તત્ તાવદ્ યુક્તિયુદ્ધેન તાન્ પ્રબોધયતામરાઃ । યાવદ્ અભ્યાસવશતો ભવિષ્યન્તિ સવાસનાઃ
એટલે, તમે યુક્તિથી એમને જાગૃત કરો, જ્યાં સુધી સતત અભ્યાસથી એમને વાસના લાગતી ન થાય.
તતો વધ્યા ભવિષ્યન્તિ ભવતાં બદ્ધભાવનાઃ । તૃષ્ણાપ્રોતાશયા લોકે ન કેચન નપેલવાઃ
પછી, જેમની ભાવનાઓ બંધાઈ ગઈ છે, તેઓ નાશ પામવા યોગ્ય બને છે; આ દુનિયામાં, તૃષ્ણાની આશાથી જોડાયેલા કોઈ પણ નબળા નથી.
સમવિષમમ્ ઇદં જગત્ સમગ્રં સમુપગતં સ્થિરતાં સ્વવાસનાતઃ । ચલતિ ચ લહરીભરો યથાબ્ધાવ્ અત ઇહ સૈવ ચિકિત્સ્યતાં પ્રયાતા
આ જગત સમ અને અસમાન બંને છે, પણ પોતાની વાસનાથી જ સ્થિર થયું છે; અને તે દરિયામાં તરંગોની જેમ હલચલ કરે છે—એટલે, અહીં એ જ વાસનાનું ઉપચાર કરીને અંત લાવવો જોઈએ.
સુરાસ્ ત્વ્ આકર્ણ્ય તદ્વાક્યં જગ્મુસ્ સ્વામ્ અભિતો દિશમ્ । કમલામોદમ્ આદાય વનમાલામ્ ઇવાનિલાઃ
દેવતાઓએ એ વચન સાંભળી પોતાના પોતાના દિશામાં ચાલ્યા ગયા, જેમ કે પવન જંગલની વણમાલા સાથે કમળની સુગંધ લઈને જાય છે.
દિનાનિ કતિચિત્ સ્વેષુ કાન્તેષુ સ્થિરકાન્તિષુ । દ્વિરેફા ઇવ પદ્મેષુ મન્દિરેષુ વિશશ્રમુઃ
કેટલાક દિવસો સુધી તેઓ પોતાના તેજસ્વી અને સુંદર નિવાસસ્થાનોમાં, જેમ મધમાખીઓ સ્થિર કમળોમાં આરામ કરે છે તેમ, આરામ કરતા રહ્યા.
કઞ્ચિત્ કાલં સમાસાદ્ય સ્વાત્મોદયકરં શુભમ્ । ચક્રુર્ દુન્દુભિનિર્ઘોષં પ્રલયાભ્રરવોપમમ્
થોડા સમય પછી, પોતાને ઉજાગર કરનાર શુભતા પ્રાપ્ત કરીને, તેમણે પ્રલયના વાદળના ગર્જનાની જેમ ડુંડાળના ઘંઘાટ સાથે વાગ્યાં.
અથ દૈત્યૈસ્ સહ વ્યોમ્નિ તૈઃ પાતાલતલોત્થિતૈઃ । કાલક્ષેપકરં ઘોરં પુનર્ યુદ્ધમ્ અવર્તત
પછી પાતાળમાંથી ઉદ્ભવેલા દૈત્યોએ સાથે મળીને આકાશમાં ફરી એક ભયાનક અને લાંબો યુદ્ધ શરૂ કર્યો.
વવુર્ અસિશરશક્તિમુદ્ગરૌઘા મુસુલગદાપરશૂગ્રચક્રસઙ્ઘાઃ । અશનિગિરિશિલાહુતાશવૃક્ષા અહિગરુડાદિમુખાનિ ચાયુધાનિ
ત્યાં તલવાર, બાણ, ભાલા, ગદા, મુસળ, અન્ય શસ્ત્રો, કટારી, ચક્ર, વીજળી, પર્વતો, પથ્થરો, જ્વલંત વૃક્ષો અને સાપ, ગરુડ વગેરે રૂપે અનેક શસ્ત્રોની વાવાઝોડા ફૂંકાઈ.
માયાકૃતાયુધમહામ્બુઘનપ્રવાહા ક્ષિપ્રં પ્રતિ પ્રતિદિશં પરિનિર્જગામ । પાષાણપર્વતમહીતટવૃક્ષલક્ષક્ષુબ્ધામ્બુપૂરઘનઘોષવતી નદી દ્રાક્
માયાથી સર્જાયેલી એક મહાન નદી તરત જ દરેક દિશામાં વહેવા લાગી, જેમાં પથ્થરો, પર્વતો, ધરતીકાંઠાના વૃક્ષો અને પાણીની લહેરોનો ઘોંઘાટ વીજળીના મેઘ જેવા ગુંજતો હતો.
મધ્યપ્રવાહવહદુલ્મુકશૂલશૈલપ્રાસાસિકુન્તશરતોમરમુદ્ગરેણ । ગઙ્ગોપમામ્બુવલિતામરમન્દિરેણ સર્વાસુ દિક્ષ્વ્ અશનિવર્ષણકર્ષણેન
નદીના મધ્ય પ્રવાહમાં અગ્નિશખા, ભાલા, પથ્થરો, શૂલ, તલવાર, બાણ, ભાલા અને ગદાઓ વહેતી હતી; અને ગંગા જેવી પાણીથી ઘેરાયેલા દેવલોકોમાંથી, દરેક દિશામાં શસ્ત્રવર્ષા થતી હતી.
પૃથ્વ્યાદિદારુણશરીરમયી પ્રહારદાનગ્રહે ગગનરશ્મિશરીરકૈવ । યા યોપશામ્યતિ સુરાસુરસિદ્ધસેના માયાકૃતા પુનર્ ઉદેતિ રસેન સૈવ
પૃથ્વી વગેરે તત્વોથી બનેલી, ઘાતક અને દાનમાં તીવ્ર એવી એ નદી, આકાશમાં કિરણોથી બનેલી હતી; દેવ, દાનવ અને સિદ્ધોની સેના શાંત થાય ત્યારે એ શાંત પડે છે, પણ માયાથી સર્જાયેલી એ ફરીથી પોતાના સ્વરૂપે ઉદ્ભવે છે.
શૈલોપમાયુધવિઘટ્ટિતભૂધરાણિ રક્તામ્બુપૂરપરિપૂર્ણમહાર્ણવાનિ । દેવાસુરેન્દ્રસુરશૈલવિરૂઢકુન્તતાલીવનાનિ કકુભાં વદનાન્ય્ અથાસન્
મજબૂત શસ્ત્રોથી અથડાયેલા પહાડો, લાલ પાણીથી ભરેલા વિશાળ મહાસાગરો, અને દેવો-દૈત્યોના શિખરો પર ઉગેલા ઊંચા તાડના જંગલો—આ બધું આકાશના મુખ જેવા બની ગયું.
ઉદ્ગીર્ણકુન્તશરશક્તિગદાસિચક્રા હેલાનિગીર્ણસુરદાનવમુક્તશૈલા । કાષક્વણત્ક્રકચદન્તનખોગ્રમાલા જીવાન્વિતાપતદ્ અથાયસસિંહવૃષ્ટિઃ
ભાલા, તીરો, ભાલ, ગદા, તલવાર અને ચક્રો ફેંકવામાં આવ્યા, દેવો અને દૈત્યો ગુસ્સેમાં પહાડ ઉછાળી નાખતા, અને તીક્ષ્ણ દાંત-નખના અથડામણના અવાજ સાથે, જીવંત અને ભયાનક સિંહોની વરસાદ ધરતી પર વરસી.
ઉજ્જ્વાલલોચનવિષજ્વલનાતપોદ્યદ્દિગ્દાહદર્શિતયુગાન્તદિનેશસેના । ઉડ્ડીયમાનપરિદીર્ઘમહીમહીધ્રા મત્તાબ્ધિવદ્ વિષધરાવલિર્ ઉલ્લલાસ
તેજસ્વી આંખો, ઝેરથી ભરેલા અગ્નિ અને તાપથી, યુગના અંતે સૂર્યની સેનાએ દિશાઓને દહન કરતી દેખાડી; અને ઝેરવાળા સાપો, મદમાં ભરેલા મહાસાગર જેવા, જમીન અને પહાડો પર ફેલાઈ ઉડી ગયા.
ઉન્નાદવજ્રમકરોત્કરકર્કરાન્તરિક્ષાબ્ધિવીચિવલયૈર્ વલિતાચલેન્દ્રૈઃ । આસીજ્ જગત્ સકલમ્ એવ સુસઙ્કટાઙ્ગમ્ આવર્તિભિર્ વિવિધહેતિનદીપ્રવાહૈઃ
ગર્જનારા અવાજો, મકરનો અથડામણ અને આકાશ-મહાસાગરના લહેરાતા ઘેરા, મહાન પહાડોથી ઘેરાયેલા, આખું જગત ભયાનક અને સંકુચિત બની ગયું, કારણ કે વિવિધ શસ્ત્રોની નદીઓના પ્રવાહો ગોળાઈમાં વહી રહ્યા હતા.
શૈલાસ્ત્રશસ્ત્રગરુડાચલમાલિતોચ્ચનાગાઙ્ગનાસુરગણાઙ્ગનમ્ અન્તરિક્ષમ્ । આસીત્ ક્ષણં જલધિભિઃ ક્ષણમ્ અગ્નિપૂરૈઃ પૂર્ણં ક્ષણં દિનકરૈઃ ક્ષણમ્ અન્ધકારૈઃ
આકાશમાં પહાડો, શસ્ત્રો અને ગરૂડની ચોટીઓથી શોભાયમાન હતું, અને તેમાં મહાન સાપો તથા અસુરોના ટોળાંના શરીરો ભરી ગયા હતા. એક ક્ષણ માટે વાદળોથી છલકાયું, પછી અગ્નિથી, પછી સૂર્યપ્રકાશથી અને પછી અંધકારથી છવાઈ ગયું.
ગરુડગુડગુડાકુલાન્તરિક્ષપ્રવિસૃતહેતિહુતાશપર્વતૌઘૈઃ । જગદ્ અભવદ્ અસહ્યકલ્પકાલજ્વલિતસુરાલયભૂતલાન્તરાલમ્
ગરૂડના ગર્જનાથી આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું, અને શસ્ત્રોની આગ તથા પહાડના ઢગલાં વરસી પડ્યાં. સમગ્ર જગત અસહ્ય બની ગયું, કલ્પાંતની અગ્નિથી દેવલોક અને તેમના વચ્ચેની જગ્યા બળી ઉઠી.
ઉદપતન્ વસુધાતલતો ઽસુરા ગગનમ્ અદ્રિતટાદ્ ઇવ પક્ષિણઃ । અતિબલાદ્ અપતન્ વિબુધા ભુવિ પ્રલયચાલિતશૈલશિલા ઇવ
અસુરો ધરતી પરથી પંખીઓ જેવી ઉડીને આકાશમાં પહોંચી ગયા, જ્યારે દેવતાઓ પ્રલયના ઝટકાથી પર્વતોમાંથી છૂટેલી શિલાઓ જેવી જમીન પર પડી ગયા.
શરીરરૂઢોન્નતહેતિવૃક્ષવનાવલીલગ્નમહાગ્નિદાહાઃ । સુરાસુરાઃ પ્રાપુર્ અથામ્બરાન્તઃ કલ્પાનિલાન્દોલિતશૈલશોભામ્
દેવતાઓ અને અસુરો, જેમના શરીર શસ્ત્રવૃક્ષોના જંગલમાં લાગેલી મહા અગ્નિથી દાઝી ગયા હતા, તેઓ આકાશના ઊંચા ભાગે પહોંચ્યા, જ્યાં કલ્પાંતના પવનથી હલનચલન થતા પર્વતોની સુંદરતા દેખાતી હતી.
સુરાસુરાદ્રીન્દ્રશરીરમુક્તૈ રક્તપ્રવાહૈર્ અભિતો ભ્રમદ્ભિઃ । બભાર પૂર્ણં પરિતો ઽમ્બરાબ્ધિસ્ સન્ધ્યારુણોદ્યચ્છતગઙ્ગમ્ અઙ્ગમ્
દેવો, દાનવો અને પર્વતોના રાજાઓના શરીરમાંથી વહેતા લોહીના ધારોને કારણે આખું આકાશ લાલ રંગે રંજાયું હતું. એ લોહી દરિયાને અને આકાશને ચારે બાજુથી ઘેરીને, જાણે સવારના સમયે ઊગતી ગંગા જેવી લાલિમા ફેલાવી રહી હતી.
ગિરિવર્ષણમ્ અમ્બુવર્ષણં વિવિધોગ્રાયુધવર્ષણં તથા । વિષમાશનિવર્ષણં ચ તે શમમ્ અન્યોઽન્યમ્ અથાગ્નિવર્ષણમ્
ક્યારેક પર્વતોનો વરસાદ, ક્યારેક પાણીનો વરસાદ, અને અનેક પ્રકારના ભયાનક શસ્ત્રોનો વરસાદ વરસતો હતો. ક્યારેક અણગમતા પથ્થરો વરસતા, તો ક્યારેક એકબીજા પર અગ્નિનો વરસાદ પણ થતો હતો.
અનયન્ નયમાર્ગકોવિદા દલિતાશેષગિરીન્દ્રભિત્તયઃ । સસૃજુશ્ ચ સમં સમન્તતઃ કકુબઙ્ગેષ્વ્ ઇવ પુષ્પવર્ષણમ્
યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત લોકોએ, બધા પર્વતોની દીવાલો તોડી નાખીને, ચારે બાજુ એકસાથે જાણે દિશાઓના ડાળીઓ પર ફૂલોનો વરસાદ થાય તેમ ફૂલો વરસાવ્યા.
દેવાસુરાસ્ સરસસઙ્ગરસમ્ભ્રમાર્તા અન્યોઽન્યમ્ અઙ્ગદલનાકુલહેતિહસ્તાઃ । દામેન્દ્રડિમ્બદહનાઃ પૃથુપીઠપીઠૈઃ કીર્ણાસૃજો નભસિ બભ્રમુર્ આક્ષિપન્તઃ
દેવો અને દાનવો યુદ્ધના ઘમાસાણમાં ગભરાઈ ગયા હતા. એકબીજાને મારતા, હાથમાં શસ્ત્રો લઈને, તેમના શરીર ઇન્દ્રના વજ્રની આગથી દહકતા હતા અને વિશાળ સિંહાસન પર બેઠા, આકાશમાં લોહીના ધારા છાંટતા ફરતા હતા.
છિન્નૈશ્ શિરઃકરભુજોરુભરૈર્ ભ્રમદ્ભિર્ આકાશકોશશલભૈર્ અશિવૈસ્ તદાનીમ્ । આસીજ્ જગજ્જઠરમ્ અભ્રવરૈર્ ઇવોગ્રૈર્ આભાસ્કરં સ્થગિતદિક્તટશૈલજાલમ્
એ સમયે, આ દુનિયાનું પેટ કપાયેલા માથાં, હાથ, પગ અને જાંઘોથી ભરાઈ ગયું હતું, જે ભયાનક ટીડાં જેમ આકાશમાં ચક્કર ખાતાં ફરતાં હતાં. ઘનઘોર વાદળો પર્વત જેવાં ભયાનક બનીને, સૂર્ય અને દિશાઓના કિનારાના પર્વતોને ઢાંકી લેતાં હતાં.
મત્તાનલં ક્ષુબ્ધજલાનિલાર્કં દલદ્વનં શીર્ણસુરાસુરૌઘમ્ । બ્રહ્માણ્ડમ્ આખણ્ડિતકુડ્યકોણમ્ અકાલકલ્પાન્તકરાલમ્ આસીત્
આ બ્રહ્માંડ એ સમયના અંત જેવી ભયાનક સ્થિતિમાં આવી ગયું—જંગલી અગ્નિ, ઉગ્ર પાણી, પવન અને સૂર્યથી, જંગલ ફાટીને છુટા પડી ગયા હતા, દેવો અને અસુરોની ટોળીઓ નાશ પામી હતી, છતાં બ્રહ્માંડની દીવાલો અને ખૂણાં અખંડિત રહ્યા હતા.
ભ્રાન્તં ભૃશં ભ્રમિતદિક્તટમ્ અદ્રિકૂટૈર્ આત્મપ્રમાણઘનહેતિહતૈ રણદ્ભિઃ । કૂજદ્ભિર્ આર્તિભિર્ ઇવોગ્રગુહૌઘવાતૈઃ ક્રન્દદ્ભિર્ આપતિતસિંહરવૈર્ અદભ્રૈઃ
દુનિયા ભારે ઉથલપાથલમાં પડી ગઈ હતી. દિશાઓ પર્વતોના ટોચો પર ભારે હથિયારોના ઘા લાગતાં વિખેરાઈ ગઈ હતી. એ અવાજ એવા લાગતાં કે જાણે ગુફાઓમાં રહેનારા ભયાનક પ્રાણીઓ રડતાં હોય અને વાદળો ધરાશાયી થતાં સિંહના ગર્જના જેવી ધ્વનિ ઊઠી હતી.
માયાનદીજલધિયોધઘનાગ્નિદાહૈર્ વૃક્ષૈસ્ સુરાસુરશવૈર્ અચલૈશ્ શિલૌઘૈઃ । ભ્રાન્તં શિરસ્ત્રશરશક્તિગદાસ્ત્રશસ્ત્રૈર્ વાતાવકીર્ણવનપર્ણવદ્ અમ્બરાન્તઃ
આકાશમાં માયાની નદીઓ અને સમુદ્રો, ધૂમાડા અને અગ્નિના વાદળો, વૃક્ષો, દેવો અને અસુરોના મૃતદેહો, પર્વતો અને પથ્થરનાં વરસાદથી ભરાઈ ગયું હતું. કપાયેલા માથાં, તીરો, ભાલાં, ગદાઓ અને શસ્ત્રો હવામાં એમ વિખેરાઈ ગયા હતા જેમ પવનથી જંગલનાં પાંદડા ઉડી જાય છે.
અદ્રીન્દ્રપક્ષપરિમાણગમાગમૈકદુર્વારહસ્તતલદારુણતાડનૈર્ દ્રાક્ । આસીત્ પતદ્ભટશરીરગિરીન્દ્રઘાતવિભ્રષ્ટદેવપુરપૂર્ણજલાર્ણવૌઘઃ
પર્વતોના પાંખોની આવન-જાવન જેટલી અપરાજેય તાકાતથી હાથના ઘા પડતાં, દેવતાઓના નાશ પામેલા શહેરોમાંથી વહેતી, સમુદ્ર જેટલી ભરપૂર પાણીની ધારા, પર્વત સમાન પડેલા યોદ્ધાઓના શરીરોની અથડામણથી તરત જ વહેવા લાગી.
ઘનઘુઙ્ઘુમપૂરિતાન્તરિક્ષા ક્ષતજાક્ષાલિતભૂધરાન્તરાલા । રુધિરહ્રદવૃત્તિવર્તિની વા ભુવનાભોગગુહા તદાકુલાભૂત્
ઘનઘોર ગુંજનથી આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું, પર્વતોની વચ્ચેની જગ્યા લોહીથી ધોવાઈ ગઈ, અને આખું જગત જાણે લોહીના તળાવમાં ફેરવાઈ ગયું હોય એમ યુદ્ધની લહેરોમાં ઉથલપાથલ થવા લાગ્યું.
અનન્તદિક્પ્રસરવિકારકારિણી ક્ષયોદયોન્મુખસુખદુઃખદાયિની । રણક્રિયાસુરસુરસઙ્ઘસઙ્કટા તદાભવત્ ખલુ સદૃશીહ સંસૃતેઃ
દેવો અને દૈત્યોથી ભરેલી એ યુદ્ધની ગૂંચ, અનંત દિશાઓમાં ફેલાઈ, સુખ-દુઃખ, ઉત્પત્તિ અને વિનાશ બંને આપતી, ખરેખર આ સંસારના ચક્ર જેવી જ બની ગઈ.