ગિરિવર્ષણમ્ અમ્બુવર્ષણં વિવિધોગ્રાયુધવર્ષણં તથા । વિષમાશનિવર્ષણં ચ તે શમમ્ અન્યોઽન્યમ્ અથાગ્નિવર્ષણમ્
ક્યારેક પર્વતોનો વરસાદ, ક્યારેક પાણીનો વરસાદ, અને અનેક પ્રકારના ભયાનક શસ્ત્રોનો વરસાદ વરસતો હતો. ક્યારેક અણગમતા પથ્થરો વરસતા, તો ક્યારેક એકબીજા પર અગ્નિનો વરસાદ પણ થતો હતો.
અનયન્ નયમાર્ગકોવિદા દલિતાશેષગિરીન્દ્રભિત્તયઃ । સસૃજુશ્ ચ સમં સમન્તતઃ કકુબઙ્ગેષ્વ્ ઇવ પુષ્પવર્ષણમ્
યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત લોકોએ, બધા પર્વતોની દીવાલો તોડી નાખીને, ચારે બાજુ એકસાથે જાણે દિશાઓના ડાળીઓ પર ફૂલોનો વરસાદ થાય તેમ ફૂલો વરસાવ્યા.
દેવાસુરાસ્ સરસસઙ્ગરસમ્ભ્રમાર્તા અન્યોઽન્યમ્ અઙ્ગદલનાકુલહેતિહસ્તાઃ । દામેન્દ્રડિમ્બદહનાઃ પૃથુપીઠપીઠૈઃ કીર્ણાસૃજો નભસિ બભ્રમુર્ આક્ષિપન્તઃ
દેવો અને દાનવો યુદ્ધના ઘમાસાણમાં ગભરાઈ ગયા હતા. એકબીજાને મારતા, હાથમાં શસ્ત્રો લઈને, તેમના શરીર ઇન્દ્રના વજ્રની આગથી દહકતા હતા અને વિશાળ સિંહાસન પર બેઠા, આકાશમાં લોહીના ધારા છાંટતા ફરતા હતા.
છિન્નૈશ્ શિરઃકરભુજોરુભરૈર્ ભ્રમદ્ભિર્ આકાશકોશશલભૈર્ અશિવૈસ્ તદાનીમ્ । આસીજ્ જગજ્જઠરમ્ અભ્રવરૈર્ ઇવોગ્રૈર્ આભાસ્કરં સ્થગિતદિક્તટશૈલજાલમ્
એ સમયે, આ દુનિયાનું પેટ કપાયેલા માથાં, હાથ, પગ અને જાંઘોથી ભરાઈ ગયું હતું, જે ભયાનક ટીડાં જેમ આકાશમાં ચક્કર ખાતાં ફરતાં હતાં. ઘનઘોર વાદળો પર્વત જેવાં ભયાનક બનીને, સૂર્ય અને દિશાઓના કિનારાના પર્વતોને ઢાંકી લેતાં હતાં.
મત્તાનલં ક્ષુબ્ધજલાનિલાર્કં દલદ્વનં શીર્ણસુરાસુરૌઘમ્ । બ્રહ્માણ્ડમ્ આખણ્ડિતકુડ્યકોણમ્ અકાલકલ્પાન્તકરાલમ્ આસીત્
આ બ્રહ્માંડ એ સમયના અંત જેવી ભયાનક સ્થિતિમાં આવી ગયું—જંગલી અગ્નિ, ઉગ્ર પાણી, પવન અને સૂર્યથી, જંગલ ફાટીને છુટા પડી ગયા હતા, દેવો અને અસુરોની ટોળીઓ નાશ પામી હતી, છતાં બ્રહ્માંડની દીવાલો અને ખૂણાં અખંડિત રહ્યા હતા.
ભ્રાન્તં ભૃશં ભ્રમિતદિક્તટમ્ અદ્રિકૂટૈર્ આત્મપ્રમાણઘનહેતિહતૈ રણદ્ભિઃ । કૂજદ્ભિર્ આર્તિભિર્ ઇવોગ્રગુહૌઘવાતૈઃ ક્રન્દદ્ભિર્ આપતિતસિંહરવૈર્ અદભ્રૈઃ
દુનિયા ભારે ઉથલપાથલમાં પડી ગઈ હતી. દિશાઓ પર્વતોના ટોચો પર ભારે હથિયારોના ઘા લાગતાં વિખેરાઈ ગઈ હતી. એ અવાજ એવા લાગતાં કે જાણે ગુફાઓમાં રહેનારા ભયાનક પ્રાણીઓ રડતાં હોય અને વાદળો ધરાશાયી થતાં સિંહના ગર્જના જેવી ધ્વનિ ઊઠી હતી.
માયાનદીજલધિયોધઘનાગ્નિદાહૈર્ વૃક્ષૈસ્ સુરાસુરશવૈર્ અચલૈશ્ શિલૌઘૈઃ । ભ્રાન્તં શિરસ્ત્રશરશક્તિગદાસ્ત્રશસ્ત્રૈર્ વાતાવકીર્ણવનપર્ણવદ્ અમ્બરાન્તઃ
આકાશમાં માયાની નદીઓ અને સમુદ્રો, ધૂમાડા અને અગ્નિના વાદળો, વૃક્ષો, દેવો અને અસુરોના મૃતદેહો, પર્વતો અને પથ્થરનાં વરસાદથી ભરાઈ ગયું હતું. કપાયેલા માથાં, તીરો, ભાલાં, ગદાઓ અને શસ્ત્રો હવામાં એમ વિખેરાઈ ગયા હતા જેમ પવનથી જંગલનાં પાંદડા ઉડી જાય છે.
અદ્રીન્દ્રપક્ષપરિમાણગમાગમૈકદુર્વારહસ્તતલદારુણતાડનૈર્ દ્રાક્ । આસીત્ પતદ્ભટશરીરગિરીન્દ્રઘાતવિભ્રષ્ટદેવપુરપૂર્ણજલાર્ણવૌઘઃ
પર્વતોના પાંખોની આવન-જાવન જેટલી અપરાજેય તાકાતથી હાથના ઘા પડતાં, દેવતાઓના નાશ પામેલા શહેરોમાંથી વહેતી, સમુદ્ર જેટલી ભરપૂર પાણીની ધારા, પર્વત સમાન પડેલા યોદ્ધાઓના શરીરોની અથડામણથી તરત જ વહેવા લાગી.
ઘનઘુઙ્ઘુમપૂરિતાન્તરિક્ષા ક્ષતજાક્ષાલિતભૂધરાન્તરાલા । રુધિરહ્રદવૃત્તિવર્તિની વા ભુવનાભોગગુહા તદાકુલાભૂત્
ઘનઘોર ગુંજનથી આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું, પર્વતોની વચ્ચેની જગ્યા લોહીથી ધોવાઈ ગઈ, અને આખું જગત જાણે લોહીના તળાવમાં ફેરવાઈ ગયું હોય એમ યુદ્ધની લહેરોમાં ઉથલપાથલ થવા લાગ્યું.
અનન્તદિક્પ્રસરવિકારકારિણી ક્ષયોદયોન્મુખસુખદુઃખદાયિની । રણક્રિયાસુરસુરસઙ્ઘસઙ્કટા તદાભવત્ ખલુ સદૃશીહ સંસૃતેઃ
દેવો અને દૈત્યોથી ભરેલી એ યુદ્ધની ગૂંચ, અનંત દિશાઓમાં ફેલાઈ, સુખ-દુઃખ, ઉત્પત્તિ અને વિનાશ બંને આપતી, ખરેખર આ સંસારના ચક્ર જેવી જ બની ગઈ.
માયયાથ વિવાદેન સન્ધિના વિગ્રહેણ ચ । પલાયનેન ધૈર્યેણ ચ્છદ્મનોપાયનેન ચ
પછી માયા, ઝઘડા, જોડાણ, વિગ્રહ, ભાગી જવું, ધીરજ અને ચાલાક ચતુરાઈથી પણ કામ લેવામાં આવતું.
કાર્પણ્યેનાસ્ત્રયુદ્ધેન સ્વાન્તર્ધાનૈશ્ ચ ભૂરિશઃ । કૃતસ્ સ સમરો દેવૈસ્ ત્રિંશદ્ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
આત્મદયા, શસ્ત્રયુદ્ધ અને વારંવાર અદૃશ્ય થવાથી, દેવતાઓ સાથે એ યુદ્ધ પાંત્રીસ વર્ષ સુધી ચાલ્યું હતું.
વર્ષાણિ દિવસાન્ માસાન્ દશાષ્ટૌ પઞ્ચ સપ્ત ચ । વર્ષાણિ પેતુર્ વૃક્ષાગ્નિહેત્યમ્બ્વશનિભૂભૃતામ્
વર્ષો, દિવસો, મહિના—દસ, આઠ, પાંચ અને સાત—વૃક્ષો, અગ્નિ, શસ્ત્રો, પાણી, અન્ન અને પર્વતો માટે પસાર થઈ ગયા.
એતાવતા તુ કાલેન દૃઢાભ્યાસાદ્ અહઙ્કૃતેઃ । દામાદયો ઽહમ્ ઇત્ય્ આસ્થાં જગૃહુર્ ગ્રસ્તચેતસઃ
આટલા સમય દરમિયાન, દૃઢ અભ્યાસથી, બંધન વગેરેએ પોતાના મનને સંપૂર્ણ રીતે ગ્રસીને 'હું છું' એવી મજબૂત માન્યતા પકડી લીધી.
નૈકટ્યાતિશયાદ્ યદ્વદ્ દર્પણં બિમ્બવદ્ ભવેત્ । અભ્યાસાતિશયાત્ તદ્વત્ તે ઽપ્ય્ અહઙ્કારિતાં ગતાઃ
જે રીતે અતિ નજીક હોવાથી દરપણ પોતે જ પ્રતિબિંબ જેવું લાગે છે, એ જ રીતે સતત અભ્યાસથી એ બધાએ પણ અહંકારની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
યદ્વદ્ દૂરતરં વસ્તુ નાદર્શે પ્રતિબિમ્બતે । પદાર્થવાસના તદ્વદ્ અનભ્યાસાન્ ન જાયતે
જેમ દૂરની વસ્તુ અરીસામાં દેખાતી નથી, તેમ મનમાં કોઈ વસ્તુની છાપ વારંવાર અભ્યાસ કર્યા વિના ઊભી થતી નથી.
યદા દામાદયો જાતા જાતાહઙ્કારવાસનાઃ । તદા મે જીવિતં મે ઽર્થ ઇતિ દૈન્યમ્ ઉપાગમન્
જ્યારે બંધન અને એ જેવી લાગણીઓ ઊભી થઈ, અને 'હું' એવી ભાવના જાગી, ત્યારે 'મારું જીવન, મારી વસ્તુઓ' એવી વિચારધારા આવી અને એથી દુઃખ આવી પડ્યું.
ભયવાસનયા ગ્રસ્તા મોહવાસનયા હતાઃ । આશાપાશનિબદ્ધાસ્ તે તતઃ કૃપણતાં ગતાઃ
ભયની લાગણીમાં ફસાઈ, મોહથી અંધ બની, અને આશાની ડોરથી બંધાઈ, એ લોકો દુઃખી અવસ્થામાં પડી ગયા.
મુધૈવ હ્ય્ અનહઙ્કારૈર્ મમત્વમ્ ઉપકલ્પિતમ્ । રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગત્વમ્ ઇવ દામવ્યાલકટૈસ્ તતઃ
જેમ રશી પર સાપ છે એવું ખોટું માનવામાં આવે છે, તેમ 'મારું' એવી કલ્પના પણ અહંકાર વિનાના લોકોમાં ખોટી રીતે ઊભી થાય છે.
આપાદમસ્તકં દેહલતેયં ભવતુ સ્થિરા । મમેતિ તૃષ્ણાકૃપણા દીનતાં તે સમાયયુઃ
આ શરીર માથાથી પગ સુધી મજબૂત રહે એવી 'મારું' કહીને લાલચ રાખનારા લોકો દયનીય દિનતા તરફ ધકેલાઈ જાય છે.
સ્થિરો ભવતુ મે દેહસ્ સુખાયાસ્તુ ધનં મમ । ઇતિ બદ્ધધિયાં તેષાં ધૈર્યમ્ અન્તર્ધિમ્ આયયૌ
મારું શરીર મજબૂત રહે અને મારું ધન મને સુખ આપે એવી ઈચ્છા રાખનારા લોકોનું મન બંધાઈ જાય છે અને એમનું ધૈર્ય ઓગળી જાય છે.
અવાસનત્વાદ્ વપુષામ્ અનાસ્થત્વાત્ સુરદ્વિષામ્ । યાભૂત્ પ્રહારપરતા માર્જિતૈવાશુ સાભવત્
શરીર પર કોઈ ઊંડા સંસ્કાર નથી અને દેવદ્રોહીઓમાં સ્થિરતા નથી, એટલે એમની હિંસાની વૃત્તિ ઝડપથી દૂરી થઈ જાય છે, જાણે કોઈએ સાફ કરી નાખી હોય.
કથં સ્થિરા જગત્ય્ અસ્મિન્ ભવેમ ઇતિ ચિન્તયા । વેધિતા દીનતાં જગ્મુઃ પદ્મા ઇવ નિરમ્ભસઃ
આ જગતમાં કેવી રીતે સ્થિર રહી શકીએ એવી ચિંતા કરતા તેઓ ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ ગયા અને પાણી વિના કમળ જેમ સુકાઈ જાય, તેમ દુઃખમાં પડી ગયા.
તેષાં ત્વ્ અર્થાન્નપાનેષુ સ્વાહઙ્કૃતિમતાં રતિઃ । બભૂવ ભવભાવસ્થા ભીષણા ભવભાગિની
તેમમાંથી, પોતાનાં અહંકારમાં જડાયેલા લોકો ખાવા-પીવામાં જ આનંદ માણતા, અને જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈને ભયાનક સંસારમાં જ જીવતા રહેતા.
અથ તસ્મિન્ રણે ભીત્યા સાપેક્ષત્વમ્ ઉપાયયુઃ । મત્તેભગણસંરબ્ધા વને હરિણકા ઇવ
પછી એ યુદ્ધમાં, ભયના કારણે તેઓ બીજાઓ પર આધાર રાખવા લાગ્યા, જેમકે જંગલમાં પાગલ હાથીઓની વચ્ચે ઘેરાયેલા હરણો ડરીને રહે છે.
મરિષ્યામો મરિષ્યામ ઇતિ ચિન્તાહતાશયાઃ । મન્દં મન્દં કિલ ભ્રેમુઃ કુપિતૈરાવણે રણે
'હવે તો આપણે મરી જ જઈશું, મરી જ જઈશું' એવી ચિંતાથી દુઃખી થઈને, તેમની આશા તૂટી ગઈ અને તેઓ યુદ્ધના મેદાનમાં ધીમે ધીમે, સુસ્તપણે ભટકતા રહ્યા, જાણે ક્રોધિત ઐરાવતની સામે હોય.
શરીરૈકાર્થિનાં તેષાં ભીતાનાં મરણાદ્ અતિ । અલ્પસત્ત્વતયા મૂર્ધ્નિ કૃતમ્ આપત્પ્રદં પદમ્
શરીર જ સાચું છે એમ માનનારા અને ડરેલા એ લોકોના માથે, તેમના નબળાઈને કારણે, મૃત્યુએ દુઃખ આપતી આપત્તિ આવી મૂકી.
અથ પ્રમ્લાનસત્ત્વાસ્ તે હન્તુમ્ અગ્રગતં ભટમ્ । ન શેકુર્ ઇન્ધનક્ષીણા હવિર્ દગ્ધુમ્ ઇવાગ્નયઃ
પછી, જ્યારે તેમનો બળ ઓછું પડી ગયું, ત્યારે તેઓ આગળ ઊભેલા યુદ્ધવીરને મારી શક્યા નહીં, જેમ કે લાકડું ખૂટે ત્યારે અગ્નિ હવનને બળી શકતો નથી.
વિબુધાનાં પ્રહરતાં સુદસ્યુત્વમ્ ઉપાગતાઃ । ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગાસ્ તસ્થુસ્ સામાન્યવદ્ભટાઃ
દેવતાઓએ હુમલો કર્યો ત્યારે, તેઓ લડવામાં અસમર્થ થઈ ગયા અને બધા યુદ્ધવીરો શરીરે ઘાયલ અને દુઃખી થઈને સામાન્ય માણસની જેમ ઊભા રહ્યા.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન મરણાદ્ ભીતચેતસઃ । દૈત્યા દેવેષુ વલ્ગત્સુ દુદ્રુવુસ્ સમરાજિરાત્
અહીં વધુ શું કહેવું? મૃત્યુના ડરથી ડરાયેલા દૈત્યો, જ્યારે દેવતાઓ આગળ વધ્યા, ત્યારે યુદ્ધના મેદાનમાંથી ભાગી ગયા.