અયમ્ અહમ્ ઇતિ નિશ્ચયો વૃથા યસ્ તમ્ અલમ્ અપાસ્ય મહામતે સુબુદ્ધ્યા । યદ્ ઇતરદ્ અવલમ્બ્ય તત્ પદં ત્વં વ્રજ પિબ ભુઙ્ક્ષ્વ ન બધ્યસે ઽમનસ્કઃ
મહાન બુદ્ધિશાળી, 'હું આ છું' એવી ખોટી સમજને સાચી સમજથી પૂરી રીતે છોડ દે. જે સાચું છે એને આધાર બનાવી, એ અવસ્થામાં પહોંચી, પી, ખા અને મનની બાંધછોડથી મુક્ત રહી.
અસ્મિન્ વિહરતો લોકે લોકારામસ્ય ધીમતઃ । શ્રેયસે તિષ્ઠતો યત્નમ્ ઉત્તમાર્થાભિપાતિનઃ
આ જગતમાં બુદ્ધિપૂર્વક આનંદ માણતા અને શ્રેય માટે સ્થિર રહી, સર્વોત્તમ હેતુ મેળવવા સતત પ્રયત્ન કર.
દામવ્યાલકટન્યાયો મા તે ભવતુ રાઘવ । ભીમભાસદ્રુટસ્થિત્યા તવાસ્ત્વ્ અતિવિશોકતા
રાઘવ, દોરી, સાપ અને લાકડીનું ઉદાહરણ તારી અંદર ક્યારેય ન આવે. ભયાનક પ્રકાશે સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવી અડગતા સાથે તને અત્યંત દુઃખમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય.
દામવ્યાલકટન્યાયો મા ભવત્વ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃતમ્ । બ્રહ્મન્ કિમ્ એતદ્ ભવતા ભવતાપાપહારિણા
દોરડી, સાપ અને લાકડીનું જે ઉપમા આપ્યું છે, એ 'આવું ન થાય' એમ કહેવાયું છે. હે બ્રાહ્મણ, તમે જે સંસારના દુઃખ દૂર કરો છો, એ શું છે, કૃપા કરીને સમજાવો.
ઉદારયૈતયા શુદ્ધં સમ્પ્રબોધય માં ગિરા । ઘનતાપાપહારિણ્યા પ્રાવૃષેવ કલાપિનમ્
આ શુદ્ધ અને ઉદાર વાણીથી મને જાગૃત કરો; જેમ વરસાદી મેઘ તીવ્ર તાપ દૂર કરે છે અને મોરને આનંદ આપે છે, એમ મને પણ જાગૃત કરો.
દામવ્યાલકટન્યાયં ભીમભાસદ્રુટસ્થિતિમ્ । શ્રુત્વા રાઘવ તત્ પશ્ચાદ્ યદ્ ઇષ્ટં તત્ સમાચર
હે રાઘવ, જ્યારે તમે દોરી, સાપ અને લાકડીનું ઉપમા અને ભયાનક પ્રકાશથી સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવી સ્થિરતા સાંભળો, પછી જે તમારે ઇચ્છિત હોય તે કરો.
આસીત્ પાતાલકુહરે સર્વાશ્ચર્યમનોહરે । શમ્બરો નામ દૈત્યેન્દ્રો માયામણિમહાર્ણવઃ
પાતાળના એક ગુફામાં, જે અદ્ભુત અને મનમોહક હતી, ત્યાં શમ્બર નામનો દૈત્યરાજ રહેતો હતો, જે માયાના મણિ સમુદ્ર જેવો હતો.
આકાશનગરોદ્યાનરચિતાસુરમન્દિરઃ । કૃત્રિમોત્તમચન્દ્રાર્કભૂષિતાત્મીયમણ્ડલઃ
આકાશમાં શહેરો અને બાગો ઊભા કરીને, ત્યાં દેવતાઓનાં મંદિર બનાવ્યાં હતા. તેની પોતાની રાજ્યભૂમિ શ્રેષ્ઠ ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી કૃત્રિમ શોભાથી સજ્જ હતી.
શિલાશકલસમ્ભૂતપદ્માઢ્યરમણાચલઃ । અનન્તવિભવારમ્ભપરિપૂરિતદાનવઃ
તેના આનંદદાયક પર્વતો કિંમતી પથ્થરોમાંથી બનેલા કમળોથી ભરેલા હતા, અને તેની સંપત્તિ અનંત હતી, દરેક પ્રકારના ખજાનાથી છલકાતી હતી.
ગૃહરત્નાઙ્ગનાગેયજિતામરવધૂધ્વનિઃ । ચન્દ્રબિમ્બફલાપૂર્ણક્રીડોપવનપાદપઃ
તેના રત્નજડિત મહેલોમાં રહેનારી સ્ત્રીઓની સંગીતમય ધ્વનિ દેવકન્યાઓની મીઠી તાનને પણ હરાવી દેતી હતી. તેની વિહારવાટિકાના વૃક્ષો ચાંદની જેવી પૂર્ણ ફળોથી લદાયેલા હતા.
ફુલ્લનીલોત્પલવ્યૂહજટાલરમણાલયઃ । રત્નહંસસમાહૂતહેમામ્બુરુહસારસઃ
તેના મનોહર નિવાસસ્થાનો ફૂલેલા નિલોત્પલના જૂથોથી ઘેરાયેલા હતા, અને રત્નમય હંસો સોનેરી કમળો અને જળપંખીઓના ટોળા બોલાવી લાવતાં.
હેમપાદપશાખાગ્રકૃતામ્ભોરુહકુટ્મલઃ । કરઞ્જજાલજનિતમન્દારકુસુમોત્કરઃ
સોનાની ઝાડની ડાળીઓના છેડે કમળની કળીઓ ખીલી હતી અને કરંજના વનમાંથી મંદારના ફૂલોની વરસાત થતી હતી.
સર્વર્તુકુસુમોદ્યાનજિતનન્દનનન્દનઃ । માયાસર્પહૃતવ્યાલમલયાચલચન્દનઃ
તેના બગીચાઓ બધાં ઋતુઓમાં ફૂલી ઊઠતા અને દેવલોકના નંદનવનને પણ હરાવી દેતા. માલયગિરિનું ચંદન માયાના સાપો અને જંગલી પ્રાણીઓથી સુરક્ષિત હતું.
હેમસ્ત્રીલોકલાવણ્યજિહ્મિતાન્તઃપુરાઙ્ગનઃ । ક્રીડાર્થસ્પર્ધયેશાનહતચક્રગદાધરઃ
સોનાની મહેલની સ્ત્રીઓએ ત્રણેય લોકની સુંદરતાને પણ મ્હાંકી નાખી હતી, અને રમતમાં તો ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવતાઓ પણ તેની સામે ટકી શકતા નહોતા.
અજસ્રોડ્ડીનરત્નૌઘતારાઢ્યસ્વપુરામ્બરઃ । નાનાકુસુમસમ્ભારજાનુદઘ્નકૃતાઙ્ગનઃ
તેના શહેરમાં અનગણિત રત્નોની ઝાંઝવાત તારાઓ જેવી ઝગમગતી હતી, અને વિવિધ ફૂલો પહેરેલી સ્ત્રીઓના ઘૂંટણ સુધી એ સમૃદ્ધિ પહોંચતી હતી.
નિશાસ્વ્ અખિલપાતાલશતચન્દ્રનભસ્તલઃ । સ્વસાલભઞ્જિકાલોકગીતિગીતગુણોત્કરઃ
રાત્રીના સમયે પાતાળના આકાશમાં સૈંકડો ચાંદ્રાઓની ઝાંખી થતી, અને ત્યાંની સ્વયં સુંદરીઓના મીઠા ગીતો અને સંગીતથી વાતાવરણ ગૂંજતું હતું.
માયૈરાવણનાગેન્દ્રવિદ્રુતામરવારણઃ । ત્રૈલોક્યવિભવોત્કર્ષપૂરિતાન્તઃપુરાન્તરઃ
માયાના પ્રભાવે ઇન્દ્રનો મહાન હાથી એરાવત પણ ત્યાંથી ભાગી ગયો હતો; અને અંદરના મહેલો ત્રણેય લોકની વૈભવ અને સંપત્તિથી ભરાયેલા હતા.
સર્વસમ્પત્તિસુભગસ્ સર્વૈશ્વર્યસમન્વિતઃ । સમસ્તદૈત્યસામન્તવન્દિતાગ્ર્યાનુશાસનઃ
તે બધા પ્રકારની સંપત્તિ અને સર્વોચ્ચ શાસનથી યુક્ત હતો, અને તેના આદેશને બધા દૈત્યપ્રમુખો માન આપતા હતા.
મહાભુજવનચ્છાયાવિશ્રાન્તાસુરમણ્ડલઃ । સર્વામ્બુધિગુહાસારરત્નકુણ્ડલમણ્ડિતઃ
દેવતાઓની સભા તેના વિશાળ ભુજાઓની છાંયામાં આરામ પામતી, અને તે સર્વ સમુદ્રોની ગુફાઓમાંથી મળેલા અમૂલ્ય રત્નોના કુંડલોથી શોભતો હતો.
તસ્યોત્સાદિતદેવસ્ય કઠિનોડ્ડામરાકૃતેઃ । બભૂવ વિપુલં સૈન્યમ્ આસુરં સુરનાશનમ્
તે દેવને બહાર કાઢી દેવામાં આવ્યો ત્યારે, ભયાનક આકાર ધરાવતી અને દેવતાઓને નાશ કરવા તત્પર એવી વિશાળ અસુર સેના ઉભી થઈ.
તસ્મિન્ માયાબલે સુપ્તે દેશાન્તરગતે તથા । તત્સૈન્યાન્તરમ્ આજગ્મુશ્ છિદ્રં પ્રાપ્ય કિલામરાઃ
જ્યારે તે માયાવાન બીજા દેશમાં જઈને ઊંઘતો હતો, ત્યારે દેવતાઓએ તક જોઈને તેની સેના વચ્ચે પ્રવેશ કર્યો.
અથ શમ્બરદૈત્યેન દુદ્રિકહ્વદ્રુમાદયઃ । રક્ષાર્થં મત્તસામન્તાસ્ સ્વસેનાસુ નિયોજિતાઃ
પછી શમ્બર નામના દૈત્યએ દુદ્રિક અને હ્વદ્રુમા જેવા શક્તિશાળી સરદારોને પોતાની સેના રક્ષવા માટે નિયુક્ત કર્યા.
તાન્ અપ્ય્ અન્તરમ્ આસાદ્ય જઘ્નુર્ ગીર્વાણનાયકાઃ । વ્યોમાન્તરચરાશ્ શ્યેનાઃ કલવિઙ્કાન્ ઇવાકુલાન્
પણ દેવતાઓના નેતાઓએ એ અવસરનો લાભ લઈ, જેમ આકાશમાં ઉડતા ભયભીત પંખીઓ પર શ્યેન તૂટી પડે તેમ, એમ એ સરદારો પર આક્રમણ કર્યું.
સેનાપતીન્ પુનશ્ ચાન્યાંશ્ ચકારાસુરસત્તમઃ । ચપલાન્ ઉદ્ભટારાવાંસ્ તરઙ્ગાન્ ઇવ સાગરઃ
પછી એ અસુરોમાં શ્રેષ્ઠે ફરી બીજા સેના નાયકો નિયુક્ત કર્યા, જે ચંચળ અને ઉંચી અવાજવાળા હતા, જેમ સમુદ્રમાં તરંગો ઉછળી આવે તેમ.
દેવાસ્ તાન્ અપિ તસ્યાશુ જઘ્નુસ્ તેન સ કોપવાન્ । જગામામરનાશાય પરિપૂર્ણસ્ ત્રિવિષ્ટપમ્
દેવતાઓએ પણ તેમને તરત જ સંહાર્યા, જેના કારણે એ અસુર ક્રોધથી ભરાઈ ગયો; પછી એ સ્વર્ગને નાશ કરવા માટે તીવ્ર રોષ સાથે ત્રિવિષ્ટપ તરફ આગળ વધ્યો.
તત્રાસ્ય માયાભીતાસ્ તે સુરા અન્તર્ધિમ્ આયયુઃ । મેરુકાનનકુઞ્જેષુ મૃગા ગૌરીગુરોર્ ઇવ
ત્યાં તેની માયાથી ડરેલા દેવતાઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા, જેમ મેરુ પર્વતના વનકાંજમાં પીળા સિંહને જોઈ હરણો છુપાઈ જાય છે તેમ.
ક્રન્દત્ક્ષુદ્રામરગણં બાષ્પક્લિન્નસુરીમુખમ્ । શૂન્યં દદર્શ સ સ્વર્ગં કલ્પક્ષીણજગત્સમમ્
એણે સ્વર્ગને ખાલી જોયું, જ્યાં દેવતાઓના ચહેરા આંસુથી ભીંજાયેલા હતા અને નાના અમરગણો રડતા હતા—બિલકુલ એવું જ લાગતું હતું જેમ કલ્પના અંતે જગત સુનામ છે.
વિહૃત્ય કુપિતસ્ તત્ર લબ્ધમ્ આહૃત્ય શમ્બરઃ । લોકપાલપુરીર્ દગ્ધ્વા જગામાત્મીયમ્ આલયમ્
ત્યાં શમ્બરાએ ગુસ્સે થઈને જે મળી શકે તે બધું લઈ લીધું, અને લોકપાલોની નગરીઓ સળગાવીને પોતાનાં ઘર તરફ પાછો ફર્યો.
એવં દૃઢતરીભૂતે દ્વેષે દાનવદેવયોઃ । દેવાસ્ સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય દિક્ષુ જગ્મુર્ અદર્શનમ્
જ્યારે દેવો અને દાનવો વચ્ચે દુશ્મની વધારે મજબૂત બની ગઈ, ત્યારે દેવોએ સ્વર્ગ છોડીને ચારે દિશામાં છુપાઈ ગયા.
અથ શમ્બરદૈત્યેન યે યે સેનાધિનાયકાઃ । ક્રિયન્તે યત્નતસ્ તાંસ્ તાઞ્ જઘ્નુર્ યત્નપરાસ્ સુરાઃ
પછી શમ્બર દૈત્યએ જે જે સેના અધ્યક્ષને મહેનતે નિયુક્ત કર્યા, તેમને દેવોએ પણ પૂરી કોશિશથી મારી નાખ્યા.