
સ્વતસ્ સ્તમ્ભનિભસ્ સ્પન્દો યથાગાધજલોદરે । તથૈવેદમ્ અસત્ સચ્ ચ ચિદ્ એવ પરિદૃશ્યતે
જેમ ઊંડા પાણીમાં અંદર ચાલતી લહેરો પોતે જ શાંત લાગે છે, તેમ આ સત્ય અને અસત્ય બંને પણ શુદ્ધ ચેતનામાં જ દેખાય છે.
વ્યોમન્ય્ એવ નિરાભાસે નિદાઘાત્ સરિતો યથા । લક્ષ્યન્તે તદ્વદ્ એવેમાશ્ ચિત્તત્ત્વે સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ
જેમ ઉનાળામાં આકાશમાં નદીઓ દેખાય છે, છતાં આકાશમાં કોઈ સ્વરૂપ નથી, તેમ જ મનના મૂળમાં સર્જનના દૃશ્યો દેખાય છે.
યથા મદવશાદ્ આત્મા સ્વો ઽન્યવત્ પ્રતિભાસતે । તથૈવ ચિત્ત્વાચ્ ચિદ્ધાતુસ્ સ એવાસ ઇવ સ્થિતઃ
જેમ નશામાં પોતે પોતે બીજું જણાય છે, તેમ મનથી ચેતનાનું તત્વ પણ બીજું હોય તેમ દેખાય છે.
ન ચેદં સદ્ અસન્ નેદં તત્સ્થાતત્સ્થતયા ચિતિઃ । નાતિરિક્તાતિરિક્તા ચ કટકાદિષુ હેમતા
આ ન તો સાચું છે, ન તો ખોટું; એ માત્ર ચેતના જ છે, જે જેવી છે તેવી જ રહે છે—જેમ કાંકણ વગેરે ગહનામાં સોનુ જ હોય છે.
યેન શબ્દં રસં રૂપં ગન્ધં જાનાસિ રાઘવ । સો ઽયમ્ આત્મા પરં બ્રહ્મ સર્વમ્ આપૂર્ય સંસ્થિતઃ
હે રાઘવ, જેના દ્વારા તું અવાજ, સ્વાદ, રૂપ અને સુગંધ જાણે છે, એ જ આત્મા છે, એ સર્વત્ર વ્યાપેલો પરમ બ્રહ્મ છે, જે સર્વમાં વ્યાપી રહ્યો છે.