અયં સો ઽહં મમેદં ચેત્ય્ એવમ્ અન્તસ્ સ્વવાસનામ્ । યથા દામાદયશ્ શક્ર ભાવયન્તિ તથા કુરુ
અંદરથી માણસ 'હું આ છું, આ મારું છે' એવી પોતાની વૃત્તિઓને પકડી રાખે છે; જેમ બંધન મનને આકાર આપે છે, હે ઇન્દ્ર, તું પણ એમ જ કર.
યા યા જનસ્ય વિપદો ભાવાભાવદશાશ્ ચ યાઃ । તૃષ્ણાકરઞ્જવલ્લ્યાસ્ તા મઞ્જર્યઃ કટુકોમલાઃ
માનવને જે પણ દુઃખદ ઘટના કે અસ્તિત્વ-અનસ્તિત્વની સ્થિતિઓ આવે છે, એ બધું તૃષ્ણાની વેલનાં કડવા કે મીઠા ફૂલો જ છે.
વાસનાતન્તુબદ્ધો ઽયં લોકો વિપરિવર્તતે । સા સુવૃદ્ધાતિદુઃખાય સુખાયોચ્છેદમ્ આગતા
આ જગત વાસનાના તાંત્રે બંધાયેલું સતત ફેરવાતું રહે છે; જ્યારે આ વાસનાઓ ખૂબ જ વધી જાય છે ત્યારે ભારે દુઃખ આપે છે, અને જ્યારે નાશ પામે છે ત્યારે સુખ મળે છે.
ધીરો ઽપ્ય્ અતિબહુજ્ઞો ઽપિ કુલજો ઽપિ મહાન્ અપિ । તૃષ્ણયા બધ્યતે જન્તુસ્ સિંહશ્ શૃઙ્ખલયા યથા
ધીરજવાન, વિદ્વાન, ઉંચા કુળમાં જન્મેલો કે મહાન માણસ—even એ પણ તૃષ્ણાથી બંધાઈ જાય છે, જેમ સિંહ સાંકળથી બંધાય છે.
દેહપાદપસંસ્થસ્ય હૃદયાલયશાયિનઃ । તૃષ્ણા ચિત્તખગસ્યાસ્ય વાગુરા પરિકલ્પિતા
જે મનુષ્ય શરીર રૂપ વૃક્ષમાં વસે છે અને હૃદયના ઘરમા આરામ કરે છે, તેના મન રૂપ પવનને પકડવા માટે તૃષ્ણાની જાળ રચાયેલી છે.
દીનો વાસનયા લોકઃ કૃતાન્તેનાપકૃષ્યતે । રજ્જ્વેવ બાલેન ખગો વિવશો ઽનિશમ્ ઉચ્છ્વસન્
આ જગત પોતાની વાસનાથી દુઃખી થઈને, ભાગ્ય દ્વારા એવી રીતે ખેંચાય છે, જેમ બાળક દોરડીથી બાંધેલા પક્ષીને બળજબરીથી ખેંચે છે અને એ પક્ષી બેચેન થઈને સતત શ્વાસ લે છે.
અલમ્ આયુધભારેણ સઙ્ગરભ્રમણેન ચ । વાસનાં સવિપર્યાસાં યુક્ત્યૈવ ત્વં રિપોઃ કુરુ
હવે શસ્ત્રોનું ભારણ અને યુદ્ધની ગુંચળમાંથી મુક્ત થો; તું માત્ર સમજદારીથી જ વાસના અને તેની ખોટી દિશાઓને, જે ખરેખર તારો દુશ્મન છે, દૂર કર.
અન્તરક્ષુભિતે ધૈર્યે રિપોર્ અમરનાયકાઃ । ન શસ્ત્રાણિ ન શાસ્ત્રાણિ ન ચાસ્ત્રાણિ જયન્તિ વઃ
જ્યારે અંદરનું ધૈર્ય ડગે છે, ત્યારે દુશ્મનના નેતાઓ પણ, ન તો શસ્ત્રો, ન શાસ્ત્રો, અને ન તો કોઈ अस्त્રો, તને જીતવામાં સક્ષમ નથી.
દામવ્યાલકટાસ્ ત્વ્ એતે યુદ્ધાભ્યાસવશેન ચ । અહઙ્કારમયીમ્ અન્તસ્ તે ગ્રહીષ્યન્તિ વાસનામ્
આ બધું દોરડી અને સાપની ચામડી જેવી છે; વારંવારના યુદ્ધના અભ્યાસથી, એ તારી અંદર રહેલી અહંકારથી બનેલી વાસનાને પકડી લેશે.
યદિ તે યન્ત્રપુરુષાશ્ શમ્બરેણ વિનિર્મિતાઃ । વાસનાં નાશ્રયિષ્યન્તિ યાસ્યન્તિ તદ્ અજય્યતામ્
જો શમ્બરે બનાવેલા યંત્રમાનવોએ વાસનાને સ્વીકારી નહીં, તો તેઓ અજય બની જશે.
તત્ તાવદ્ યુક્તિયુદ્ધેન તાન્ પ્રબોધયતામરાઃ । યાવદ્ અભ્યાસવશતો ભવિષ્યન્તિ સવાસનાઃ
એટલે, તમે યુક્તિથી એમને જાગૃત કરો, જ્યાં સુધી સતત અભ્યાસથી એમને વાસના લાગતી ન થાય.
તતો વધ્યા ભવિષ્યન્તિ ભવતાં બદ્ધભાવનાઃ । તૃષ્ણાપ્રોતાશયા લોકે ન કેચન નપેલવાઃ
પછી, જેમની ભાવનાઓ બંધાઈ ગઈ છે, તેઓ નાશ પામવા યોગ્ય બને છે; આ દુનિયામાં, તૃષ્ણાની આશાથી જોડાયેલા કોઈ પણ નબળા નથી.
સમવિષમમ્ ઇદં જગત્ સમગ્રં સમુપગતં સ્થિરતાં સ્વવાસનાતઃ । ચલતિ ચ લહરીભરો યથાબ્ધાવ્ અત ઇહ સૈવ ચિકિત્સ્યતાં પ્રયાતા
આ જગત સમ અને અસમાન બંને છે, પણ પોતાની વાસનાથી જ સ્થિર થયું છે; અને તે દરિયામાં તરંગોની જેમ હલચલ કરે છે—એટલે, અહીં એ જ વાસનાનું ઉપચાર કરીને અંત લાવવો જોઈએ.
સુરાસ્ ત્વ્ આકર્ણ્ય તદ્વાક્યં જગ્મુસ્ સ્વામ્ અભિતો દિશમ્ । કમલામોદમ્ આદાય વનમાલામ્ ઇવાનિલાઃ
દેવતાઓએ એ વચન સાંભળી પોતાના પોતાના દિશામાં ચાલ્યા ગયા, જેમ કે પવન જંગલની વણમાલા સાથે કમળની સુગંધ લઈને જાય છે.
દિનાનિ કતિચિત્ સ્વેષુ કાન્તેષુ સ્થિરકાન્તિષુ । દ્વિરેફા ઇવ પદ્મેષુ મન્દિરેષુ વિશશ્રમુઃ
કેટલાક દિવસો સુધી તેઓ પોતાના તેજસ્વી અને સુંદર નિવાસસ્થાનોમાં, જેમ મધમાખીઓ સ્થિર કમળોમાં આરામ કરે છે તેમ, આરામ કરતા રહ્યા.
કઞ્ચિત્ કાલં સમાસાદ્ય સ્વાત્મોદયકરં શુભમ્ । ચક્રુર્ દુન્દુભિનિર્ઘોષં પ્રલયાભ્રરવોપમમ્
થોડા સમય પછી, પોતાને ઉજાગર કરનાર શુભતા પ્રાપ્ત કરીને, તેમણે પ્રલયના વાદળના ગર્જનાની જેમ ડુંડાળના ઘંઘાટ સાથે વાગ્યાં.
અથ દૈત્યૈસ્ સહ વ્યોમ્નિ તૈઃ પાતાલતલોત્થિતૈઃ । કાલક્ષેપકરં ઘોરં પુનર્ યુદ્ધમ્ અવર્તત
પછી પાતાળમાંથી ઉદ્ભવેલા દૈત્યોએ સાથે મળીને આકાશમાં ફરી એક ભયાનક અને લાંબો યુદ્ધ શરૂ કર્યો.
વવુર્ અસિશરશક્તિમુદ્ગરૌઘા મુસુલગદાપરશૂગ્રચક્રસઙ્ઘાઃ । અશનિગિરિશિલાહુતાશવૃક્ષા અહિગરુડાદિમુખાનિ ચાયુધાનિ
ત્યાં તલવાર, બાણ, ભાલા, ગદા, મુસળ, અન્ય શસ્ત્રો, કટારી, ચક્ર, વીજળી, પર્વતો, પથ્થરો, જ્વલંત વૃક્ષો અને સાપ, ગરુડ વગેરે રૂપે અનેક શસ્ત્રોની વાવાઝોડા ફૂંકાઈ.
માયાકૃતાયુધમહામ્બુઘનપ્રવાહા ક્ષિપ્રં પ્રતિ પ્રતિદિશં પરિનિર્જગામ । પાષાણપર્વતમહીતટવૃક્ષલક્ષક્ષુબ્ધામ્બુપૂરઘનઘોષવતી નદી દ્રાક્
માયાથી સર્જાયેલી એક મહાન નદી તરત જ દરેક દિશામાં વહેવા લાગી, જેમાં પથ્થરો, પર્વતો, ધરતીકાંઠાના વૃક્ષો અને પાણીની લહેરોનો ઘોંઘાટ વીજળીના મેઘ જેવા ગુંજતો હતો.
મધ્યપ્રવાહવહદુલ્મુકશૂલશૈલપ્રાસાસિકુન્તશરતોમરમુદ્ગરેણ । ગઙ્ગોપમામ્બુવલિતામરમન્દિરેણ સર્વાસુ દિક્ષ્વ્ અશનિવર્ષણકર્ષણેન
નદીના મધ્ય પ્રવાહમાં અગ્નિશખા, ભાલા, પથ્થરો, શૂલ, તલવાર, બાણ, ભાલા અને ગદાઓ વહેતી હતી; અને ગંગા જેવી પાણીથી ઘેરાયેલા દેવલોકોમાંથી, દરેક દિશામાં શસ્ત્રવર્ષા થતી હતી.
પૃથ્વ્યાદિદારુણશરીરમયી પ્રહારદાનગ્રહે ગગનરશ્મિશરીરકૈવ । યા યોપશામ્યતિ સુરાસુરસિદ્ધસેના માયાકૃતા પુનર્ ઉદેતિ રસેન સૈવ
પૃથ્વી વગેરે તત્વોથી બનેલી, ઘાતક અને દાનમાં તીવ્ર એવી એ નદી, આકાશમાં કિરણોથી બનેલી હતી; દેવ, દાનવ અને સિદ્ધોની સેના શાંત થાય ત્યારે એ શાંત પડે છે, પણ માયાથી સર્જાયેલી એ ફરીથી પોતાના સ્વરૂપે ઉદ્ભવે છે.
શૈલોપમાયુધવિઘટ્ટિતભૂધરાણિ રક્તામ્બુપૂરપરિપૂર્ણમહાર્ણવાનિ । દેવાસુરેન્દ્રસુરશૈલવિરૂઢકુન્તતાલીવનાનિ કકુભાં વદનાન્ય્ અથાસન્
મજબૂત શસ્ત્રોથી અથડાયેલા પહાડો, લાલ પાણીથી ભરેલા વિશાળ મહાસાગરો, અને દેવો-દૈત્યોના શિખરો પર ઉગેલા ઊંચા તાડના જંગલો—આ બધું આકાશના મુખ જેવા બની ગયું.
ઉદ્ગીર્ણકુન્તશરશક્તિગદાસિચક્રા હેલાનિગીર્ણસુરદાનવમુક્તશૈલા । કાષક્વણત્ક્રકચદન્તનખોગ્રમાલા જીવાન્વિતાપતદ્ અથાયસસિંહવૃષ્ટિઃ
ભાલા, તીરો, ભાલ, ગદા, તલવાર અને ચક્રો ફેંકવામાં આવ્યા, દેવો અને દૈત્યો ગુસ્સેમાં પહાડ ઉછાળી નાખતા, અને તીક્ષ્ણ દાંત-નખના અથડામણના અવાજ સાથે, જીવંત અને ભયાનક સિંહોની વરસાદ ધરતી પર વરસી.
ઉજ્જ્વાલલોચનવિષજ્વલનાતપોદ્યદ્દિગ્દાહદર્શિતયુગાન્તદિનેશસેના । ઉડ્ડીયમાનપરિદીર્ઘમહીમહીધ્રા મત્તાબ્ધિવદ્ વિષધરાવલિર્ ઉલ્લલાસ
તેજસ્વી આંખો, ઝેરથી ભરેલા અગ્નિ અને તાપથી, યુગના અંતે સૂર્યની સેનાએ દિશાઓને દહન કરતી દેખાડી; અને ઝેરવાળા સાપો, મદમાં ભરેલા મહાસાગર જેવા, જમીન અને પહાડો પર ફેલાઈ ઉડી ગયા.
ઉન્નાદવજ્રમકરોત્કરકર્કરાન્તરિક્ષાબ્ધિવીચિવલયૈર્ વલિતાચલેન્દ્રૈઃ । આસીજ્ જગત્ સકલમ્ એવ સુસઙ્કટાઙ્ગમ્ આવર્તિભિર્ વિવિધહેતિનદીપ્રવાહૈઃ
ગર્જનારા અવાજો, મકરનો અથડામણ અને આકાશ-મહાસાગરના લહેરાતા ઘેરા, મહાન પહાડોથી ઘેરાયેલા, આખું જગત ભયાનક અને સંકુચિત બની ગયું, કારણ કે વિવિધ શસ્ત્રોની નદીઓના પ્રવાહો ગોળાઈમાં વહી રહ્યા હતા.
શૈલાસ્ત્રશસ્ત્રગરુડાચલમાલિતોચ્ચનાગાઙ્ગનાસુરગણાઙ્ગનમ્ અન્તરિક્ષમ્ । આસીત્ ક્ષણં જલધિભિઃ ક્ષણમ્ અગ્નિપૂરૈઃ પૂર્ણં ક્ષણં દિનકરૈઃ ક્ષણમ્ અન્ધકારૈઃ
આકાશમાં પહાડો, શસ્ત્રો અને ગરૂડની ચોટીઓથી શોભાયમાન હતું, અને તેમાં મહાન સાપો તથા અસુરોના ટોળાંના શરીરો ભરી ગયા હતા. એક ક્ષણ માટે વાદળોથી છલકાયું, પછી અગ્નિથી, પછી સૂર્યપ્રકાશથી અને પછી અંધકારથી છવાઈ ગયું.
ગરુડગુડગુડાકુલાન્તરિક્ષપ્રવિસૃતહેતિહુતાશપર્વતૌઘૈઃ । જગદ્ અભવદ્ અસહ્યકલ્પકાલજ્વલિતસુરાલયભૂતલાન્તરાલમ્
ગરૂડના ગર્જનાથી આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું, અને શસ્ત્રોની આગ તથા પહાડના ઢગલાં વરસી પડ્યાં. સમગ્ર જગત અસહ્ય બની ગયું, કલ્પાંતની અગ્નિથી દેવલોક અને તેમના વચ્ચેની જગ્યા બળી ઉઠી.
ઉદપતન્ વસુધાતલતો ઽસુરા ગગનમ્ અદ્રિતટાદ્ ઇવ પક્ષિણઃ । અતિબલાદ્ અપતન્ વિબુધા ભુવિ પ્રલયચાલિતશૈલશિલા ઇવ
અસુરો ધરતી પરથી પંખીઓ જેવી ઉડીને આકાશમાં પહોંચી ગયા, જ્યારે દેવતાઓ પ્રલયના ઝટકાથી પર્વતોમાંથી છૂટેલી શિલાઓ જેવી જમીન પર પડી ગયા.
શરીરરૂઢોન્નતહેતિવૃક્ષવનાવલીલગ્નમહાગ્નિદાહાઃ । સુરાસુરાઃ પ્રાપુર્ અથામ્બરાન્તઃ કલ્પાનિલાન્દોલિતશૈલશોભામ્
દેવતાઓ અને અસુરો, જેમના શરીર શસ્ત્રવૃક્ષોના જંગલમાં લાગેલી મહા અગ્નિથી દાઝી ગયા હતા, તેઓ આકાશના ઊંચા ભાગે પહોંચ્યા, જ્યાં કલ્પાંતના પવનથી હલનચલન થતા પર્વતોની સુંદરતા દેખાતી હતી.
સુરાસુરાદ્રીન્દ્રશરીરમુક્તૈ રક્તપ્રવાહૈર્ અભિતો ભ્રમદ્ભિઃ । બભાર પૂર્ણં પરિતો ઽમ્બરાબ્ધિસ્ સન્ધ્યારુણોદ્યચ્છતગઙ્ગમ્ અઙ્ગમ્
દેવો, દાનવો અને પર્વતોના રાજાઓના શરીરમાંથી વહેતા લોહીના ધારોને કારણે આખું આકાશ લાલ રંગે રંજાયું હતું. એ લોહી દરિયાને અને આકાશને ચારે બાજુથી ઘેરીને, જાણે સવારના સમયે ઊગતી ગંગા જેવી લાલિમા ફેલાવી રહી હતી.