કિઞ્ચિલ્લબ્ધજયપ્રાયદૈત્યદાનવમણ્ડલમ્ । દૂયમાનસુરાનીકમ્ એકાન્તોદ્વિગ્નવાસવમ્
દૈત્ય અને દાનવોની સેના થોડું જ વિજય મેળવી શકી, પણ લગભગ સંપૂર્ણ નાશ પામી; દેવતાઓની સેના છિન્નભિન્ન થઈ રહી હતી અને ઇન્દ્ર એકલો ઊભો, ખૂબ ચિંતિત હતો.
ઉત્તરાશામિલદ્વહ્નિરક્તહેતિબૃહત્પ્રભમ્ । પ્રતિક્ષણં લસદ્દાહપ્રકાશતિમિરોલ્બણમ્
ઉત્તર દિશામાં લાલ શસ્ત્રોથી ઝળહળતું અગ્નિ પ્રગટ્યું, તેની તેજસ્વી જ્વાળાઓ સતત ચમકતી રહી અને અંધકારને દૂર કરતી હતી.
વવુર્ અશનિનિપાતપિણ્ડિતાઙ્ગા દલિતશિલાશકલા દિશાં મુખેષુ । પ્રલયસમયસૂચકાસ્ સુરાણામ્ ઉરુતરઘર્ઘરઘસ્મરાસ્ સમીરાઃ
ભયાનક ગર્જનારા વિશાળ સાપ જેવી પવનોએ દિશાઓમાં તોફાન મચાવ્યો; વીજળીના આઘાતથી તૂટી પડેલા પથ્થર અને શરીરોના ટુકડા ચારે તરફ ઉડતા હતા—આ બધું દેવતાઓ માટે પ્રલયના સંકેત હતું.
વહત્સ્વ્ અસૃક્પ્રવાહેષુ ગઙ્ગાપૂરેષ્વ્ ઇવામ્બરાત્ । દામ્નિ વેષ્ટિતદેવૌઘે મુક્તક્ષ્વેડાઘનારવે
લોહીની ધારો વહેતી હતી, જાણે આકાશમાંથી ગંગા પૂર આવી હોય, અને દેવતાઓના ટોળા દોરડાથી બાંધાયેલા હતા, ત્યારે તેઓ મુક્ત વીજળીના ગર્જનાની જેમ ગર્જના કરતા હતા.
વ્યાલે નિજકરાકૃષ્ટિપિષ્ટસર્વસુરાલયે । કટે કઠિનસંરમ્ભસઙ્ગરાચ્છાદિતામરે
સર્પે પોતાની જ બળથી બધા દેવલોકોને પકડીને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા, અને તેની કમરે યુદ્ધના કઠોર હુલ્લડથી કમળને ઢાંકી દીધું.
ઐરાવણે ક્ષીણમદે પલાયનપરાયણે । પ્રવૃદ્ધે દાનવાનીકે મધ્યાહ્ન ઇવ ભાસ્કરે
એરાવતનો અહંકાર તૂટી ગયો હતો અને તે ભાગવા તૈયાર હતો, ત્યારે દાનવોની વિશાળ સેના એ રીતે વધી ગઈ હતી, જાણે મધ્યાહ્નના સૂર્યને ઘેરા વાદળોએ ઘેરી લીધો હોય.
પતિતાર્ધાયુધાઙ્ગાનિ પ્રસ્રવદ્રુધિરાણિ ચ । પયાંસીવ વિસેતૂનિ દેવસૈન્યાનિ દુદ્રુવુઃ
જ્યાં દેવસેનાના હથિયાર અને અંગો જમીન પર પડ્યા હતા અને લોહી વહેતું હતું, ત્યાં તેઓ તૂટેલા બંધમાંથી પાણીની જેમ ભાગી ગયા.
દામવ્યાલકટાસ્ તાનિ ચિરમ્ અન્તર્હિતાન્ય્ અપિ । અનુજગ્મુર્ લસન્નાદમ્ ઇન્ધનાનીવ પાવકાઃ
એ દોરડા, સાપ અને પટ્ટા, લાંબા સમય સુધી છુપાયેલા હોવા છતાં, જ્યારથી બહાર આવ્યા, ત્યારે તેઓ ધડધડાટ અવાજ સાથે એમ જ પાછળ લાગ્યા જેમ અગ્નિ લાકડાંને શોધે છે.
અન્વિષ્ટાન્ અપિ યત્નેન નાલભન્તાસુરાસ્ સુરાન્ । ઘનજાલવનોડ્ડીનાન્ સિંહા હરિણકાન્ ઇવ
દૈત્યો એ દેવતાઓને ઘણાં પ્રયત્ન કરીને શોધ્યા, પણ તેઓ મળ્યા નહીં; એ તો એવું હતું જેમ સિંહો ઘનઘોર વાદળમાં છૂપાયેલા હરણોને શોધી ન શકે.
અલબ્ધેષ્વ્ અમરૌઘેષુ દામવ્યાલકટાસ્ તદા । જગ્મુઃ પાતાલકોશસ્થં પ્રભું પ્રમુદિતાશયાઃ
જ્યારે દેવતાઓ ક્યાંય મળ્યા નહીં, ત્યારે એ દોરડા, સાપ અને પટ્ટા આનંદભેર પાતાળના ખજાનામાં રહેલા પોતાના સ્વામી પાસે ગયા.
અથ દેવા વિષણ્ણાસ્ તે ક્ષણમ્ આશ્વસ્ય વૈ યયુઃ । જયોપાયાય વિજિતા બ્રહ્માણમ્ અમિતૌજસમ્
પછી દેવતાઓ ખૂબ ઉદાસ થઈ ગયા, પણ થોડું મન મજબૂત કરીને, વિજયનો ઉપાય શોધવા માટે, અનંત તેજવાળા બ્રહ્માજી પાસે ગયા.
તેષામ્ આવિરભૂદ્ બ્રહ્મા રક્તરક્તાનનશ્રિયામ્ । સાયં રક્તીકૃતામ્બૂનામ્ અબ્ધીનામ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ
તેમને બ્રહ્મા પ્રગટ થયા, જેમના ચહેરા પર લાલ ચમક હતી, જાણે સાંજે લાલ રંગે રંગાયેલા દરિયાઓ પર ચંદ્ર ઉગે છે એમ.
પ્રણમ્ય તે સુરાસ્ તસ્મૈ તમ્ અર્થં શમ્બરેરિતમ્ । સમ્યક્ પ્રકથયામ્ આસુર્ દામવ્યાલકટક્રમમ્
તેમણે બ્રહ્માને વંદન કરીને, શંબરે જે વાત કહી હતી તે સ્પષ્ટ રીતે કહી, તથા દામ, વ્યાલ અને કટાની સૈન્યની ક્રમવાર વિગત પણ સમજાવી.
તમ્ આકર્ણ્યાખિલં બ્રહ્મા વિચાર્ય ચ વિચારવિત્ । ઉવાચેદં સુરાનીકમ્ આશ્વાસનકરં વચઃ
આ બધું સાંભળી અને વિચારપૂર્વક વિચારી, બ્રહ્માએ દેવોની સભાને આશ્વાસન આપતાં શબ્દોમાં કહ્યું.
હન્ત વર્ષસહસ્રાન્તે શમ્બરેણ હરેઃ ક્રમાત્ । મર્તવ્યમ્ અમરેશસ્ય તત્કાલં સમ્પ્રતીક્ષ્યતામ્
હા, હજાર વર્ષના અંતે શંબરને હરિ દ્વારા ક્રમશઃ મારો આવશે; એ સમય સુધી, અમરલોકના સ્વામી, તમે એ ક્ષણની રાહ જુઓ.
દામવ્યાલકટાન્ એતાન્ અદ્ય ત્વ્ અમરસત્તમાઃ । યોધયન્તઃ પલાયધ્વં માયાયુદ્ધેન દાનવાન્
આ અમર શ્રેષ્ઠો, આજે તમે દામ, વ્યાલ અને કટા નામના દૈત્યોને લડાઈમાં સામનો કરો અને પછી માયાનો ઉપયોગ કરતા દાનવો સામેની લડાઈમાંથી પાછા વળી જાવ.
યુદ્ધાભ્યાસવશાદ્ એષાં મકુરાણામ્ ઇવાશયે । અહઙ્કારચમત્કારઃ પ્રતિબિમ્બમ્ ઉપૈષ્યતિ
લગાતાર યુદ્ધના અભ્યાસથી, આ યોદ્ધાઓના મનમાં પોતાનો અભિમાન એ રીતે ઊભો થશે, જેમ કે દર્પણમાં પડતું પ્રતિબિંબ.
ગૃહીતવાસનાસ્ ત્વ્ એતે દામવ્યાલકટાસ્ સુરાઃ । સુજયા વો ભવિષ્યન્તિ જાલલગ્નાઃ ખગા ઇવ
પણ જ્યારે આ દામ, વ્યાલ અને કટા નામના યોદ્ધાઓમાં કોઈ વૃત્તિઓ પકડી જશે, ત્યારે તેઓ તમારા માટે જાળમાં ફસાયેલા પક્ષીઓ જેવી સરળતાથી જીતાઈ જશે.
અદ્ય ત્વ્ અવાસના એતે સુખદુઃખવિવર્જિતાઃ । ધૈર્યેણારીન્ વિનિઘ્નન્તો દેવદુર્જયતાં ગતાઃ
પણ આજે, કારણ કે તેઓ કોઈ વૃત્તિઓ વગર છે અને સુખ-દુઃખથી અસ્પૃશ્ય છે, તમે દેવતાઓ ધૈર્યપૂર્વક દુશ્મનોને હરાવીને અજેયતા પ્રાપ્ત કરી છે.
વાસનાતન્તુબદ્ધા યે આશાપાશવશીકૃતાઃ । વશ્યતાં યાન્તિ તે લોકે રજ્જુબદ્ધાઃ ખગા ઇવ
જે લોકો મનની જૂની વૃત્તિઓના સૂત્રથી બંધાયેલા છે અને ઈચ્છાના બંધનથી વશ થયેલા છે, તેઓ આ દુનિયામાં એવાં પક્ષીઓ જેવી સ્થિતિમાં છે જેમને દોરથી બાંધવામાં આવ્યા હોય.
યે હિ નિર્વાસના ધીરાસ્ સર્વત્રાસક્તબુદ્ધયઃ । ન હૃષ્યન્તિ ન કુપ્યન્તિ દુર્જયાસ્ તે મહાધિયઃ
પણ જે વિવેકી લોકો મનની જૂની વૃત્તિઓથી મુક્ત છે અને બધે અસક્ત ચિત્ત ધરાવે છે, તેઓ ખુશ પણ થતા નથી અને ગુસ્સો પણ કરતા નથી; આવા મહાન બુદ્ધિવાળા લોકોને જીતવું અઘરું છે.
યસ્યાન્તર્વાસનારજ્જ્વા ગ્રન્થિબન્ધશ્ શરીરિણઃ । મહાન્ અપિ બહુજ્ઞો ઽપિ સ બાલેનાપિ જીયતે
જેના અંતરમાં મનની જૂની વૃત્તિઓના દોરથી ગાંઠ પડી ગઈ છે, એવો માણસ ભલે મોટો અને વિદ્વાન હોય, તો પણ તેને નાનકડું બાળક પણ હરાવી શકે છે.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં મે તદ્ ઇત્ય્ આકલિતકલ્પનઃ । આપદાં પાત્રતામ્ એતિ પયસામ્ ઇવ સાગરઃ
જે માણસ સતત 'હું એ છું, આ મારું છે, તે એ છે' એમ વિચારે છે, તે દુઃખો માટે એવું પાત્ર બની જાય છે જેમ કે સમુદ્ર પાણી માટે પાત્ર બને છે.
ઇયન્માત્રપરિચ્છિન્નો યેનાત્માભવ્યભાવિતઃ । સ સર્વજ્ઞો ઽપિ સર્વત્ર પરાં કૃપણતાં ગતઃ
જે પોતાને માત્ર આટલામાં જ મર્યાદિત માને છે અને પોતાને અપ્રમુખ ગણાવે છે, એ વ્યક્તિ બધું જાણતી હોવા છતાં, દરેક જગ્યાએ ઊંચી કંગાળપણામાં પડી જાય છે.
અનન્તસ્યાપ્રમેયસ્ય યેનેયત્તા પ્રકલ્પિતા । આત્મતત્ત્વસ્ય તેનાત્મા સ્વાત્મનૈવાવશીકૃતઃ
જે કોઈ અનંત અને અપરિમિત આત્મતત્વમાં મર્યાદા કલ્પે છે, એ વ્યક્તિ પોતે જ પોતાના સ્વભાવથી આત્માને વશ કરી લે છે.
આત્મનો વ્યતિરિક્તં યત્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ જગત્ત્રયે । તત્રોપાદેયભાવેન બદ્ધા ભવતિ ભાવના
આ આત્મા સિવાય ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ છે, તેને મેળવવા જેવી વસ્તુ માની લેતાં જ એ વિચાર બંધનનું કારણ બની જાય છે.
આસ્થામાત્રમ્ અનન્તાનાં દુઃખાનાં કારણં વિદુઃ । અનાસ્થામાત્રમ્ અભિતસ્ સુખાનાં કારણં વિદુઃ
માત્ર આસક્તિને અનંત દુઃખોનું કારણ જાણે છે અને માત્ર અનાસક્તિને સર્વત્ર સુખનું કારણ જાણે છે.
દામવ્યાલકટા યાવદ્ અનાસ્થા ભાવસંસ્થિતૌ । તાવન્ ન નામ જેયા વો મષકાણામ્ ઇવાનિલાઃ
જ્યારે સુધી અંદરના સત્ય અવસ્થાની અવગણના રહે છે, ત્યાં સુધી ઇચ્છાની બંધનો પર વિજય મળતો નથી, જેમ પવન કદી મચ્છરોને જીતી શકતો નથી.
અન્તર્વાસનયા જન્તુર્ દીનતામ્ અનુયાતયા । જિતો ભવત્ય્ અન્યથા તુ મષકો ઽપ્ય્ અમરાચલઃ
અંદરની વૃત્તિઓથી અને નબળાઈથી ચાલિત જીવ હંમેશા જીતાઈ જાય છે; નહિંતર, એક નાનકડો મચ્છર પણ અમરપર્વત જેવો અડગ બની જાય.
વિદ્યતે વાસના યત્ર તત્ર ચાયાતિ દીનતા । ગુણાગુણાનુવિદ્ધત્વં સતો દૃષ્ટં હિ નાસતઃ
જ્યાં વૃત્તિ હોય છે, ત્યાં નબળાઈ પણ આવી જાય છે; ગુણ અને દોષ સત્યમાં જ દેખાય છે, અસત્યમાં ક્યારેય નહીં.