એષ તે કથિતસ્ સર્વો દામવ્યાલકટક્રમઃ । માયેયમ્ એવ સંસારી શૂન્યૈવાત્યન્તભાસુરા
તને દોરી, સાપ અને લાકડીનો આખો ક્રમ સમજાવ્યો છે; આ સંસાર તો માયિક છે — આખરે ખાલી, છતાં અત્યંત તેજસ્વી.
ભ્રમયત્ય્ અપરિજ્ઞાતા મૃગતૃષ્ણામ્બુધીર્ ઇવ । સંશામ્યતિ પરિજ્ઞાતા મૃગતૃષ્ણામ્બુધીર્ ઇવ
જ્યારે સમજાય નહીં, ત્યારે મૃગજળના સમુદ્ર જેવી ભ્રમણા કરાવે છે; અને જ્યારે સમજાય જાય, ત્યારે એ મૃગજળના સમુદ્ર જેવી શાંત થઈ જાય છે.
મહતો ઽપિ પદાદ્ એવં રામાજ્ઞાનવશાદ્ અધઃ । પતન્તિ મોહિતા મૂઢા દામવ્યાલકટા ઇવ
હે રામ, અજ્ઞાનના પ્રભાવે, મોટા ઊંચાણ પરથી પણ, ભ્રમિત અને મૂર્ખ લોકો એ જ રીતે નીચે પડી જાય છે, જેમ દોરી, સાપ અને લાકડીના ભ્રમમાં પડે છે.
ક્વ ભ્રૂક્ષેપવિનિષ્પિષ્ટમેરુમન્દરસહ્યતા । ક્વ રાજગૃહદાર્વન્તર્ વ્રણે મષકરૂપતા
ભ્રૂભંગથી મેરુ, મન્દર અને સહ્ય પર્વતોને ચકનાચૂર કરી દેવું ક્યાં? અને રાજમહેલની લાકડામાં ઘા પડેલા ઘા માં મચ્છર થવું ક્યાં?
ક્વ ચપેટચ્છટામાત્રપાતિતાર્કેન્દુબિમ્બતા । ક્વ પ્રદ્યુમ્નગિરૌ ગેહભિત્તિવ્રણવિહઙ્ગતા
માત્ર એક ચપેટથી ચંદ્રમાની પૂર્ણકળાને નીચે પાડી દેવું ક્યાં? અને પ્રદ્યુમ્ન પર્વત પર ઘરની દીવાલના ઘા માં પંખી થવું ક્યાં?
ક્વ પુષ્પલીલયાલોલકરતોલિતમેરુતા । ક્વાર્ષ્યશૃઙ્ગે નૃસિંહસ્ય ગૃહે ક્રકરપોતતા
એક તરફ એ છે કે હાથમાં ફૂલની જેમ મેરુ પર્વતને રમતમાં ઉંચકવો, અને બીજી તરફ એ છે કે સુકાં પર્વતની ટોચે સિંહના ઘરમા કાંપતા કબૂતર જેવું થવું.
ચિદાકાશો હિ મિથ્યૈવ રજસા રઞ્જિતપ્રભઃ । સ્વરૂપમ્ અત્યજન્ન્ એવ વિરૂપમ્ ઇવ બુધ્યતે
ચેતનાનો આકાશ, જે રજોગુણથી રંગાયેલો છે, એ ખરેખર મિથ્યા છે; પોતાનું સ્વરૂપ છોડ્યા વિના, તે બીજું કંઈક હોય તેમ દેખાય છે.
સ્વયૈવ વાસનાભ્રાન્ત્યા સત્યયેવાપ્ય્ અસત્યયા । મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્યેવ યાતિ જન્તુર્ અવાન્તરમ્
પોતાની જ વાસનાની ભ્રમથી, અસત્ય પણ ક્યારેક સત્ય જેવું લાગે છે; જેમ મૃગજળને પાણી માનીને પ્રાણી અંદર તરફ વળી જાય છે.
તરન્તિ તે ભવામ્ભોધિં સ્વપ્રવાહધિયૈવ યે । શાસ્ત્રેણાસદ્ ઇદં દૃશ્યમ્ ઇતિ નિર્વાસનં સ્થિતાઃ
જે લોકો શાસ્ત્રના જ્ઞાનથી આ દેખાતું જગત અસત્ય છે એમ જાણી, વાસનાથી મુક્ત રહીને, પોતાના જ વિચારના પ્રવાહથી સંસારના સમુદ્રને પાર કરે છે.
તારારવવિકારીણિ શુષ્કતર્કમતાનિ યે । યાન્તિ શ્વભ્રજલાન્ય્ આશુ નાશુભં નાશયન્તિ તે
જે લોકોનું મન તર્કના હલચલ અને સૂકા વિચારોથી ગભરાઈ જાય છે, તેઓ ઝડપથી ગૂંચવણના ખાડામાં પડી જાય છે, પણ દુર્ભાગ્યને દૂર કરી શકતા નથી.
સ્વાનુભૂતિપ્રસિદ્ધેન માર્ગેણાગમગામિના । ન વિનાશો ભવત્ય્ અઙ્ગ ગચ્છતાં પતતામ્ ઇવ
પોતાના અનુભવના સાચા માર્ગ વિના, માત્ર શાસ્ત્રના આધારથી, મુક્તિ મળતી નથી; જેમ પડતા અને જતાં લોકોને પણ વિનાશ ટળી શકતો નથી.
ઇદં મે સ્યાદ્ ઇદં મે સ્યાદ્ ઇતિ બુદ્ધિમતાં મતિઃ । સ્વેન દૌર્ભાગ્યદૈન્યેન ન ભસ્માપ્ય્ ઉપતિષ્ઠતે
‘આ મારું થાય, આ મારું થાય’ એવી ઈચ્છા બુદ્ધિશાળી લોકો માટે તેમના પોતાના દુર્ભાગ્ય અને ગરીબીના કારણે, રાખ પણ છોડતી નથી.
વેત્તિ નિત્યમ્ ઉદારાત્મા ત્રૈલોક્યમ્ અપિ યસ્ તૃણમ્ । તં ત્યજન્ત્ય્ આપદસ્ સર્વા રસતેવ જરત્તૃણમ્
જે મહાન હૃદયવાળા માણસ ત્રણેય લોકને પણ ઘાસફૂસ જેટલું જાણે છે, તેને બધાં દુઃખો છોડીને જાય છે, જેમ જૂનું ઘાસ ગાય છોડે છે.
પરિસ્ફુરતિ યસ્યાન્તર્ નિત્યં સત્ત્વચમત્કૃતિઃ । બ્રાહ્મમ્ અણ્ડમ્ ઇવાખણ્ડં લોકેશાઃ પાલયન્તિ તમ્
જેના અંતરમાં સદા શુદ્ધ સત્તાનું આશ્ચર્ય ઝળહળે છે, અને જેને જગતના દેવતાઓ અખંડિત બ્રહ્માંડની જેમ સંરક્ષે છે.
અપ્ય્ આપદિ દુરન્તાયાં નૈવ રન્તવ્યમ્ અક્રમે । રાહુર્ અપ્ય્ અક્રમેણૈવ પિબન્ન્ અપ્ય્ અમૃતં મૃતઃ
ભારે દુઃખમાં પણ અયોગ્ય માર્ગે કદી ચાલવું નહીં, કારણ કે રાહુએ પણ અમૃત ગેરરીતે પીધું, તો પણ તે મરી ગયો.
સચ્છાસ્ત્રસાધુસમ્પર્કમ્ અર્કમ્ ઉગ્રપ્રકાશદમ્ । યે શ્રયન્તિ ન તે યાન્તિ મોહાન્ધ્યસ્ય પુનર્ વશમ્
જે લોકો સાચા શાસ્ત્રો અને સારા લોકોના સંગને, જે સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે, અપનાવે છે, તેઓ ફરીથી મોહના અંધકારમાં નથી પડતા.
અવશ્યા વશ્યમ્ આયાન્તિ યાન્તિ સર્વાપદઃ ક્ષયમ્ । અવશ્યં ભવતિ શ્રેયઃ ક્રેયં યસ્ય ગુણૈર્ યશઃ
સૌ પ્રકારની આપત્તિઓ આવવી અને જવું એ નિશ્ચિત છે; પણ જેના ગુણોનું યશ ફેલાય છે, તેને સુખ અને કલ્યાણ અવશ્ય મળે છે.
યેષાં ગુણેષ્વ્ અસન્તોષો ઽરાગો યેષાં શ્રુતં પ્રતિ । સત્ય્ અવ્યસનિનો યે ચ તે નરાઃ પશવો ઽપરે
જેઓ પોતાના ગુણોથી સંતોષતા નથી, જેઓ શિક્ષણમાં આસક્ત નથી અને જેઓ સત્યમાં અડગ રહે છે, એજ સાચા મનુષ્ય છે; બાકીના તો ફક્ત પશુ છે.
યશશ્ચન્દ્રિકયા યેષાં ભાસિતં જનહૃન્નભઃ । તેષાં ક્ષીરસમુદ્રાણાં નૂનં મૂર્તૌ સ્થિતો હરિઃ
જેઓના હૃદયના આકાશમાં યશની ચાંદણી પ્રકાશે છે, એમના સ્વરૂપમાં ખરેખર દુધના દરિયામાં વસતા હરિ જ રહે છે.
ભુક્તં ભોક્તવ્યમ્ અખિલં દૃષ્ટા દ્રષ્ટવ્યદૃષ્ટયઃ । કિમ્ અન્યદ્ ભવભઙ્ગાય ભૂયોભોગેષ્વ્ અલુબ્ધતા
ભોગવાનુ જે કંઈ હતું એ બધું ભોગવાઈ ગયું, જોવાનું જે હતું એ બધું જોઈ લીધું. હવે સંસારના બંધન તોડવા માટે ફરીથી ભોગની લાલચ છોડવી સિવાય બીજું શું જરૂરી છે?
યથાક્રમં યથાશાસ્ત્રં યથાચારં યથાસ્થિતિ । સ્થીયતાં મુચ્યતામ્ અન્તર્ ભોગગાર્ધ્યમ્ અવાસ્તવમ્
જે રીતે યોગ્ય હોય, શાસ્ત્ર પ્રમાણે, આચરણ પ્રમાણે અને સ્થિતિ પ્રમાણે રહેવું જોઈએ; અંદર રહેલી ભોગની ખોટી આસક્તિ છોડી દેવી જોઈએ અને મુક્ત થવું જોઈએ.
સંસ્તવઃ ક્રિયતાં કીર્ત્યા ગુણૈર્ ગગનગામિભિઃ । ત્રાયન્તે મૃત્યુનોપેતં ન કદાચન ભોગકાઃ
આકાશ જેટલી ઊંચી ગુણવત્તાવાળી સ્તુતિ કરો; ભોગવિલાસ તો મૃત્યુ પકડે ત્યારે ક્યારેય બચાવી શકતા નથી.
ગાયન્તિ સિદ્ધસુન્દર્યો યેષામ્ ઇન્દુસિતં યશઃ । ગીતિભિર્ ગગનાભોગે તે જીવન્તિ મૃતાઃ પરે
જેઓનું યશ ચાંદની જેવું તેજસ્વી છે, એમના ગીતો દેવકન્યાઓ ગાય છે; એ લોકો અહીંથી વિદાય લીધા પછી પણ સ્વર્ગમાં ગીતોમાં જીવંત રહે છે.
પરમં પૌરુષં યત્નમ્ આસ્થાયાદાય સૂદ્યમમ્ । યથાશાસ્ત્રમ્ અનુદ્વેગમ્ આચારાત્ કો ન સિદ્ધિભાક્
જે મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થ અને દૃઢ પ્રયત્ન સાથે, શાસ્ત્ર પ્રમાણે અને મનમાં ઉથલપાથલ વિના સારા આચરણથી ચાલે છે, એ સફળતા કેમ ન મેળવે?
યથાશાસ્ત્રં વિહરતા ત્વરા કાર્યા ન સિદ્ધિષુ । ચિરકાલપરા પક્વા સિદ્ધિઃ પુષ્ટતરા ભવેત્
શાસ્ત્ર પ્રમાણે વર્તન કરનારએ સિદ્ધિ મેળવવામાં કદી ઉતાવળ ન કરવી; લાંબા સમય પછી પકવાયેલી સિદ્ધિ વધુ સુખદ અને મજબૂત બને છે.
વીતશોકભયાયાસમ્ અગર્ધમ્ અપયન્ત્રણમ્ । વ્યવહારો યથાશાસ્ત્રં ક્રિયતાં મા વિનશ્યતામ્
શાસ્ત્ર પ્રમાણે જે કાર્ય કરવું હોય, તે દુઃખ, ભય, થાક, લોભ કે બળજબરી વિના કરવું જોઈએ—એ કાર્ય વ્યર્થ ન જવા દો.
જીવો જીર્ણાન્ધકૂપેષુ ભવેષ્વ્ અન્તર્ધિમ્ આગતઃ । ભવતાં ભૂરિભઙ્ગાનામ્ અધુનોદ્ધ્રિયતામ્ અતઃ
આ આત્મા જન્મમરણના જૂના અંધકૂપોમાં ખોવાઈ ગયો છે; હવે, તમે અનેક વિપત્તિઓમાંથી તેને બહાર કાઢો.
ઇતઃ પ્રભૃતિ મા ભૂયો ગમ્યતામ્ અધરાદ્ અધઃ । ઇદં નિર્ધાર્યતાં શાસ્ત્રમ્ અસ્ત્રમ્ આપન્નિવારણે
આપણે હવે પછી કદી પણ વધુ નીચે ન પડીએ; આ શાસ્ત્રને દુઃખમાંથી બચાવવાનું મજબૂત શસ્ત્ર માનો.
રણે રભસનિર્લૂનવારણે પ્રાણમ્ ઉજ્ઝતામ્ । કિમ્ અર્થમાત્રયા કાર્યમ્ આર્યાશ્ શાસ્ત્રમ્ અવેક્ષ્યતામ્
યુદ્ધમાં જ્યારે હાથીઓ ભયાનક રીતે ફાટે છે અને જીવ જોખમમાં હોય, ત્યારે માત્ર ધનનો શું ઉપયોગ? મહાન લોકો એ સમયે શાસ્ત્ર તરફ નજર કરે.
ઇદં બિમ્બમ્ ઇદં નિમ્બમ્ ઇતિ મત્યા વિચાર્યતામ્ । સ્વયા પરપ્રેરણયા યાત મા પશવો યથા
આ વાતને સમજદારીથી વિચારો—‘આ પ્રતિબિંબ છે, આ સાચું છે.’ બીજાની પ્રેરણાથી, પશુઓ જેમ, અંધપણે આગળ ન વધો.