માયયાથ વિવાદેન સન્ધિના વિગ્રહેણ ચ । પલાયનેન ધૈર્યેણ ચ્છદ્મનોપાયનેન ચ
પછી માયા, ઝઘડા, જોડાણ, વિગ્રહ, ભાગી જવું, ધીરજ અને ચાલાક ચતુરાઈથી પણ કામ લેવામાં આવતું.
કાર્પણ્યેનાસ્ત્રયુદ્ધેન સ્વાન્તર્ધાનૈશ્ ચ ભૂરિશઃ । કૃતસ્ સ સમરો દેવૈસ્ ત્રિંશદ્ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
આત્મદયા, શસ્ત્રયુદ્ધ અને વારંવાર અદૃશ્ય થવાથી, દેવતાઓ સાથે એ યુદ્ધ પાંત્રીસ વર્ષ સુધી ચાલ્યું હતું.
વર્ષાણિ દિવસાન્ માસાન્ દશાષ્ટૌ પઞ્ચ સપ્ત ચ । વર્ષાણિ પેતુર્ વૃક્ષાગ્નિહેત્યમ્બ્વશનિભૂભૃતામ્
વર્ષો, દિવસો, મહિના—દસ, આઠ, પાંચ અને સાત—વૃક્ષો, અગ્નિ, શસ્ત્રો, પાણી, અન્ન અને પર્વતો માટે પસાર થઈ ગયા.
એતાવતા તુ કાલેન દૃઢાભ્યાસાદ્ અહઙ્કૃતેઃ । દામાદયો ઽહમ્ ઇત્ય્ આસ્થાં જગૃહુર્ ગ્રસ્તચેતસઃ
આટલા સમય દરમિયાન, દૃઢ અભ્યાસથી, બંધન વગેરેએ પોતાના મનને સંપૂર્ણ રીતે ગ્રસીને 'હું છું' એવી મજબૂત માન્યતા પકડી લીધી.
નૈકટ્યાતિશયાદ્ યદ્વદ્ દર્પણં બિમ્બવદ્ ભવેત્ । અભ્યાસાતિશયાત્ તદ્વત્ તે ઽપ્ય્ અહઙ્કારિતાં ગતાઃ
જે રીતે અતિ નજીક હોવાથી દરપણ પોતે જ પ્રતિબિંબ જેવું લાગે છે, એ જ રીતે સતત અભ્યાસથી એ બધાએ પણ અહંકારની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
યદ્વદ્ દૂરતરં વસ્તુ નાદર્શે પ્રતિબિમ્બતે । પદાર્થવાસના તદ્વદ્ અનભ્યાસાન્ ન જાયતે
જેમ દૂરની વસ્તુ અરીસામાં દેખાતી નથી, તેમ મનમાં કોઈ વસ્તુની છાપ વારંવાર અભ્યાસ કર્યા વિના ઊભી થતી નથી.
યદા દામાદયો જાતા જાતાહઙ્કારવાસનાઃ । તદા મે જીવિતં મે ઽર્થ ઇતિ દૈન્યમ્ ઉપાગમન્
જ્યારે બંધન અને એ જેવી લાગણીઓ ઊભી થઈ, અને 'હું' એવી ભાવના જાગી, ત્યારે 'મારું જીવન, મારી વસ્તુઓ' એવી વિચારધારા આવી અને એથી દુઃખ આવી પડ્યું.
ભયવાસનયા ગ્રસ્તા મોહવાસનયા હતાઃ । આશાપાશનિબદ્ધાસ્ તે તતઃ કૃપણતાં ગતાઃ
ભયની લાગણીમાં ફસાઈ, મોહથી અંધ બની, અને આશાની ડોરથી બંધાઈ, એ લોકો દુઃખી અવસ્થામાં પડી ગયા.
મુધૈવ હ્ય્ અનહઙ્કારૈર્ મમત્વમ્ ઉપકલ્પિતમ્ । રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગત્વમ્ ઇવ દામવ્યાલકટૈસ્ તતઃ
જેમ રશી પર સાપ છે એવું ખોટું માનવામાં આવે છે, તેમ 'મારું' એવી કલ્પના પણ અહંકાર વિનાના લોકોમાં ખોટી રીતે ઊભી થાય છે.
આપાદમસ્તકં દેહલતેયં ભવતુ સ્થિરા । મમેતિ તૃષ્ણાકૃપણા દીનતાં તે સમાયયુઃ
આ શરીર માથાથી પગ સુધી મજબૂત રહે એવી 'મારું' કહીને લાલચ રાખનારા લોકો દયનીય દિનતા તરફ ધકેલાઈ જાય છે.
સ્થિરો ભવતુ મે દેહસ્ સુખાયાસ્તુ ધનં મમ । ઇતિ બદ્ધધિયાં તેષાં ધૈર્યમ્ અન્તર્ધિમ્ આયયૌ
મારું શરીર મજબૂત રહે અને મારું ધન મને સુખ આપે એવી ઈચ્છા રાખનારા લોકોનું મન બંધાઈ જાય છે અને એમનું ધૈર્ય ઓગળી જાય છે.
અવાસનત્વાદ્ વપુષામ્ અનાસ્થત્વાત્ સુરદ્વિષામ્ । યાભૂત્ પ્રહારપરતા માર્જિતૈવાશુ સાભવત્
શરીર પર કોઈ ઊંડા સંસ્કાર નથી અને દેવદ્રોહીઓમાં સ્થિરતા નથી, એટલે એમની હિંસાની વૃત્તિ ઝડપથી દૂરી થઈ જાય છે, જાણે કોઈએ સાફ કરી નાખી હોય.
કથં સ્થિરા જગત્ય્ અસ્મિન્ ભવેમ ઇતિ ચિન્તયા । વેધિતા દીનતાં જગ્મુઃ પદ્મા ઇવ નિરમ્ભસઃ
આ જગતમાં કેવી રીતે સ્થિર રહી શકીએ એવી ચિંતા કરતા તેઓ ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ ગયા અને પાણી વિના કમળ જેમ સુકાઈ જાય, તેમ દુઃખમાં પડી ગયા.
તેષાં ત્વ્ અર્થાન્નપાનેષુ સ્વાહઙ્કૃતિમતાં રતિઃ । બભૂવ ભવભાવસ્થા ભીષણા ભવભાગિની
તેમમાંથી, પોતાનાં અહંકારમાં જડાયેલા લોકો ખાવા-પીવામાં જ આનંદ માણતા, અને જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈને ભયાનક સંસારમાં જ જીવતા રહેતા.
અથ તસ્મિન્ રણે ભીત્યા સાપેક્ષત્વમ્ ઉપાયયુઃ । મત્તેભગણસંરબ્ધા વને હરિણકા ઇવ
પછી એ યુદ્ધમાં, ભયના કારણે તેઓ બીજાઓ પર આધાર રાખવા લાગ્યા, જેમકે જંગલમાં પાગલ હાથીઓની વચ્ચે ઘેરાયેલા હરણો ડરીને રહે છે.
મરિષ્યામો મરિષ્યામ ઇતિ ચિન્તાહતાશયાઃ । મન્દં મન્દં કિલ ભ્રેમુઃ કુપિતૈરાવણે રણે
'હવે તો આપણે મરી જ જઈશું, મરી જ જઈશું' એવી ચિંતાથી દુઃખી થઈને, તેમની આશા તૂટી ગઈ અને તેઓ યુદ્ધના મેદાનમાં ધીમે ધીમે, સુસ્તપણે ભટકતા રહ્યા, જાણે ક્રોધિત ઐરાવતની સામે હોય.
શરીરૈકાર્થિનાં તેષાં ભીતાનાં મરણાદ્ અતિ । અલ્પસત્ત્વતયા મૂર્ધ્નિ કૃતમ્ આપત્પ્રદં પદમ્
શરીર જ સાચું છે એમ માનનારા અને ડરેલા એ લોકોના માથે, તેમના નબળાઈને કારણે, મૃત્યુએ દુઃખ આપતી આપત્તિ આવી મૂકી.
અથ પ્રમ્લાનસત્ત્વાસ્ તે હન્તુમ્ અગ્રગતં ભટમ્ । ન શેકુર્ ઇન્ધનક્ષીણા હવિર્ દગ્ધુમ્ ઇવાગ્નયઃ
પછી, જ્યારે તેમનો બળ ઓછું પડી ગયું, ત્યારે તેઓ આગળ ઊભેલા યુદ્ધવીરને મારી શક્યા નહીં, જેમ કે લાકડું ખૂટે ત્યારે અગ્નિ હવનને બળી શકતો નથી.
વિબુધાનાં પ્રહરતાં સુદસ્યુત્વમ્ ઉપાગતાઃ । ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગાસ્ તસ્થુસ્ સામાન્યવદ્ભટાઃ
દેવતાઓએ હુમલો કર્યો ત્યારે, તેઓ લડવામાં અસમર્થ થઈ ગયા અને બધા યુદ્ધવીરો શરીરે ઘાયલ અને દુઃખી થઈને સામાન્ય માણસની જેમ ઊભા રહ્યા.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન મરણાદ્ ભીતચેતસઃ । દૈત્યા દેવેષુ વલ્ગત્સુ દુદ્રુવુસ્ સમરાજિરાત્
અહીં વધુ શું કહેવું? મૃત્યુના ડરથી ડરાયેલા દૈત્યો, જ્યારે દેવતાઓ આગળ વધ્યા, ત્યારે યુદ્ધના મેદાનમાંથી ભાગી ગયા.
તેષુ દ્રવત્સુ સર્વેષુ સર્વતો દાનવાદ્રિષુ । દામવ્યાલકટાખ્યેષુ વિખ્યાતેષ્વ્ અસુરાલયે
જ્યારે બધા દૈત્યો ભાગી રહ્યા, ત્યારે તેઓ દાનવોના પર્વતોમાં અને દામ તથા વ્યાલા નામના પ્રસિદ્ધ અસુરોના નિવાસસ્થાનોમાં ચારે બાજુ દોડી ગયા.
તદ્દૈત્યસૈન્યમ્ અપતત્ ખાદ્ વિદ્રુતમ્ ઇતસ્ તતઃ । કલ્પાન્તપવનાધૂતં તારાજાલમ્ ઇવાભિતઃ
પછી તે દૈત્યસૈન્ય બધે ભાગી પડ્યું, જાણે કલ્પના અંતે પવનથી તૂટેલું તારાઓનું જાળું હવામાં વિખેરાઈ જાય તેમ.
અમરાચલકુઞ્જેષુ શિખરાણાં શિલાસુ ચ । તટેષુ વારિરાશીનાં પયોદપટલેષુ ચ
દેવતાઓના પર્વતોની ખીણોમાં, શિખરો અને પથ્થરો પર, દરિયાના કિનારાઓ પર અને વાદળોના પડછાયાંમાં—
સાગરાવર્તગર્તેષુ શ્વભ્રેષ્વ્ અથ સરિત્સુ ચ । જઙ્ગલેષુ દિગન્તેષુ જ્વલત્સુ વિપિનેષુ ચ
સમુદ્રના ઘોળાવમાં, ઊંડા ખાડા અને નદીઓમાં, રણમાં, દિશાના અંતે અને સળગતા જંગલોમાં—
તદ્રણોત્સન્નકોશેષુ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ । અટવીષૂગ્રયક્ષાસુ મરુષૂદ્યદ્દવાગ્નિષુ
યુદ્ધમાં ખાલી થયેલા ખજાનામાં, ગામડાં અને શહેરોમાં, ભયાનક યક્ષોથી ભરેલા જંગલોમાં અને રણમાં જ્યાં જંગલી આગ ધધકે છે—
લોકાલોકાચલાન્તેષુ પર્વતેષુ હ્રદેષુ ચ । અન્ધ્રદ્રમિડકાશ્મીરપારસીકપુરેષુ ચ
લોકાલોક પર્વતની સીમાએ, અન્ય પર્વતો અને તળાવોમાં, અને આંધ્ર, દ્રવિડ, કાશ્મીર તથા પારસી દેશના શહેરોમાં—
નાનામ્ભોધિતરઙ્ગાસુ ગઙ્ગાજલઘટાસુ ચ । દ્વીપાન્તરેષુ દૂરેષુ જમ્બૂષણ્ડલતાસુ ચ
વિવિધ સમુદ્રોની તરંગોમાં, ગંગાજળના ઘડામાં, દૂર દૂરના દ્વીપોમાં અને જાંબુ વૃક્ષોની વાડીઓમાં—
સર્વતઃ પર્વતાકારાઃ પતિતાસ્ તે સુરારયઃ । વિસ્ફોટિતાઙ્ગચરણા વિભિન્નકરબાહવઃ
દરેક જગ્યાએ, એ દેવોના શત્રુઓ પર્વત જેવાં પડી ગયા, એમના અંગ અને પગ ચકનાચૂર થયા, હાથ અને બાહુઓ તૂટી પડ્યાં.
શાખાલગ્નાન્ત્રતન્ત્રીકા મુક્તરક્તવહચ્છટાઃ । વ્યસ્તાઙ્ગખુરમૂર્ધાનો નિષ્ક્રાન્તકુપિતેક્ષણાઃ
ડાળીઓમાં આંતરડાં અટવાયેલા, મુક્ત લોહીની ધારો વહેતી, શરીર અને માથાં છૂટાં પડેલા, અને ક્રોધથી ભરેલા આંખો સાથે પ્રાણ છોડતા.
સ્વાયુધાવલનાવેગચ્છિન્નકઙ્કટહેતયઃ । દૂરાપાતવિપર્યસ્તપતન્નાનાવિધાંશુકાઃ
તેમના પોતાના હથિયારોની જોરદાર આંચથી તેમનું બખ્તર તૂટી ગયું હતું; તેમના કપડાં દૂર દૂર ફાટી અને વિખેરાઈ ગયા હતા, અને અનેક રીતે નીચે પડતા હતા.