અહં હિ જગદ્ ઇત્ય્ અન્તર્ હેયાદેયદૃશોઃ ક્ષયે । સમતાયાં પ્રસન્નાયાં નાહઙ્કારઃ પ્રવર્તતે
જ્યારે અંદરથી 'હું' અને 'જગત' એવા વિચારો ઓગળી જાય છે અને મન સમતામાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે અહંકાર કાર્ય કરતો નથી.
કિમાકૃતિર્ અહઙ્કારઃ કથં સન્ત્યજ્યતે પ્રભો । સશરીરો ઽશરીરશ્ ચ ત્યક્તે તસ્મિન્ કથં ભવેત્
હે પ્રભુ, અહંકાર શું છે અને તેને કેવી રીતે છોડાય છે? શરીર સાથે કે શરીર વિના, જ્યારે અહંકાર છૂટી જાય છે ત્યારે શું બાકી રહે છે?
ત્રિવિધો રાઘવાસ્તીહ ત્વ્ અહઙ્કારો જગત્ત્રયે । દ્વૌ શ્રેષ્ઠાવ્ ઇતરસ્ ત્યાજ્યશ્ શૃણુ ત્વં કથયામિ તે
હે રાઘવ, આ ત્રણે લોકમાં અહંકાર ત્રણ પ્રકારનો છે. તેમાં બે શ્રેષ્ઠ છે અને એક છોડવા યોગ્ય છે. હવે હું તને સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
અહં સર્વમ્ ઇદં વિશ્વં પરમાત્માહમ્ અચ્યુતઃ । નાન્યદ્ અસ્તીતિ સંવિદ્ યા પરમા સા હ્ય્ અહઙ્કૃતિઃ
'આ બધું જગત હું જ છું, હું પરમાત્મા છું, અચ્યૂત છું, મારા સિવાય બીજું કંઈ નથી'—આ જ્ઞાન સર્વોત્તમ અહંકાર ગણાય છે.
મોક્ષાયૈષા ન બન્ધાય જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે । અહઙ્કારાભિધા ત્વ્ અસ્યાઃ કલ્પિતા ન તુ વાસ્તવી
આ અહંકાર મુક્તિ માટે છે, બંધન માટે નહીં, અને જીવિત મુક્તને મળે છે. આને અહંકાર કહેવું માત્ર નામરૂપ છે, વાસ્તવમાં એ અહંકાર નથી.
સર્વસ્માદ્ વ્યતિરિક્તો ઽહં વાલાગ્રશતકલ્પિતઃ । યદિ વા સંવિદ્ એષાસૌ દ્વિતીયાહઙ્કૃતિઃ પરા
હું બધાથી અલગ છું, વાળના સોથી ભાગ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છું; અથવા તો, આ જાગૃતિ એ સર્વોચ્ચ બીજું 'હું'પણ છે.
મોક્ષાયૈષા ન બન્ધાય જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે । અહઙ્કારાભિધા ત્વ્ અસ્યાઃ કલ્પિતા ન તુ વાસ્તવી
આ મુક્તિ માટે છે, બંધન માટે નથી; જીવિત મુક્તને માટે આ રહે છે. તેને 'હું'પણ કહેવું કલ્પિત છે, ખરેખર એવું નથી.
પાણિપાદાદિમાત્રો ઽયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયઃ । અહઙ્કારસ્ તૃતીયો ઽસૌ લૌકિકસ્ તુચ્છ એવ સઃ
માત્ર એટલું જ માનવું કે 'હું હાથ-પગ વગેરે જ છું'—આ ત્રીજું 'હું'પણ છે, જે દુન્યવી અને નકામું છે.
વર્જ્ય એષ દુરાત્માસૌ શત્રુર્ એષ પરસ્ સ્મૃતઃ । અનેનાભિહતો જન્તુર્ ન ભૂયઃ પરિરોહતિ
આ દુષ્ટ 'હું'પણ ત્યાજ્ય છે; એ બીજાનો શત્રુ ગણાય છે. જે જીવ એના કારણે ઘાયલ થાય છે, તે ફરી ક્યારેય ફૂલતો નથી.
રિપુણાનેન બલિના વિવિધાધિપ્રદાયિના । ખર્વીકૃતમતિર્ લોકસ્ સઙ્કટેષ્વ્ એવ મજ્જતિ
આ શક્તિશાળી દુશ્મન, જે અનેક પ્રકારની સત્તા આપે છે, એ દુનિયાના મનને નબળું કરી દે છે અને તે મુશ્કેલીઓમાં જ ફસાઈ જાય છે.
અનયા દુરહઙ્કૃત્યા ભાવાત્ સન્ત્યક્તયા ચિરમ્ । શિષ્ટાહઙ્કારવાઞ્ જન્તુર્ ભગવાન્ યાતિ મુક્તતામ્
જ્યારે આ હાનિકારક અહંકારને મનમાંથી લાંબા સમય સુધી દૂર કરી દેવામાં આવે છે, ત્યારે બાકી રહેલો અહંકાર ધરાવતો જીવ, હે ભગવન, મુક્તિ પામે છે.
લોકાહઙ્કારદોષસ્ય વપુર્ અસ્મીતિ રૂપિણઃ । ન દેહો ઽસ્મીતિ નિર્ણીયવર્જનં મહતાં મતમ્
દુનિયાદારીના અહંકારના દોષથી ઘડાયેલા લોકો માટે 'હું આ શરીર છું' એવી માન્યતા છોડી દેવી જોઈએ; 'હું શરીર નથી' એવી દૃષ્ટિ મહાન લોકો રાખે છે.
પ્રથમૌ દ્વાવ્ અહઙ્કારાવ્ અઙ્ગીકૃત્યાપ્ય્ અલૌકિકૌ । તૃતીયાહઙ્કૃતિસ્ ત્યાજ્યા લૌકિકી દુઃખદાયિની
પ્રથમ બે અહંકાર સ્વરૂપો સ્વીકાર્ય હોવા છતાં, તે અલૌકિક છે; ત્રીજો અહંકાર, જે દુન્યવી છે અને દુઃખ આપે છે, તેને છોડવો જોઈએ.
અનયા દુરહઙ્કૃત્યા દામવ્યાલકટાઃ કિલ । તાં દશાં સમનુપ્રાપ્તા યા કથાસ્વ્ અપિ દુઃખદા
આ કઠિન અહંકારથી બંધનના બાંધણાં વણાય છે; જે એ સ્થિતિએ પહોંચે છે, તેઓ તો એની વાતોમાં પણ દુઃખ અનુભવે છે.
તૃતીયાં લૌકિકીમ્ એતાં ત્યક્ત્વા ચિત્તાદ્ અહઙ્કૃતિમ્ । કિમ્ભાવઃ પુરુષો બ્રહ્મન્ પ્રાપ્નુયાદ્ આત્મને હિતમ્
હે બ્રાહ્મણ, મનમાંથી આ ત્રીજી, લોકિક અહંકાર છોડી દઈએ તો માણસે પોતાનાં સારા માટે શું લાભ મળે છે?
એષા તાવત્ પરિત્યાજ્યા ત્યક્ત્વૈતાં દુઃખદાયિનીમ્ । યથા યથા પુમાંસ્ તિષ્ઠેત્ પરમ્ એતિ તથા તથા
આ દુઃખ આપનારી અહંકારને સંપૂર્ણપણે છોડી દેવી જોઈએ; જેટલું જેટલું માણસ એમાંથી દૂર રહે છે, એટલું જ એ સર્વોચ્ચને પામે છે.
એતે અહઙ્કૃતિદશે પૂર્વોક્તે ભાવયન્ યદિ । તિષ્ઠત્ય્ અભ્યેતિ પરમં તત્ પદં પુરુષો ઽનઘઃ
જો કોઈ એ પહેલાં કહેેલી અહંકારની સ્થિતિઓનું ધ્યાનમાં રાખે અને સ્થિર રહે, તો નિર્દોષ માણસ એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
અથ તે એવ સન્ત્યજ્ય સર્વાહઙ્કૃતિવિવર્જિતઃ । સન્તિષ્ઠતે તથાપ્ય્ ઉચ્ચૈઃપદમ્ એવાધિરોહતિ
પણ જો કોઈ એ બધું પણ છોડી દે અને સર્વે અહંકારથી સંપૂર્ણ મુક્ત રહે, તો એ વ્યક્તિ હજી પણ ઊંચા, સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચી જાય છે.
સર્વદા સર્વયત્નેન લૌકિકી દુરહઙ્કૃતિઃ । પરમાનન્દબોધાય વર્જનીયા મહાધિયા
હંમેશાં અને તમામ પ્રયત્નથી, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ દુન્યવી અહંકારને ત્યજી દેવી જોઈએ, કારણ કે એ સર્વોચ્ચ આનંદ અને જ્ઞાન મેળવવા માટે જરૂરી છે.
શરીરસ્થામયાપુણ્યદુરહઙ્કારવર્જનાત્ । અન્યન્ ન પરમં શ્રેય એતદ્ એવ પરં પદમ્
શરીર, રોગ અને પાપથી ઊપજતી દુષિત અહંકારને ત્યજી દેવામાં જે સુખ છે, એથી વધુ શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી; એ જ સાચું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે.
ભાવાદ્ અહઙ્કૃતિં ત્યક્ત્વા સ્થૂલામ્ એતાં હિ લૌકિકીમ્ । તિષ્ઠન્ વ્યવહરન્ વાપિ ન નરઃ પ્રપતત્ય્ અધઃ
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મનથી આ જાડા અને દુન્યવી અહંકારને છોડી દે છે, ત્યારે એ સ્થિર રહે કે કાર્ય કરે, ક્યારેય નીચે પડતો નથી.
સંશાન્તાહઙ્કૃતેર્ જન્તોર્ ભોગરોગા મહામતેઃ । ન સ્વદન્તે સુતૃપ્તસ્ય યથા પ્રતિવિષારસાઃ
હે વિદ્વાન, જેમ સંતોષ પામેલા માણસને ઝેર મળેલા સ્વાદમાં મીઠાશ લાગતી નથી, તેમ જ, જે મનુષ્યનું અહંકાર શાંત થઈ ગયું છે, તેને ભોગના રોગો હવે મીઠા લાગતા નથી.
ભોગેષ્વ્ અસ્વદમાનેષુ પુંસશ્ શ્રેયઃ પુરોગતમ્ । ક્ષીણે ઽન્ધકારે કિં નામ મનસો ઽન્યત્ પ્રવર્તતે
જ્યારે મનુષ્યને ભોગોમાં રસ જ રહેતો નથી, ત્યારે સાચું કલ્યાણ તેની સામે ઊભું હોય છે; જેમ અંધકાર દૂર થાય પછી મન બીજું શું શોધે?
અહઙ્કારાનુસન્ધાનવર્જનાદ્ એવ રાઘવ । પૌરુષૈકપ્રયત્નોત્થાત્ તીર્યતે ભવસાગરઃ
હે રાઘવ, માત્ર અહંકારના પીછા છોડવાથી અને પોતાના પુરુષાર્થથી જ મનુષ્ય સંસારના દરિયાને પાર કરી જાય છે.
નાહં ન નામ મમ કિઞ્ચિદ્ અપીતિ મત્વા સર્વં ચ મે સકલમ્ અપ્ય્ અહમ્ એવ વેતિ । લબ્ધાસ્પદાં મનસિ સંવિદમ્ એવમ્ ઈડ્યાં નીત્વા સ્થિતિં પરમ્ ઉપૈતિ પદં મહાત્મા
'હું નથી, મારું કંઈ નથી, અને મારા સિવાય બીજું કશું નથી; બધું જ હું છું'—આ રીતે જ્ઞાનને મનમાં પકડી રાખીને, મહાન આત્મા પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
અત્ર તે શૃણુ વક્ષ્યામિ દામાદિષુ ગતેષ્વ્ અથ । યદ્ વૃત્તં શમ્બરસ્યૈવ નગરે નગસન્નિભે
હવે સાંભળો, દામ અને બીજા બધા જતા રહ્યા પછી, શમ્બર જેવું પહાડ જેવું શહેર છે, ત્યાં શું બન્યું હતું, એ હું તમને કહું છું.
તથા ગગનવિભ્રષ્ટે સમસ્તે ધ્વસ્તસંસ્થિતૌ । વિનષ્ટે શમ્બરાનીકે શરદીવાભ્રમણ્ડલે
જેમ શરદ ઋતુમાં આકાશમાંથી બધાં વાદળો વિખેરાઈ જાય છે અને આખું આકાશ ખાલી થઈ જાય છે, એ જ રીતે, જ્યારે શમ્બરનું સૈન્ય નાશ પામ્યું અને બધું વ્યવસ્થિત તૂટી ગયું, ત્યારે ત્યાં વિનાશ છવાઈ ગયો.
દેવનિર્જિતસૈન્યો ઽસૌ નીત્વા કતિપયાસ્ સમાઃ । પુનર્ દેવવધોદ્યુક્તશ્ ચિન્તયામ્ આસ દાનવઃ
દેવતાઓએ તેનું સૈન્ય હરાવી દીધું હતું, તો એ દાનવે થોડાં વર્ષો પસાર કર્યા. પછી ફરીથી દેવતાઓને મારવાનો વિચાર કરીને, એ મનમાં વિચારવા લાગ્યો.
દામાદયસ્ તે રચિતા યે મયા માયયાસુરાઃ । મૌર્ખ્યાત્ તૈર્ ભાવિતા યુદ્ધે મિથ્યૈવાન્તર્ અહઙ્કૃતિઃ
દામ અને બીજા જે અસુરો મેં મારી માયાથી ઊભા કર્યા હતા, તેમને હું મૂર્ખાઈથી સાચા માનતો હતો; પણ યુદ્ધમાં એ બધું ખોટું અહંકાર જ હતું.
ઇદાનીં સંસૃજામ્ય્ અન્યાન્ દાનવાન્ માયયોદિતાન્ । તાન્ અથાપ્ય્ આત્મશાસ્ત્રજ્ઞાન્ સવિવેકાન્ કરોમ્ય્ અહમ્
હવે હું માયાથી ઉત્પન્ન થયેલા બીજા દાનવો સર્જું છું; પછી તેમને આત્મજ્ઞાન અને સાચી સમજ આપું છું.