એતદ્ રામ પુરા પ્રોક્તં પિત્રા કમલજેન મે । ભવતે ઽદ્ય મયા પ્રોક્તં શિષ્યાયાત્યન્તધીમતે
હે રામ, આ ઉપદેશ મને પહેલા મારા પિતા કમલથી જન્મેલા બ્રહ્માજીએ આપ્યો હતો; આજે એ જ વાત હું તને, મારા અત્યંત બુદ્ધિશાળી શિષ્યને, કહું છું.
દામવ્યાલકટન્યાયસ્ તસ્માન્ મા તે ઽસ્તુ રાઘવ । ભીમભાસદ્રુટન્યાયો નિત્યમ્ અસ્તુ તવાનઘ
રાઘવ, તને દોરી અને સાપની ભૂલભ્રાંતિ કદી ન વળગે. હંમેશા સુકાં લાકડાં જેવું, જે દેખાવમાં ભયાનક લાગે પણ ખરેખર નિર્દોષ હોય, એ જ સમજણ તારી રહે, પાપરહિત.
અવિરલસુખદુઃખસઙ્કટેયં ભવપદવી ભવભાવનોપયાતા । વ્યવહરણવતો ઽપિ ભૂતજાતૌ સતતમ્ અસક્તતયા વિનશ્યતીતિ
આ સંસારની પાંખડી સતત સુખ અને દુઃખથી ભરેલી છે; એ સંસારની કલ્પનાથી જ ઊભી થાય છે. જે જીવોમાં વ્યવહાર કરે છે, એ માટે પણ અસક્તિથી આ પાંખડી સતત નાશ પામે છે.
જયન્તિ તે સદા શૂરાસ્ સાધવો યૈર્ વિનિર્જિતમ્ । અવિદ્યામદિરોલ્લાસિ સ્વમનો વિષયોન્મુખમ્
જેઓએ અજ્ઞાન અને અહંકારથી ઉદ્ભવેલી, વિષયોમાં વળગી રહેનારી પોતાની મનને જીત્યું છે, એવા વીર અને સજ્જન હંમેશા વિજયી થાય છે.
સંસારસ્યાસ્ય દુઃખસ્ય સર્વોપદ્રવદાયિનઃ । ઉપાય એક એવાસ્તિ મનસસ્ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ
આ સંસાર, જે સર્વ પ્રકારના દુઃખ અને ઉપદ્રવ આપે છે, તેના નિવારણ માટે એક જ ઉપાય છે—પોતાના મનને સંયમમાં રાખવું.
શ્રૂયતાં ધર્મસર્વસ્વં શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્ । ભોગેચ્છામાત્રકો બન્ધસ્ તત્ત્યાગો મોક્ષ ઉચ્યતે
હવે ધર્મનો સાર સાંભળો અને ધ્યાનપૂર્વક સમજજો: બંધન તો માત્ર ભોગવાની ઈચ્છા છે; એ ઈચ્છાને છોડી દઈએ, તો એ જ મુક્તિ કહેવાય છે.
કિમ્ અન્યૈશ્ શાસ્ત્રસન્દર્ભૈઃ શ્રૂયતામ્ ઇદમ્ એવ તત્ । યદ્ યત્ સ્વાદ્વ્ અઙ્ગ તત્ સર્વં દૃશ્યતાં વિષવહ્નિવત્
બીજા કોઈ શાસ્ત્રના ચર્ચાની જરૂર નથી, આ એક વાત જ સાંભળો: જે કંઈ તમને મીઠું લાગે, એ બધું જ ઝેર કે અગ્નિ સમાન સમજવું.
વિષયા વિષમાભોગાઃ પ્રવિચાર્યાઃ પુનઃ પુનઃ । તે હ્ય્ અનિષ્ટાઃ પરિત્યાજ્યાસ્ સેવ્યમાનાસ્ સુખાવહાઃ
ઇન્દ્રિયોના વિષયો પણ ઝેર જેવી ભોગવણીઓ છે, એમ વારંવાર વિચારવું જોઈએ. એ અનિચ્છનીય છે અને છોડવા યોગ્ય છે, કારણ કે એમાં ફસાઈએ તો દુઃખ જ મળે છે.
દોષાન્ પ્રસૂતે સસ્ફારાન્ વાસનાવાસિતા મતિઃ । કીર્ણકણ્ટકબીજા ભૂઃ કણ્ટકપ્રસરં યથા
જે મનમાં વાસનાઓ ભરેલી હોય, એ મન અનેક દોષો પેદા કરે છે; જેમ કાંટાની વાવણી કરેલી જમીનમાંથી કાંટા જ ઉગે છે, એમ.
અલગ્નવાસનાગર્ભા મતિઃ પ્રસરવર્જિતા । અદૃષ્ટરાગદ્વેષા સા શમમ્ એતિ શનૈઃ પરમ્
જે મનમાં લગાવની વાસના નથી, વિચારોનો પ્રવાહ બંધ થયો છે, અને જ્યાં રાગ-દ્વેષ દેખાતા નથી, એવું મન ધીમે ધીમે સર્વોત્તમ શાંતિ પામે છે.
શુભવાસનાગર્ભા ધીઃ પ્રસૂતે સુગુણાન્ સદા । ફલદાન્ અઙ્કુરાન્ કાલે શ્રેષ્ઠબીજવતીવ ભૂઃ
જ્યાં બુદ્ધિમાં સારા સંસ્કારોનું બીજ છે, ત્યાં હંમેશા ઉત્તમ ગુણો ઉગે છે, અને યોગ્ય સમયે તે ફળ આપે છે, જેમ ઉર્વર જમીન શ્રેષ્ઠ પાક આપે છે.
શુભભાવાનુસન્ધાનાત્ પ્રસન્ને મનસિ સ્થિતે । શનૈશ્ શનૈઃ પ્રશાન્તે ચ મિથ્યાજ્ઞાનઘનામ્બુદે
જ્યારે મન શુભ વિચારોમાં સ્થિર અને પ્રસન્ન રહે છે, ત્યારે ખોટા જ્ઞાનના ઘનઘોર વાદળો ધીમે ધીમે વિસર્જિત થાય છે.
વૃદ્ધિં ગતે ચ સૌજન્યે શુક્લપક્ષ ઇવોડુપે । વિવેકે પ્રસૃતે પુણ્યે જગતીવાર્કતેજસિ
જ્યારે સજ્જનતા વધે છે, જેમ શુક્લપક્ષમાં ચાંદ્રમા વધે છે, અને વિવેક તથા પુણ્ય ફેલાય છે, ત્યારે આખું જગત સૂર્યપ્રભા જેવી તેજસ્વી બની જાય છે.
ધૃતાવ્ અન્તર્ વિવૃદ્ધાયાં મુક્તાયામ્ ઇવ કીચકે । સ્થિતાવ્ અન્તઃ કૃતાસ્થાયાં રુચાવ્ ઇવ નિશાકરે
જ્યારે મનમાં ધીરજ વધે છે, ત્યારે મુક્તિ બાંસમાં પવન ફૂંકાય તેમ પ્રગટે છે; અને જ્યારે અંદર સ્થિરતા પકડી લે છે, ત્યારે આનંદ ચાંદની રાતમાં પ્રકાશે તેમ પ્રસરે છે.
ફલિતે શીતલચ્છાયે સત્સઙ્ગસફલદ્રુમે । સ્રવત્ય્ આનન્દસુરસં સમાધિસરલદ્રુમે
જ્યારે સારા સંગના વૃક્ષે ફળ આપે છે અને ઠંડક આપતી છાંયા ફેલાવે છે, ત્યારે સમાધિના સીધા વૃક્ષમાંથી આનંદરૂપ અમૃત વહેવા લાગે છે.
મનો ભવતિ નિર્દ્વન્દ્વં નિષ્કામમ્ અનુપદ્રવમ્ । પ્રશાન્તચાપલાનર્થલોભમોહભયામયમ્
મન દ્વંદ્વથી મુક્ત, ઇચ્છા વિનાનું, શાંતિથી ભરેલું અને ચંચળતા, લાલચ, મોહ તથા ભય જે દુઃખ આપે છે, તે બધાથી દૂર થઈ જાય છે.
ક્ષીણશાસ્ત્રાર્થસન્દેહં વિગતાશેષકૌતુકમ્ । નિરસ્તકલ્પનાજાલં જીવન્મુક્તમ્ અલેપકમ્
જ્યારે શાસ્ત્રના અર્થ વિશેના બધા સંશયો સમાપ્ત થાય છે, બધી જિજ્ઞાસા ઓગળી જાય છે, કલ્પનાનો જાળ છૂટી જાય છે, ત્યારે મનુષ્ય જીવતો મુક્ત અને બધાથી અસ્પર્શ રહે છે.
નિરીહં નિરુપાક્રોશં નિરપેક્ષં નિરાધિ ચ । સંશાન્તશોકનીહારમ્ અસક્તં ગ્રન્થિવર્જિતમ્
જે કોઈ ઈચ્છા રાખતો નથી, ગુસ્સો કરતો નથી, અપેક્ષા રાખતો નથી અને ચિંતા પણ કરતો નથી; જેના મનમાં દુઃખનો ધૂંધ પણ શાંત થઈ ગયો છે, જે કોઈ વસ્તુ સાથે બંધાયેલો નથી અને કોઈ ગ્રંથ કે મંતવ્યોમાં ફસાયો નથી—
સ્વેન્દ્રિયોગ્રસુતં સૂતં સતૃષ્ણાદારપઞ્જરમ્ । નાશયિત્વા સ્વમ્ આત્માનં સાધયત્ય્ અર્થમ્ ઐશ્વરમ્
જે પોતાના મનને, જે ઇન્દ્રિયોની તીવ્ર ઘોડાઓનો સરથિયો છે અને તૃષ્ણા તથા આસક્તિનું પાંજર છે, નાશ કરી દે છે, એ પોતાને પર રાજ કરવાનું સર્વોચ્ચ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
આત્મપીવરતાહેતૂન્ વિકલ્પાન્ સ્વયમ્ ઉજ્ઝતિ । સદ્ભૃત્યઃ પ્રભુકૃત્યેષુ જહાતિ તૃણવત્ તનુમ્
જે રીતે વફાદાર દાસ પોતાના માલિકની સેવા પૂરી થયા પછી શરીરને ઘાસના તણાની જેમ છોડી દે છે, એ જ રીતે મનુષ્ય પોતાને મોટું બનાવતી કલ્પનાઓને પોતે જ ત્યજી દે છે.
મનસો ઽભ્યુદયો નાશો મનોનાશો મહોદયઃ । જ્ઞમનો નાશમ્ અભ્યેતિ મનો ઽજ્ઞસ્ય વિવર્ધતે
મનનું ઉદય અને નાશ એ બધાનું ઉદય અને નાશ છે; મનનો નાશ એ મહાન સિદ્ધિ છે. જ્ઞાન મનને નાશ પામાડે છે, જ્યારે અજ્ઞાન મનને વધારતું જાય છે.
મનોમાત્રં જગચ્ચક્રં મનઃ પર્વતમણ્ડલમ્ । મનો વ્યોમ મનો દેહો મનો મિત્રં મનો રિપુઃ
આ આખું જગત મનથી જ બન્યું છે; પર્વતો પણ મન છે; આકાશ મન છે; શરીર મન છે; મિત્ર મન છે અને દુશ્મન પણ મન છે.
વિકલ્પકલુષા યા સ્યાચ્ ચિત્તત્ત્વસ્યાત્મવિસ્મૃતિઃ । મન ઇત્ય્ ઉચ્યતે સેયં વાસના ભવભાગિની
જ્યારે ચેતનાનો સાચો સ્વરૂપ ભૂલાઈ જાય છે અને કલ્પનાઓથી મન ગંદું થાય છે, ત્યારે તેને 'મન' કહે છે; આવી વૃત્તિ જ વાસના કહેવાય છે, જે જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાવે છે.
ચેત્યાનુપાતકલિતં ચિન્માત્રેતિક્ષતાભિધમ્ । મનાગ્ વિકલ્પકલુષં ચિત્તત્ત્વં જીવ ઉચ્યતે
જ્યારે ચેતના સતત અનુભવોથી રંગાઈ જાય છે અને થોડી કલ્પનાઓથી દૂષિત થાય છે, ત્યારે તેને જીવ કહે છે; એ મનનું જ મૂળ સ્વરૂપ છે.
ચેત્યપ્રપતિતં રૂઢસઞ્જ્ઞમ્ અજ્ઞત્વમ્ આગતં । તદ્ એવાધિકવિસ્તારં કલ્પ્યતે તન્મનસ્તયા
જ્યારે ચેતના અનુભવોમાં ફસાઈ જાય છે, પોતાનું પક્કું નામ સ્વીકારી લે છે અને અજ્ઞાનમાં પડી જાય છે, ત્યારે એ વધુ વિસ્તરે છે અને મનની સ્થિતિ તરીકે કલ્પાય છે.
નાત્મા સંસારપુરુષો ન શરીરં ન શોણિતમ્ । જડં સર્વં શરીરાદિ દેહી ખવદ્ અલેપકઃ
આત્મા એ સંસારનો માણસ નથી, એ શરીર નથી, એ લોહી પણ નથી. શરીર અને એ જેવી બધી વસ્તુઓ નિર્જીવ છે, જ્યારે જે આત્મા એમાં વસે છે, એ આકાશ જેવો છે—કોઈ પણ વસ્તુ તેને સ્પર્શી શકતી નથી.
શરીરે કણશઃ કૃત્તે નાસ્ત્ય્ અન્યદ્ રુધિરાદિકાત્ । નિર્ભિન્ને કદલીસ્તમ્ભે નાસ્ત્ય્ અન્યત્ પલ્લવાદ્ ઋતે
શરીરને ટુકડાઓમાં વિભાજીત કરીએ તો લોહી વગેરે સિવાય કશું જ બાકી રહેતું નથી; જેમ કેલાના થડને ફાડીયે તો પાંદડાઓ સિવાય બીજું કશું જ મળતું નથી.
મનો જીવં નરં વિદ્ધિ તદ્ એવાકારમ્ આગતમ્ । આત્મનાત્માનમ્ આદત્તે સ્વવિકલ્પાંશકલ્પિતમ્
મનને જ જીવ, એટલે કે માણસ, સમજ; એ જ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આત્મા પોતે જ પોતાની કલ્પનાઓમાંથી બનેલા ભાગોને સ્વીકારીને પોતાને જ પકડી રાખે છે.
સ્વવિકલ્પાન્ નરસ્ તન્તૂન્ પ્રસાર્ય રચયત્ય્ અલમ્ । જાલમ્ આત્મનિબન્ધાય કોશકારઃ ક્રિમિર્ યથા
મનુષ્ય પોતાનાં કલ્પનાના તાંતણાં ફેલાવીને, એમાંથી જ પોતાને જ બંધન માટેનું જાળ બનાવે છે—જેમ કે ઈંડો પોતે જ પોતાનું કોશ બનાવે છે.
ઇમં દેહભ્રમં ત્યક્ત્વા દેશકાલાન્તરે પુનઃ । શરીરમ્ અન્યદ્ આદત્તે પલ્લવત્વમ્ ઇવાઙ્કુરઃ
આ શરીરનું મોહ છોડીને, કોઈ બીજાં સ્થળે અને સમયે, એ ફરી બીજું શરીર ધારણ કરે છે, જેમ કે અંકુર પછી પાંદડું બને છે.