પૃથ્વ્યાદિદારુણશરીરમયી પ્રહારદાનગ્રહે ગગનરશ્મિશરીરકૈવ । યા યોપશામ્યતિ સુરાસુરસિદ્ધસેના માયાકૃતા પુનર્ ઉદેતિ રસેન સૈવ
પૃથ્વી વગેરે તત્વોથી બનેલી, ઘાતક અને દાનમાં તીવ્ર એવી એ નદી, આકાશમાં કિરણોથી બનેલી હતી; દેવ, દાનવ અને સિદ્ધોની સેના શાંત થાય ત્યારે એ શાંત પડે છે, પણ માયાથી સર્જાયેલી એ ફરીથી પોતાના સ્વરૂપે ઉદ્ભવે છે.
શૈલોપમાયુધવિઘટ્ટિતભૂધરાણિ રક્તામ્બુપૂરપરિપૂર્ણમહાર્ણવાનિ । દેવાસુરેન્દ્રસુરશૈલવિરૂઢકુન્તતાલીવનાનિ કકુભાં વદનાન્ય્ અથાસન્
મજબૂત શસ્ત્રોથી અથડાયેલા પહાડો, લાલ પાણીથી ભરેલા વિશાળ મહાસાગરો, અને દેવો-દૈત્યોના શિખરો પર ઉગેલા ઊંચા તાડના જંગલો—આ બધું આકાશના મુખ જેવા બની ગયું.
ઉદ્ગીર્ણકુન્તશરશક્તિગદાસિચક્રા હેલાનિગીર્ણસુરદાનવમુક્તશૈલા । કાષક્વણત્ક્રકચદન્તનખોગ્રમાલા જીવાન્વિતાપતદ્ અથાયસસિંહવૃષ્ટિઃ
ભાલા, તીરો, ભાલ, ગદા, તલવાર અને ચક્રો ફેંકવામાં આવ્યા, દેવો અને દૈત્યો ગુસ્સેમાં પહાડ ઉછાળી નાખતા, અને તીક્ષ્ણ દાંત-નખના અથડામણના અવાજ સાથે, જીવંત અને ભયાનક સિંહોની વરસાદ ધરતી પર વરસી.
ઉજ્જ્વાલલોચનવિષજ્વલનાતપોદ્યદ્દિગ્દાહદર્શિતયુગાન્તદિનેશસેના । ઉડ્ડીયમાનપરિદીર્ઘમહીમહીધ્રા મત્તાબ્ધિવદ્ વિષધરાવલિર્ ઉલ્લલાસ
તેજસ્વી આંખો, ઝેરથી ભરેલા અગ્નિ અને તાપથી, યુગના અંતે સૂર્યની સેનાએ દિશાઓને દહન કરતી દેખાડી; અને ઝેરવાળા સાપો, મદમાં ભરેલા મહાસાગર જેવા, જમીન અને પહાડો પર ફેલાઈ ઉડી ગયા.
ઉન્નાદવજ્રમકરોત્કરકર્કરાન્તરિક્ષાબ્ધિવીચિવલયૈર્ વલિતાચલેન્દ્રૈઃ । આસીજ્ જગત્ સકલમ્ એવ સુસઙ્કટાઙ્ગમ્ આવર્તિભિર્ વિવિધહેતિનદીપ્રવાહૈઃ
ગર્જનારા અવાજો, મકરનો અથડામણ અને આકાશ-મહાસાગરના લહેરાતા ઘેરા, મહાન પહાડોથી ઘેરાયેલા, આખું જગત ભયાનક અને સંકુચિત બની ગયું, કારણ કે વિવિધ શસ્ત્રોની નદીઓના પ્રવાહો ગોળાઈમાં વહી રહ્યા હતા.
શૈલાસ્ત્રશસ્ત્રગરુડાચલમાલિતોચ્ચનાગાઙ્ગનાસુરગણાઙ્ગનમ્ અન્તરિક્ષમ્ । આસીત્ ક્ષણં જલધિભિઃ ક્ષણમ્ અગ્નિપૂરૈઃ પૂર્ણં ક્ષણં દિનકરૈઃ ક્ષણમ્ અન્ધકારૈઃ
આકાશમાં પહાડો, શસ્ત્રો અને ગરૂડની ચોટીઓથી શોભાયમાન હતું, અને તેમાં મહાન સાપો તથા અસુરોના ટોળાંના શરીરો ભરી ગયા હતા. એક ક્ષણ માટે વાદળોથી છલકાયું, પછી અગ્નિથી, પછી સૂર્યપ્રકાશથી અને પછી અંધકારથી છવાઈ ગયું.
ગરુડગુડગુડાકુલાન્તરિક્ષપ્રવિસૃતહેતિહુતાશપર્વતૌઘૈઃ । જગદ્ અભવદ્ અસહ્યકલ્પકાલજ્વલિતસુરાલયભૂતલાન્તરાલમ્
ગરૂડના ગર્જનાથી આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું, અને શસ્ત્રોની આગ તથા પહાડના ઢગલાં વરસી પડ્યાં. સમગ્ર જગત અસહ્ય બની ગયું, કલ્પાંતની અગ્નિથી દેવલોક અને તેમના વચ્ચેની જગ્યા બળી ઉઠી.
ઉદપતન્ વસુધાતલતો ઽસુરા ગગનમ્ અદ્રિતટાદ્ ઇવ પક્ષિણઃ । અતિબલાદ્ અપતન્ વિબુધા ભુવિ પ્રલયચાલિતશૈલશિલા ઇવ
અસુરો ધરતી પરથી પંખીઓ જેવી ઉડીને આકાશમાં પહોંચી ગયા, જ્યારે દેવતાઓ પ્રલયના ઝટકાથી પર્વતોમાંથી છૂટેલી શિલાઓ જેવી જમીન પર પડી ગયા.
શરીરરૂઢોન્નતહેતિવૃક્ષવનાવલીલગ્નમહાગ્નિદાહાઃ । સુરાસુરાઃ પ્રાપુર્ અથામ્બરાન્તઃ કલ્પાનિલાન્દોલિતશૈલશોભામ્
દેવતાઓ અને અસુરો, જેમના શરીર શસ્ત્રવૃક્ષોના જંગલમાં લાગેલી મહા અગ્નિથી દાઝી ગયા હતા, તેઓ આકાશના ઊંચા ભાગે પહોંચ્યા, જ્યાં કલ્પાંતના પવનથી હલનચલન થતા પર્વતોની સુંદરતા દેખાતી હતી.
સુરાસુરાદ્રીન્દ્રશરીરમુક્તૈ રક્તપ્રવાહૈર્ અભિતો ભ્રમદ્ભિઃ । બભાર પૂર્ણં પરિતો ઽમ્બરાબ્ધિસ્ સન્ધ્યારુણોદ્યચ્છતગઙ્ગમ્ અઙ્ગમ્
દેવો, દાનવો અને પર્વતોના રાજાઓના શરીરમાંથી વહેતા લોહીના ધારોને કારણે આખું આકાશ લાલ રંગે રંજાયું હતું. એ લોહી દરિયાને અને આકાશને ચારે બાજુથી ઘેરીને, જાણે સવારના સમયે ઊગતી ગંગા જેવી લાલિમા ફેલાવી રહી હતી.
ગિરિવર્ષણમ્ અમ્બુવર્ષણં વિવિધોગ્રાયુધવર્ષણં તથા । વિષમાશનિવર્ષણં ચ તે શમમ્ અન્યોઽન્યમ્ અથાગ્નિવર્ષણમ્
ક્યારેક પર્વતોનો વરસાદ, ક્યારેક પાણીનો વરસાદ, અને અનેક પ્રકારના ભયાનક શસ્ત્રોનો વરસાદ વરસતો હતો. ક્યારેક અણગમતા પથ્થરો વરસતા, તો ક્યારેક એકબીજા પર અગ્નિનો વરસાદ પણ થતો હતો.
અનયન્ નયમાર્ગકોવિદા દલિતાશેષગિરીન્દ્રભિત્તયઃ । સસૃજુશ્ ચ સમં સમન્તતઃ કકુબઙ્ગેષ્વ્ ઇવ પુષ્પવર્ષણમ્
યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત લોકોએ, બધા પર્વતોની દીવાલો તોડી નાખીને, ચારે બાજુ એકસાથે જાણે દિશાઓના ડાળીઓ પર ફૂલોનો વરસાદ થાય તેમ ફૂલો વરસાવ્યા.
દેવાસુરાસ્ સરસસઙ્ગરસમ્ભ્રમાર્તા અન્યોઽન્યમ્ અઙ્ગદલનાકુલહેતિહસ્તાઃ । દામેન્દ્રડિમ્બદહનાઃ પૃથુપીઠપીઠૈઃ કીર્ણાસૃજો નભસિ બભ્રમુર્ આક્ષિપન્તઃ
દેવો અને દાનવો યુદ્ધના ઘમાસાણમાં ગભરાઈ ગયા હતા. એકબીજાને મારતા, હાથમાં શસ્ત્રો લઈને, તેમના શરીર ઇન્દ્રના વજ્રની આગથી દહકતા હતા અને વિશાળ સિંહાસન પર બેઠા, આકાશમાં લોહીના ધારા છાંટતા ફરતા હતા.
છિન્નૈશ્ શિરઃકરભુજોરુભરૈર્ ભ્રમદ્ભિર્ આકાશકોશશલભૈર્ અશિવૈસ્ તદાનીમ્ । આસીજ્ જગજ્જઠરમ્ અભ્રવરૈર્ ઇવોગ્રૈર્ આભાસ્કરં સ્થગિતદિક્તટશૈલજાલમ્
એ સમયે, આ દુનિયાનું પેટ કપાયેલા માથાં, હાથ, પગ અને જાંઘોથી ભરાઈ ગયું હતું, જે ભયાનક ટીડાં જેમ આકાશમાં ચક્કર ખાતાં ફરતાં હતાં. ઘનઘોર વાદળો પર્વત જેવાં ભયાનક બનીને, સૂર્ય અને દિશાઓના કિનારાના પર્વતોને ઢાંકી લેતાં હતાં.
મત્તાનલં ક્ષુબ્ધજલાનિલાર્કં દલદ્વનં શીર્ણસુરાસુરૌઘમ્ । બ્રહ્માણ્ડમ્ આખણ્ડિતકુડ્યકોણમ્ અકાલકલ્પાન્તકરાલમ્ આસીત્
આ બ્રહ્માંડ એ સમયના અંત જેવી ભયાનક સ્થિતિમાં આવી ગયું—જંગલી અગ્નિ, ઉગ્ર પાણી, પવન અને સૂર્યથી, જંગલ ફાટીને છુટા પડી ગયા હતા, દેવો અને અસુરોની ટોળીઓ નાશ પામી હતી, છતાં બ્રહ્માંડની દીવાલો અને ખૂણાં અખંડિત રહ્યા હતા.
ભ્રાન્તં ભૃશં ભ્રમિતદિક્તટમ્ અદ્રિકૂટૈર્ આત્મપ્રમાણઘનહેતિહતૈ રણદ્ભિઃ । કૂજદ્ભિર્ આર્તિભિર્ ઇવોગ્રગુહૌઘવાતૈઃ ક્રન્દદ્ભિર્ આપતિતસિંહરવૈર્ અદભ્રૈઃ
દુનિયા ભારે ઉથલપાથલમાં પડી ગઈ હતી. દિશાઓ પર્વતોના ટોચો પર ભારે હથિયારોના ઘા લાગતાં વિખેરાઈ ગઈ હતી. એ અવાજ એવા લાગતાં કે જાણે ગુફાઓમાં રહેનારા ભયાનક પ્રાણીઓ રડતાં હોય અને વાદળો ધરાશાયી થતાં સિંહના ગર્જના જેવી ધ્વનિ ઊઠી હતી.
માયાનદીજલધિયોધઘનાગ્નિદાહૈર્ વૃક્ષૈસ્ સુરાસુરશવૈર્ અચલૈશ્ શિલૌઘૈઃ । ભ્રાન્તં શિરસ્ત્રશરશક્તિગદાસ્ત્રશસ્ત્રૈર્ વાતાવકીર્ણવનપર્ણવદ્ અમ્બરાન્તઃ
આકાશમાં માયાની નદીઓ અને સમુદ્રો, ધૂમાડા અને અગ્નિના વાદળો, વૃક્ષો, દેવો અને અસુરોના મૃતદેહો, પર્વતો અને પથ્થરનાં વરસાદથી ભરાઈ ગયું હતું. કપાયેલા માથાં, તીરો, ભાલાં, ગદાઓ અને શસ્ત્રો હવામાં એમ વિખેરાઈ ગયા હતા જેમ પવનથી જંગલનાં પાંદડા ઉડી જાય છે.
અદ્રીન્દ્રપક્ષપરિમાણગમાગમૈકદુર્વારહસ્તતલદારુણતાડનૈર્ દ્રાક્ । આસીત્ પતદ્ભટશરીરગિરીન્દ્રઘાતવિભ્રષ્ટદેવપુરપૂર્ણજલાર્ણવૌઘઃ
પર્વતોના પાંખોની આવન-જાવન જેટલી અપરાજેય તાકાતથી હાથના ઘા પડતાં, દેવતાઓના નાશ પામેલા શહેરોમાંથી વહેતી, સમુદ્ર જેટલી ભરપૂર પાણીની ધારા, પર્વત સમાન પડેલા યોદ્ધાઓના શરીરોની અથડામણથી તરત જ વહેવા લાગી.
ઘનઘુઙ્ઘુમપૂરિતાન્તરિક્ષા ક્ષતજાક્ષાલિતભૂધરાન્તરાલા । રુધિરહ્રદવૃત્તિવર્તિની વા ભુવનાભોગગુહા તદાકુલાભૂત્
ઘનઘોર ગુંજનથી આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું, પર્વતોની વચ્ચેની જગ્યા લોહીથી ધોવાઈ ગઈ, અને આખું જગત જાણે લોહીના તળાવમાં ફેરવાઈ ગયું હોય એમ યુદ્ધની લહેરોમાં ઉથલપાથલ થવા લાગ્યું.
અનન્તદિક્પ્રસરવિકારકારિણી ક્ષયોદયોન્મુખસુખદુઃખદાયિની । રણક્રિયાસુરસુરસઙ્ઘસઙ્કટા તદાભવત્ ખલુ સદૃશીહ સંસૃતેઃ
દેવો અને દૈત્યોથી ભરેલી એ યુદ્ધની ગૂંચ, અનંત દિશાઓમાં ફેલાઈ, સુખ-દુઃખ, ઉત્પત્તિ અને વિનાશ બંને આપતી, ખરેખર આ સંસારના ચક્ર જેવી જ બની ગઈ.
માયયાથ વિવાદેન સન્ધિના વિગ્રહેણ ચ । પલાયનેન ધૈર્યેણ ચ્છદ્મનોપાયનેન ચ
પછી માયા, ઝઘડા, જોડાણ, વિગ્રહ, ભાગી જવું, ધીરજ અને ચાલાક ચતુરાઈથી પણ કામ લેવામાં આવતું.
કાર્પણ્યેનાસ્ત્રયુદ્ધેન સ્વાન્તર્ધાનૈશ્ ચ ભૂરિશઃ । કૃતસ્ સ સમરો દેવૈસ્ ત્રિંશદ્ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
આત્મદયા, શસ્ત્રયુદ્ધ અને વારંવાર અદૃશ્ય થવાથી, દેવતાઓ સાથે એ યુદ્ધ પાંત્રીસ વર્ષ સુધી ચાલ્યું હતું.
વર્ષાણિ દિવસાન્ માસાન્ દશાષ્ટૌ પઞ્ચ સપ્ત ચ । વર્ષાણિ પેતુર્ વૃક્ષાગ્નિહેત્યમ્બ્વશનિભૂભૃતામ્
વર્ષો, દિવસો, મહિના—દસ, આઠ, પાંચ અને સાત—વૃક્ષો, અગ્નિ, શસ્ત્રો, પાણી, અન્ન અને પર્વતો માટે પસાર થઈ ગયા.
એતાવતા તુ કાલેન દૃઢાભ્યાસાદ્ અહઙ્કૃતેઃ । દામાદયો ઽહમ્ ઇત્ય્ આસ્થાં જગૃહુર્ ગ્રસ્તચેતસઃ
આટલા સમય દરમિયાન, દૃઢ અભ્યાસથી, બંધન વગેરેએ પોતાના મનને સંપૂર્ણ રીતે ગ્રસીને 'હું છું' એવી મજબૂત માન્યતા પકડી લીધી.
નૈકટ્યાતિશયાદ્ યદ્વદ્ દર્પણં બિમ્બવદ્ ભવેત્ । અભ્યાસાતિશયાત્ તદ્વત્ તે ઽપ્ય્ અહઙ્કારિતાં ગતાઃ
જે રીતે અતિ નજીક હોવાથી દરપણ પોતે જ પ્રતિબિંબ જેવું લાગે છે, એ જ રીતે સતત અભ્યાસથી એ બધાએ પણ અહંકારની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
યદ્વદ્ દૂરતરં વસ્તુ નાદર્શે પ્રતિબિમ્બતે । પદાર્થવાસના તદ્વદ્ અનભ્યાસાન્ ન જાયતે
જેમ દૂરની વસ્તુ અરીસામાં દેખાતી નથી, તેમ મનમાં કોઈ વસ્તુની છાપ વારંવાર અભ્યાસ કર્યા વિના ઊભી થતી નથી.
યદા દામાદયો જાતા જાતાહઙ્કારવાસનાઃ । તદા મે જીવિતં મે ઽર્થ ઇતિ દૈન્યમ્ ઉપાગમન્
જ્યારે બંધન અને એ જેવી લાગણીઓ ઊભી થઈ, અને 'હું' એવી ભાવના જાગી, ત્યારે 'મારું જીવન, મારી વસ્તુઓ' એવી વિચારધારા આવી અને એથી દુઃખ આવી પડ્યું.
ભયવાસનયા ગ્રસ્તા મોહવાસનયા હતાઃ । આશાપાશનિબદ્ધાસ્ તે તતઃ કૃપણતાં ગતાઃ
ભયની લાગણીમાં ફસાઈ, મોહથી અંધ બની, અને આશાની ડોરથી બંધાઈ, એ લોકો દુઃખી અવસ્થામાં પડી ગયા.
મુધૈવ હ્ય્ અનહઙ્કારૈર્ મમત્વમ્ ઉપકલ્પિતમ્ । રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગત્વમ્ ઇવ દામવ્યાલકટૈસ્ તતઃ
જેમ રશી પર સાપ છે એવું ખોટું માનવામાં આવે છે, તેમ 'મારું' એવી કલ્પના પણ અહંકાર વિનાના લોકોમાં ખોટી રીતે ઊભી થાય છે.
આપાદમસ્તકં દેહલતેયં ભવતુ સ્થિરા । મમેતિ તૃષ્ણાકૃપણા દીનતાં તે સમાયયુઃ
આ શરીર માથાથી પગ સુધી મજબૂત રહે એવી 'મારું' કહીને લાલચ રાખનારા લોકો દયનીય દિનતા તરફ ધકેલાઈ જાય છે.