યત્નેન યાતિ યુવતા દૂરે સજ્જનસઙ્ગતિઃ । ગતિર્ ન વિદ્યતે કાચિત્ ક્વચિન્ નોદેતિ સત્યતા
યૌવનમાં ઘણી મહેનત છતાં પણ સારા લોકોની સંગત દૂર જ રહે છે; ક્યાંયે પણ સાચો માર્ગ દેખાતો નથી, અને સત્યતા ઉગતી જ નથી.
મનો વિમુહ્યતીવાન્તર્ મુદિતા દૂરતો ગતા । નોજ્જ્વલા કરુણોદેતિ દૂરાદ્ આયાતિ નીચતા
મન અંદરથી ગૂંચવાયલું લાગે છે, આનંદ તો બહુ દૂર ચાલી ગયો છે; દયાળુપણું ઝળહળતું નથી, અને નીચતા દૂરથી નજીક આવી જાય છે.
ધીરતાધીરતામ્ એતિ પાતોત્પાતપરો જનઃ । સુલભો દુર્જનાશ્લેષો દુર્લભસ્ સાધુસઙ્ગમઃ
ધૈર્ય પણ ડરપોકપણામાં ફેરવાઈ જાય છે, લોકો પતન અને દુઃખ તરફ જ વળે છે; ખરાબ લોકોની નજીક જવું સરળ છે, પણ સારા લોકોની સંગત મળવી બહુ મુશ્કેલ છે.
આગમાપાયિનો ભાવા ભાવના ભવબન્ધની । નીયતે કેવલં ક્વાપિ નિત્યં ભૂતપરમ્પરા
આવતી-જતી સ્થિતિઓ આવે જાય છે, કલ્પના જીવનમાં બંધાઈ નાખે છે; જીવાતોની સતત પરંપરા ક્યાંક સતત ચાલતી જ રહે છે.
દિશો ઽપિ હિ ન દૃશ્યન્તે દેશો ઽપ્ય્ અવ્યપદેશભાક્ । શૈલા અપિ હિ શીર્યન્તે કૈવાસ્થા માદૃશે જને
દિશાઓ પણ હવે દેખાતી નથી, જમીનનો પણ કોઈ ભેદ રહ્યો નથી; પર્વતો પણ તૂટી જાય છે—પછી મારા જેવા માણસ માટે શું આશા રહી?
દ્રવન્ત્ય્ અપિ સમુદ્રાશ્ ચ શીર્યન્તે તારકા અપિ । સિદ્ધા અપિ ન સિધ્યન્તિ કૈવાસ્થા માદૃશે જને
સમુદ્રો પણ સુકાઈ જાય છે, તારાઓ પણ ઓગળી જાય છે; સિદ્ધ લોકો પણ સ્થિર રહેતા નથી—પછી મારા જેવા માટે શું આશા?
અદ્યતે ઽસત્તયાપિ દ્યૌર્ ભુવનં ચાપિ ભજ્યતે । ધરાપિ યાતિ વૈધુર્યં કૈવાસ્થા માદૃશે જને
આકાશ પણ અસ્તિત્વહીન બની જાય છે, આખું જગત પણ તૂટી જાય છે; ધરતી પણ અસ્થિર થઈ જાય છે—પછી મારા જેવા માટે શું આશા?
દાનવા અપિ દીર્યન્તે ધ્રુવો ઽપ્ય્ અધ્રુવજીવિતઃ । અમરા અપિ માર્યન્તે કૈવાસ્થા માદૃશે જને
દૈત્યો પણ નાશ પામે છે, ધ્રુવ પણ કાયમી નથી; અમર લોકો પણ મરી જાય છે—પછી મારા જેવા માટે શું આશા?
શક્રો ઽપ્ય્ આક્રમ્યતે શક્રૈર્ યમો ઽપિ હિ નિયમ્યતે । વાયોર્ અપ્ય્ અસ્ત્ય્ અવાયુત્વં કૈવાસ્થા માદૃશે જને
ઇન્દ્ર પણ બીજા ઇન્દ્રોથી જીતાઈ જાય છે, યમ પણ રોકાઈ જાય છે, પવન પણ ક્યારેક ચાલતો નથી—તો પછી મારા જેવા માણસ માટે શું આશા રાખવી?
સોમો ઽપિ વ્યોમતામ્ એતિ માર્તાણ્ડો ઽપ્ય્ એતિ ખણ્ડનામ્ । રુગ્ણતામ્ અગ્નિર્ અપ્ય્ એતિ કૈવાસ્થા માદૃશે જને
ચંદ્ર પણ ક્યારેક આકાશ જેવો થઈ જાય છે, સૂર્ય પણ તૂટી જાય છે, અગ્નિ પણ બળહીન થઈ જાય છે—તો મારા જેવા માટે શું આશા છે?
પરમેષ્ઠ્ય્ અપ્ય્ અનિષ્ઠાવાન્ હરતે હરિમ્ અપ્ય્ અજઃ । ભવો ઽપ્ય્ અભવતાં યાતિ કૈવાસ્થા માદૃશે જને
બ્રહ્મા પણ દુઃખ ભોગવે છે, અજ પણ વિષ્ણુને દૂર કરી દે છે, શિવ પણ ક્યારેક અસ્તિત્વ ગુમાવી દે છે—તો મારા જેવા માટે શું આશા રાખવી?
કાલશ્ શકલતામ્ એતિ નિયતિશ્ ચાપિ નીયતે । ખમ્ અપ્ય્ આલીયતે ઽનન્તે કૈવાસ્થા માદૃશે જને
કાળ પણ તૂટી જાય છે, નિયતિ પણ વશમાં આવી જાય છે, આકાશ પણ અનંતમાં લય પામે છે—તો મારા જેવા માણસ માટે શું આશા છે?
અશ્રવ્યાવાચ્યદુર્દર્શતન્ત્રેણાજ્ઞાતમૂર્તિના । ભુવનાનિ વિડમ્બ્યન્તે કેનચિદ્ ભ્રમદાયિના
કોઈ અજાણી, સાંભળવામાં પણ ન આવતી, બોલવામાં પણ ન આવતી અને દેખાતી પણ ન એવી શક્તિથી બધા લોકોએ મજાક બની છે, જે બધાને ભ્રમમાં મૂકે છે.
અહઙ્કારકલામ્ એત્ય સર્વત્રાન્તરવાસિના । ન સો ઽસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ યસ્ તેનેહ ન બાધ્યતે
એ શક્તિ અહંકાર રૂપે બધાના અંદર વસે છે અને ત્રણેય લોકમાં એવો કોઈ નથી જેને એ અહીં દુઃખ આપતું ન હોય.
શિલાશૈલકટપ્રેષુ સાશ્વસૂતો દિવાકરઃ । વનપાષાણવન્ નિત્યમ્ અવશઃ પરિદોલ્યતે
જેમ સૂર્યના રથચાલકને પહાડ, પથ્થર અને જંગલના કાંઠા વચ્ચે બેહોશીથી હલાવી નાખવામાં આવે છે, તેમ મનુષ્ય પણ સતત ઉથલપાથલ થાય છે.
ધરાગોલકમ્ અન્તસ્સ્થસુરાસુરગણાસ્પદમ્ । વેષ્ટ્યતે ધિષ્ણ્યચક્રેણ પક્વાક્ષોટમ્ ઇવ ત્વચા
આ ધરાપૃથ્વી, જેમાં દેવો અને દાનવો વસે છે, આકાશના ચક્રથી એવી રીતે ઘેરાઈ છે જેમ પાકી કઠોળ ફળની છાલે અંદરના ગૂદાને ઘેરી રાખે છે.
દિવિ દેવા ભુવિ નરાઃ પાતાલે ઽસુરભોગિનઃ । કલ્પિતાઃ કલ્પમાત્રેણ નીયન્તે જર્જરાં દશામ્
આકાશમાં દેવો, ધરતી પર મનુષ્યો અને પાતાળમાં અસુરો તથા સર્પો — આ બધું માત્ર કલ્પનાથી જ ઊભું થાય છે અને અંતે બધું જ ક્ષય પામે છે.
કામશ્ ચ જગતીશાનરણલબ્ધપરાક્રમઃ । અક્રમેણૈવ વિક્રાન્તો લોકમ્ આક્રમ્ય વલ્ગતિ
ઇચ્છા, જગતના શાસકોની આગથી બળ પામી, વિના નિયમે જ જગતમાં ફેલાઈ જાય છે અને બધે દોડતી રહે છે.
વસન્તો મત્તમાતઙ્ગો મદૈઃ કુસુમવર્ષણૈઃ । આમોદિતકકુપ્ચક્રશ્ ચેતો નયતિ વક્રતામ્
વસંત ઋતુ, મદમાં મસ્ત થયેલા હાથી જેવો, ફૂલોની વર્ષા અને સુગંધિત પવનથી મનને સીધી દિશાથી વાળે છે.
અનુરક્તાઙ્ગનાલોકલોચનાલોકિતાકૃતિ । સ્પષ્ટીકર્તું મનશ્ શક્તો ન વિવેકો મહાન્ અપિ
પ્રેમથી ભરેલી સ્ત્રીની આંખોના નજરથી મોહિત થયેલું મન, મહાન વિવેક હોવા છતાં પણ સ્પષ્ટ થઈ શકતું નથી.
પરોપકારકારિણ્યા પરાર્ત્યા પરિતપ્તયા । બુદ્ધ એવ સુખી મન્યે સ્વાર્થશીતલયા ધિયા
જે લોકો બીજાના ઉપકાર માટે કાર્ય કરે છે, બીજાના દુઃખથી દુઃખી થાય છે અને પોતાને ભૂલીને જીવશે છે, એવા વિવેકી લોકો જ સાચા અર્થમાં સુખી છે, એમ હું માનું છું.
ઉત્પન્નધ્વંસિનઃ કાલવડવાનલપાતિનઃ । સઙ્ખ્યાતું કેન શક્યન્તે કલ્લોલા જીવિતામ્બુધેઃ
આ જીવનના સમુદ્રમાં જે તરંગો ઊઠે છે અને સમયના અગ્નિથી ક્ષણભંગુર થઈ જાય છે, એ તરંગોની ગણતરી કોણ કરી શકે?
સર્વ એવ નરા મોહાદ્ દુરાશાપાશપાતિનઃ । દોષગુલ્મકસારઙ્ગા નિગીર્ણા જન્મજઙ્ગલે
બધા મનુષ્યો મોહવશ વ્યર્થ આશાઓના બંધનમાં બંધાયેલા છે અને જન્મના જંગલમાં દોષોના ઝાડમાં ફસાયેલા હરણની જેમ ગળી જવામાં આવ્યા છે.
સઙ્ક્ષીયતે જગતિ જન્મપરમ્પરાસુ લોકસ્ય તૈર્ ઇહ કુકર્મભિર્ આયુર્ એતત્ । આકાશપાદપલતાકૃતપાશકલ્પં યેષાં ફલં ન હિ વિચારવિદો ઽપિ વિદ્મઃ
આ જગતમાં લોકોના જીવનકાળ પરમ પરમ જન્મોથી ભેગા થયેલા દુષ્કર્મોથી ઘટી જાય છે; અને આનું ફળ શું થશે, એ તો વિચારશીલ વ્યક્તિઓ પણ જાણી શકતા નથી, કારણ કે એ તો આકાશના વૃક્ષની ડાળીઓથી બનેલા ફાંસાની જેમ છે.
અદ્યોત્સવો ઽયમ્ ઋતુર્ એષ તથેહ યાત્રા તે બન્ધવસ્ સુખમ્ ઇદં સ વિશેષભોગઃ । ઇત્થં મુધૈવ કલયન્ સ્વવિકલ્પજાલમ્ આલોલપેલવમતિર્ ગલતીહ લોકઃ
આજે તહેવાર છે, આ ઋતુ છે, અહીં યાત્રા છે, એ તમારા સગાં છે, આ સુખ છે, આ ખાસ આનંદ છે—આ રીતે માણસો પોતાના મનગમતા કલ્પનાઓનું જાળ વણતા, ચંચળ અને અસ્થિર મનથી, વ્યર્થમાં જીવન ગુમાવી દે છે.
અન્યચ્ ચ તાતાતિતરામ્ અરમ્યે મનોરમે વેહ જગત્સ્વરૂપે । ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ એતિ તદ્ અર્થજાતં યેનાતિવિશ્રાન્તિમ્ ઉપૈતિ ચેતઃ
પિતા, આ દુનિયામાં—even સૌથી સુંદર અને મોહક રૂપોમાં—કશુ પણ એવું નથી કે જેના કારણે મનને સંપૂર્ણ શાંતિ મળે.
બાલ્યે ગતે કલ્પિતકેલિલોલે વયોમૃગે દારદરીષુ કીર્ણે । શરીરકે જર્જરતાં પ્રયાતે વિદૂયતે કેવલમ્ એવ લોકઃ
બાળપણની કલ્પિત રમતો પૂરી થઈ જાય છે, યુવાનીનો હરણ સ્ત્રીઓની ગુફાઓમાં વિખેરાઈ જાય છે, અને શરીર બળહીન થઈ જાય છે ત્યારે માણસો માત્ર દુઃખ જ ભોગવે છે.
જરાતુષારાભિહતાં શરીરસરોજિનીં દૂરતરે વિહાય । ક્ષણાદ્ ગતે જીવિતચઞ્ચરીકે જનસ્ય સંસારસરો વિશુષ્કમ્
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાની ઠંડી શરીરરૂપ કમળને વાગે છે અને તે દૂર છોડી દેવામાં આવે છે, અને જીવનની જળકુંડી પળમાં ઉડી જાય છે, ત્યારે માણસો માટે સંસારરૂપ સરોવર સુકાઈ જાય છે.
યદા યદા પાકમ્ ઉપૈતિ નૂનં તદા તદેયં નતિમ્ આતનોતિ । જરાભરાનલ્પનવપ્રસૂનવિજર્જરા કાયલતા નરાણામ્
જ્યારે શરીરનું પકવું આવે છે, ત્યારે વૃદ્ધાવસ્થાની બોજ અને નબળાઈથી થાકી ગયેલી મનુષ્યની આ કાયાની વેલ નમ્ર બની જાય છે.
તૃષ્ણાનદી સારતરપ્રવાહગ્રસ્તાખિલાનન્તપદાર્થજાતા । તટસ્થસન્તોષસુવૃક્ષમૂલનિકાષદક્ષા વહતીહ લોકે
આ સંસારમાં તૃષ્ણાની નદી તીવ્ર પ્રવાહથી બધા અનંત વસ્તુઓને વહેવી જાય છે; તે સંતોષના વૃક્ષની મૂળને પણ કિનારે ઊભા રહીને ધીમે ધીમે ખોદી નાખે છે.