ભૃત્યો ઽભિમતકર્તૃત્વાન્ મન્ત્રી સત્કાર્યકારણાત્ । સામન્તસ્ સ્વેન્દ્રિયાક્રાન્તેર્ મનો મન્યે વિવેકિનઃ
વિવેકી માણસનું મન ક્યારેક આજ્ઞાકારી ભૃત્ય છે, ક્યારેક સારા કાર્યો કરાવનાર મંત્રી છે અને ક્યારેક પોતાની ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનારો સ્વામી પણ છે, એમ હું માનું છું.
લાલનાત્ સ્નિગ્ધલલના પાલનાત્ પાવનઃ પિતા । સુહૃદ્ ઉત્તમવિશ્વાસાન્ મનો મન્યે મનીષિણામ્
પાલનથી કોમળતા આવે છે, રક્ષણથી પિતા પવિત્ર બને છે. પણ જ્ઞાનીનું મન, શ્રેષ્ઠ વિશ્વાસથી ભરેલું, સાચો મિત્ર છે એવું હું માનું છું.
સ્વાલોકિતં શાસ્ત્રદૃશા સુધ્યાતં સ્વનુનાથિતમ્ । પ્રયચ્છતિ પરાં સિદ્ધિં ત્યક્ત્વાત્માનં મનઃપિતા
જ્યારે મન શાસ્ત્રની દૃષ્ટિથી જોઈને, પોતાની સમજથી શુદ્ધ અને જાગૃત થાય છે અને પોતાને છોડી દે છે, ત્યારે તે સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ આપે છે.
સુઘૃષ્ટસ્ સુપરામૃષ્ટસ્ સુધૃતસ્ સ્વનુબોધિતઃ । સુગુણાયોજિતો ભાતિ હૃદિ હૃદ્યો મનોમણિઃ
સારા રીતે ઘસાયેલું, સારી રીતે ધોઈને શુદ્ધ કરેલું, દૃઢપણે સ્થિર થયેલું, સ્વજ્ઞાનથી જાગૃત થયેલું અને સારા ગુણોથી શોભિત એવું મનમણિ હૃદયમાં આનંદથી ઝળકે છે.
જન્મવૃક્ષકુઠારાણિ તથોદર્કોદયાનિ ચ । દિશત્ય્ એષ મનોમન્ત્રી કર્માણિ શુભકર્મણઃ
મનનો આ મંત્રી શુભ કર્મોથી જન્મના વૃક્ષને કાપવા માટે કૂહાડાં આપે છે અને પછી તેના ફળ પણ લાવે છે.
એવં મનોમણિં રામ બહુપઙ્કકલઙ્કિતમ્ । વિવેકવારિણા સિદ્ધ્યૈ પ્રક્ષાલ્યાલોકવાન્ ભવ
હે રામ, મનના મણિ પર ઘણો કાદવ અને દાગ લાગેલા છે. તેને વિવેકના પાણીથી ધોઈને શુદ્ધ કર અને તેજસ્વી બન.
ભવભૂમિષુ ભીમાસુ વિવેકવિતતો ઽપિ સન્ । મા પતોત્પાતપૂર્ણાસુ વિવશઃ પ્રાકૃતો યથા
ભયાનક જન્મમરણના ક્ષેત્રોમાં વિવેક ફેલાયેલો હોય તો પણ, સામાન્ય માણસની જેમ દુઃખ અને આપત્તિથી ભરેલા એ જગતમાં તું લાચાર બનીને ન પડ.
સંસારમાયામ્ ઉદિતામ્ અનર્થશતસઙ્કુલામ્ । મા મહામોહમિહિકામ્ ઇમાં ત્વમ્ અવધીરય
આ સંસારની માયાથી ઊભેલી, અનેક દુઃખોથી ભરેલી મહામોહની ધૂંધને તું અવગણ કરતો નહી.
વિવેકં પરમ્ આશ્રિત્ય બુદ્ધ્યા સત્યમ્ અવેક્ષ્ય ચ । ઇન્દ્રિયારીન્ અલં જિત્વા તીર્ણો ભવ ભવાર્ણવાત્
ઉચ્ચતમ વિવેકનો આધાર લઈને, બુદ્ધિથી સત્યને જોઈ, ઇન્દ્રિયરૂપી શત્રુઓને જીતીને, જન્મમરણના મહાસાગરથી પાર ઉતરી જા.
અસત્ય્ એવ શરીરે ઽસ્મિન્ સુખદુઃખેષ્વ્ અસત્સુ ચ । દામવ્યાલકટન્યાયો મા તે ભવતુ રાઘવ
રાઘવ, આ શરીર અને તેમાંના સુખ-દુઃખ બંને ખોટા છે. દોરી, સાપ અને લાકડીનું ઉદાહરણ તારી અંદર ક્યારેય ન આવે.
અયમ્ અહમ્ ઇતિ નિશ્ચયો વૃથા યસ્ તમ્ અલમ્ અપાસ્ય મહામતે સુબુદ્ધ્યા । યદ્ ઇતરદ્ અવલમ્બ્ય તત્ પદં ત્વં વ્રજ પિબ ભુઙ્ક્ષ્વ ન બધ્યસે ઽમનસ્કઃ
મહાન બુદ્ધિશાળી, 'હું આ છું' એવી ખોટી સમજને સાચી સમજથી પૂરી રીતે છોડ દે. જે સાચું છે એને આધાર બનાવી, એ અવસ્થામાં પહોંચી, પી, ખા અને મનની બાંધછોડથી મુક્ત રહી.
અસ્મિન્ વિહરતો લોકે લોકારામસ્ય ધીમતઃ । શ્રેયસે તિષ્ઠતો યત્નમ્ ઉત્તમાર્થાભિપાતિનઃ
આ જગતમાં બુદ્ધિપૂર્વક આનંદ માણતા અને શ્રેય માટે સ્થિર રહી, સર્વોત્તમ હેતુ મેળવવા સતત પ્રયત્ન કર.
દામવ્યાલકટન્યાયો મા તે ભવતુ રાઘવ । ભીમભાસદ્રુટસ્થિત્યા તવાસ્ત્વ્ અતિવિશોકતા
રાઘવ, દોરી, સાપ અને લાકડીનું ઉદાહરણ તારી અંદર ક્યારેય ન આવે. ભયાનક પ્રકાશે સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવી અડગતા સાથે તને અત્યંત દુઃખમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય.
દામવ્યાલકટન્યાયો મા ભવત્વ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃતમ્ । બ્રહ્મન્ કિમ્ એતદ્ ભવતા ભવતાપાપહારિણા
દોરડી, સાપ અને લાકડીનું જે ઉપમા આપ્યું છે, એ 'આવું ન થાય' એમ કહેવાયું છે. હે બ્રાહ્મણ, તમે જે સંસારના દુઃખ દૂર કરો છો, એ શું છે, કૃપા કરીને સમજાવો.
ઉદારયૈતયા શુદ્ધં સમ્પ્રબોધય માં ગિરા । ઘનતાપાપહારિણ્યા પ્રાવૃષેવ કલાપિનમ્
આ શુદ્ધ અને ઉદાર વાણીથી મને જાગૃત કરો; જેમ વરસાદી મેઘ તીવ્ર તાપ દૂર કરે છે અને મોરને આનંદ આપે છે, એમ મને પણ જાગૃત કરો.
દામવ્યાલકટન્યાયં ભીમભાસદ્રુટસ્થિતિમ્ । શ્રુત્વા રાઘવ તત્ પશ્ચાદ્ યદ્ ઇષ્ટં તત્ સમાચર
હે રાઘવ, જ્યારે તમે દોરી, સાપ અને લાકડીનું ઉપમા અને ભયાનક પ્રકાશથી સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવી સ્થિરતા સાંભળો, પછી જે તમારે ઇચ્છિત હોય તે કરો.
આસીત્ પાતાલકુહરે સર્વાશ્ચર્યમનોહરે । શમ્બરો નામ દૈત્યેન્દ્રો માયામણિમહાર્ણવઃ
પાતાળના એક ગુફામાં, જે અદ્ભુત અને મનમોહક હતી, ત્યાં શમ્બર નામનો દૈત્યરાજ રહેતો હતો, જે માયાના મણિ સમુદ્ર જેવો હતો.
આકાશનગરોદ્યાનરચિતાસુરમન્દિરઃ । કૃત્રિમોત્તમચન્દ્રાર્કભૂષિતાત્મીયમણ્ડલઃ
આકાશમાં શહેરો અને બાગો ઊભા કરીને, ત્યાં દેવતાઓનાં મંદિર બનાવ્યાં હતા. તેની પોતાની રાજ્યભૂમિ શ્રેષ્ઠ ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી કૃત્રિમ શોભાથી સજ્જ હતી.
શિલાશકલસમ્ભૂતપદ્માઢ્યરમણાચલઃ । અનન્તવિભવારમ્ભપરિપૂરિતદાનવઃ
તેના આનંદદાયક પર્વતો કિંમતી પથ્થરોમાંથી બનેલા કમળોથી ભરેલા હતા, અને તેની સંપત્તિ અનંત હતી, દરેક પ્રકારના ખજાનાથી છલકાતી હતી.
ગૃહરત્નાઙ્ગનાગેયજિતામરવધૂધ્વનિઃ । ચન્દ્રબિમ્બફલાપૂર્ણક્રીડોપવનપાદપઃ
તેના રત્નજડિત મહેલોમાં રહેનારી સ્ત્રીઓની સંગીતમય ધ્વનિ દેવકન્યાઓની મીઠી તાનને પણ હરાવી દેતી હતી. તેની વિહારવાટિકાના વૃક્ષો ચાંદની જેવી પૂર્ણ ફળોથી લદાયેલા હતા.
ફુલ્લનીલોત્પલવ્યૂહજટાલરમણાલયઃ । રત્નહંસસમાહૂતહેમામ્બુરુહસારસઃ
તેના મનોહર નિવાસસ્થાનો ફૂલેલા નિલોત્પલના જૂથોથી ઘેરાયેલા હતા, અને રત્નમય હંસો સોનેરી કમળો અને જળપંખીઓના ટોળા બોલાવી લાવતાં.
હેમપાદપશાખાગ્રકૃતામ્ભોરુહકુટ્મલઃ । કરઞ્જજાલજનિતમન્દારકુસુમોત્કરઃ
સોનાની ઝાડની ડાળીઓના છેડે કમળની કળીઓ ખીલી હતી અને કરંજના વનમાંથી મંદારના ફૂલોની વરસાત થતી હતી.
સર્વર્તુકુસુમોદ્યાનજિતનન્દનનન્દનઃ । માયાસર્પહૃતવ્યાલમલયાચલચન્દનઃ
તેના બગીચાઓ બધાં ઋતુઓમાં ફૂલી ઊઠતા અને દેવલોકના નંદનવનને પણ હરાવી દેતા. માલયગિરિનું ચંદન માયાના સાપો અને જંગલી પ્રાણીઓથી સુરક્ષિત હતું.
હેમસ્ત્રીલોકલાવણ્યજિહ્મિતાન્તઃપુરાઙ્ગનઃ । ક્રીડાર્થસ્પર્ધયેશાનહતચક્રગદાધરઃ
સોનાની મહેલની સ્ત્રીઓએ ત્રણેય લોકની સુંદરતાને પણ મ્હાંકી નાખી હતી, અને રમતમાં તો ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવતાઓ પણ તેની સામે ટકી શકતા નહોતા.
અજસ્રોડ્ડીનરત્નૌઘતારાઢ્યસ્વપુરામ્બરઃ । નાનાકુસુમસમ્ભારજાનુદઘ્નકૃતાઙ્ગનઃ
તેના શહેરમાં અનગણિત રત્નોની ઝાંઝવાત તારાઓ જેવી ઝગમગતી હતી, અને વિવિધ ફૂલો પહેરેલી સ્ત્રીઓના ઘૂંટણ સુધી એ સમૃદ્ધિ પહોંચતી હતી.
નિશાસ્વ્ અખિલપાતાલશતચન્દ્રનભસ્તલઃ । સ્વસાલભઞ્જિકાલોકગીતિગીતગુણોત્કરઃ
રાત્રીના સમયે પાતાળના આકાશમાં સૈંકડો ચાંદ્રાઓની ઝાંખી થતી, અને ત્યાંની સ્વયં સુંદરીઓના મીઠા ગીતો અને સંગીતથી વાતાવરણ ગૂંજતું હતું.
માયૈરાવણનાગેન્દ્રવિદ્રુતામરવારણઃ । ત્રૈલોક્યવિભવોત્કર્ષપૂરિતાન્તઃપુરાન્તરઃ
માયાના પ્રભાવે ઇન્દ્રનો મહાન હાથી એરાવત પણ ત્યાંથી ભાગી ગયો હતો; અને અંદરના મહેલો ત્રણેય લોકની વૈભવ અને સંપત્તિથી ભરાયેલા હતા.
સર્વસમ્પત્તિસુભગસ્ સર્વૈશ્વર્યસમન્વિતઃ । સમસ્તદૈત્યસામન્તવન્દિતાગ્ર્યાનુશાસનઃ
તે બધા પ્રકારની સંપત્તિ અને સર્વોચ્ચ શાસનથી યુક્ત હતો, અને તેના આદેશને બધા દૈત્યપ્રમુખો માન આપતા હતા.
મહાભુજવનચ્છાયાવિશ્રાન્તાસુરમણ્ડલઃ । સર્વામ્બુધિગુહાસારરત્નકુણ્ડલમણ્ડિતઃ
દેવતાઓની સભા તેના વિશાળ ભુજાઓની છાંયામાં આરામ પામતી, અને તે સર્વ સમુદ્રોની ગુફાઓમાંથી મળેલા અમૂલ્ય રત્નોના કુંડલોથી શોભતો હતો.
તસ્યોત્સાદિતદેવસ્ય કઠિનોડ્ડામરાકૃતેઃ । બભૂવ વિપુલં સૈન્યમ્ આસુરં સુરનાશનમ્
તે દેવને બહાર કાઢી દેવામાં આવ્યો ત્યારે, ભયાનક આકાર ધરાવતી અને દેવતાઓને નાશ કરવા તત્પર એવી વિશાળ અસુર સેના ઉભી થઈ.