વિનષ્ટે દેહનગરે જ્ઞસ્ય નષ્ટં ન કિઞ્ચન । આક્રાન્તકુમ્ભકોશસ્ય ખસ્ય કુમ્ભક્ષયે યથા
જ્યારે જ્ઞાની માટે શરીરનું શહેર નાશ પામે છે, ત્યારે કશુંય નાશ પામતું નથી; જેમ કુંભનો અવકાશ તૂટે ત્યારે આકાશને કશુંય થતું નથી.
વિદ્યમાનં ઘટં વાયુઃ કિલ સ્પૃશતિ નાસ્થિતમ્ । યથા તથૈવ દેહી સ્વાં શરીરનગરીમ્ ઇમામ્
જે રીતે પવન હાજર ઘડાને સ્પર્શે છે, પણ જે નથી તે ઘડાને સ્પર્શતો નથી, એ જ રીતે આત્મા આ શરીરરૂપ શહેર સાથે સંબંધ રાખે છે.
અત્રસ્થ એષ ભગવાન્ આત્મા સર્વગતો ઽપિ સન્ । સ્વવિકલ્પકૃતાં ભુક્ત્વા પુંસ્તામ્ અધિગતાત્મદૃક્
અહીં આ પવિત્ર આત્મા, સર્વત્ર વ્યાપક હોવા છતાં, અસ્પૃશ્ય રહે છે; પોતે જ કલ્પના કરીને વ્યક્તિપનનો અનુભવ કરે છે અને પછી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણે છે.
કુર્વન્ન્ અપિ ન કુર્વાણસ્ સમ્યક્સર્વક્રિયોન્મુખઃ । કદાચિત્ પ્રકૃતાન્ સર્વાન્ કાર્યાર્થાન્ અધિતિષ્ઠતિ
કોઈક વખતે બધાં કામ કરવા છતાં પણ, તે ખરેખર કંઈ કરતો નથી; છતાં, દરેક કાર્ય માટે સદા તૈયાર રહે છે અને ક્યારેક કુદરતી કામો ફળ માટે સ્વીકારે છે.
કદાચિલ્ લીલયા લોલં વિમાનમ્ અધિરોહતિ । અનાહતગતિં કાન્તં વિહર્તુમ્ અમલં મનઃ
ક્યારેક રમતમાં, તે ચંચળ અને નિર્મળ મનરૂપ આકાશી રથમાં ચઢે છે અને આનંદથી વિહરે છે, જેની ગતિ અવિરત અને સુખદાયી છે.
તત્રસ્થો લોકસુન્દર્યા સતતં શીતલાઙ્ગયા । રમતે રામયા મૈત્ર્યા નિત્યં હૃદયસંસ્થયા
ત્યાં સ્થિર થયેલા, એ જગતની સુંદર સ્ત્રી સાથે, જેના અંગો હંમેશાં શીતળ છે, અને રામ સાથે, હૃદયમાં સતત વસતી મિત્રતાથી, એ સદા આનંદ અનુભવે છે.
દ્વે કાન્તે તિષ્ઠતસ્ તસ્ય પાર્શ્વયોસ્ સત્યતૈકતે । ઇન્દોર્ ઇવ વિશાખે દ્વે સમાહ્લાદિતચેતસે
એના બાજુએ બે પ્રિયાઓ સત્યમાં એકરૂપ થઈને ઊભી છે, જેમ ચાંદ્રમાના બાજુએ બે વિશાખા તારાઓ હોય છે, અને બંને એના મનને આનંદિત કરે છે.
જ્ઞ ઇમાન્ અખિલાંલ્ લોકાન્ દુઃખક્રકચદારિતાન્ । વાલ્મીકાન્ ઇવ પીઠસ્થઃ પૃષ્ઠાદ્ અર્ક ઇવેક્ષતે
જ્ઞાની, બેઠો બેઠો, આ બધા લોકોએ, જે દુઃખના ચક્રથી કાપાયેલા છે, એમ જુએ છે જેમ કોઈ પીઠ પર બેઠો વાંદળીયાં જુએ, અથવા જેમ સૂર્ય ઉપરથી બધું નિહાળે છે.
ચિરં પૂરિતસર્વાશસ્ સર્વસમ્પત્તિસુન્દરઃ । અપુનઃખણ્ડનાયેન્દુઃ પૂર્ણાઙ્ગ ઇવ રાજતે
જેના બધા ઇચ્છાઓ લાંબા સમયથી પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, અને સર્વ સમૃદ્ધિથી શોભાયમાન છે, એવો એ પૂર્ણ ચાંદ્રમાની જેમ તેજસ્વી છે, જેનું રૂપ ફરી કદી ઘટતું નથી.
સેવ્યમાનો ઽપિ ભોગૌઘો ન ખેદાયાસ્ય જાયતે । કાલકૂટઃ કિલેશસ્ય કણ્ઠે પ્રત્યુત રાજતે
જેને આનંદમાં રહેવાની સમજ છે, તેને ભોગોનો ઢગલો પણ ક્યારેય થાક આપતો નથી; એ તો જાણે કાળકૂટ ઝેર ગળામાં ધારણ કરેલું હોય તેમ, એના જીવનમાં તેજ પેદા કરે છે.
પરિજ્ઞાયોપભુક્તો હિ ભોગો ભવતિ તુષ્ટયે । વિજ્ઞાયાશ્વાસિતો મૈત્રીમ્ એતિ ચૌરો ન શત્રુતામ્
સમજપૂર્વક અનુભવેલો આનંદ સાચી સંતોષ આપે છે; જેમ ઓળખાઈને આશ્વાસન મળ્યા પછી ચોર પણ મિત્ર બની જાય છે, શત્રુ રહેતો નથી.
નરનારીનટૌઘાનાં કલહે દૂરગામિના । જ્ઞેન યાત્રેવ સુભગા ભોગશ્રીર્ અવલોક્યતે
પુરુષ અને સ્ત્રીઓની ભીડમાં ઝઘડા ચાલતા હોય, ત્યારે જ્ઞાની માણસ એ બધાથી દૂર રહીને, જાણે શુભ યાત્રા પર હોય તેમ, આનંદની સમૃદ્ધિને નિહાળે છે.
અશઙ્કિતોપસમ્પ્રાપ્તા ગ્રામયાત્રા યથાધ્વગૈઃ । પ્રેક્ષ્યતે તદ્વદ્ એવ જ્ઞૈર્ વ્યવહારમયી ક્રિયા
જેમ મુસાફરો ગામની યાત્રા નિર્ભયતાથી નિહાળે છે, તેમ જ જ્ઞાની લોકો પણ દુન્યાદારીથી ભરેલી ક્રિયાઓને નિરલિપ્ત રહીને જુએ છે.
અયત્નોપનતેષ્વ્ અક્ષિ દિગ્દ્રવ્યેષુ યથા પુરઃ । નીરાગમ્ એવ પતતિ તદ્વત્ કાર્યેષુ ધીરધીઃ
જેમ આંખો કોઈ પ્રયત્ન વિના ચારે બાજુની વસ્તુઓ પર સહજ રીતે પડે છે, તેમ જ વિવેકી મનુષ્યનું મન પણ કામકાજમાં કોઈ લગાવ વિના સહજ રીતે પ્રવૃત્ત થાય છે.
ઇન્દ્રિયાણાં ન હરતિ પ્રાપ્તમ્ અર્થં કદાચન । ન દદાતિ તથા પ્રાપ્તં સમ્પૂર્ણો જ્ઞો ઽવતિષ્ઠતે
જ્ઞાની પુરુષના ઇન્દ્રિયો ક્યારેય પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુને પકડી રાખતી નથી, અને તે પ્રાપ્ત વસ્તુને કોઈને આપે પણ નથી; સંપૂર્ણતા પામેલો જ્ઞાની સ્થિર રહે છે.
અપ્રાપ્તચિન્તાસ્ સમ્પ્રાપ્તસમુપેક્ષાશ્ ચ સન્મતિમ્ । નાકમ્પયન્તિ તરલાઃ પિઞ્છઘાતા ઇવાચલમ્
અપ્રાપ્ત વસ્તુ વિશેની ચિંતા અને પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુ પ્રત્યેની ઉદાસીનતા, જ્ઞાનીના મનને કદી હલાવતી નથી; જેમ પાંખીઓના હલકા પરો પહાડને કદી હલાવી શકતા નથી.
સંશાન્તસર્વસન્દેહો ગલિતાખિલકૌતુકઃ । સઙ્ક્ષીણવાસનાજાલો જ્ઞસ્ સમ્રાડ્ ઇવ શોભતે
જેના બધા સંશયો શાંત થઈ ગયા છે, curiosity સમાપ્ત થઈ ગઈ છે અને ઇચ્છાઓનું જાળું ક્ષીણ થઈ ગયું છે, એવો જ્ઞાની રાજાની જેમ તેજસ્વી દેખાય છે.
આત્મન્ય્ એવ ન માત્ય્ અન્તસ્ સ્વાત્મનાત્મનિ જૃમ્ભતે । સમ્પૂર્ણાપારપર્યન્તઃ ક્ષીરાર્ણવ ઇવાત્મવાન્
આત્મા પોતાનામાં ક્યારેય મરે નહીં; તે પોતાની જ સત્તાથી અંદરથી વિસ્તરે છે. જે વ્યક્તિ આત્મામાં સ્થિર છે, તે સર્વે દિશામાં પૂર્ણ અને અપરિમિત હોય છે, જેમ કે ક્ષીરસમુદ્ર.
ભોગેચ્છાકૃપણાઞ્ જન્તૂન્ દીનાન્ દીનેન્દ્રિયાણિ ચ । અનુન્મત્તમનાશ્ શાન્તો હસત્ય્ ઉન્મત્તકાન્ ઇવ
શાંત મનવાળો માણસ ભોગની ઇચ્છામાં દુઃખી અને નિરાશ ઇન્દ્રિયો ધરાવતાં જીવોને જોઈને, જેમ સમજી શકતો માણસ પાગલને જોઈને હસે છે, તેમ હસે છે.
ઇચ્છતો ઽન્યનિજાં જાયાં યથૈવાન્યેન હસ્યતે । ઇન્દ્રિયસ્યેચ્છતો ભોગં તથૈવ જ્ઞેન હસ્યતે
જેમ કોઈ બીજું પોતાનાં પત્નીને ઇચ્છે ત્યારે માણસને હાસ્ય આવે છે, તેમ જ્ઞાનવાનને ઇન્દ્રિયો ભોગની ઇચ્છા કરે ત્યારે હાસ્ય આવે છે.
ત્યજન્તં સુસુખં સામ્યં મનો વિષયવિદ્રુતમ્ । અઙ્કુશેનેવ નાગેન્દ્રં વિચારેણ શમં નયેત્
જ્યારે મન વિષયોમાં દોડતું જાય છે અને સમતાનો સુખદ અવસ્થાને છોડી દે છે, ત્યારે તેને વિચારશક્તિથી શાંત કરવું જોઈએ, જેમ હાથીને અંકુશથી વશમાં કરવામાં આવે છે.
ભોગેષુ પ્રસરો યસ્યા મનોવૃત્તેઃ પ્રદીયતે । સાપ્ય્ આદાવ્ એવ હન્તવ્યા વિષસ્યેવાઙ્કુરોદ્ગતિઃ
જે મનની વૃત્તિ ભોગોમાં લિપ્ત થવા દેવામાં આવે છે, તેને શરૂઆતમાં જ નાશ કરી દેવી જોઈએ, જેમ કે ઝેરના અંકુરને ઊગતાં જ કાપી નાખવામાં આવે છે.
તાડિતસ્ય હિ યઃ પશ્ચાત્ સમ્માનસ્ સો ઽપ્ય્ અનન્તકઃ । શાલેર્ ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય કુસેકો ઽપ્ય્ અમૃતાયતે
જેને દુઃખ પહોંચાડ્યા પછી માન મળે છે, એ માન પણ અંતહીન પીડા આપે છે; જેમ ઉનાળાની તાપમાં બળી ગયેલા ધાનને થોડું પાણી પણ અમૃત જેવું લાગે છે.
અનાર્તેન હિ સમ્માનો બહુમાનો ન બુધ્યતે । પૂર્ણાનાં સરિતાં પ્રાવૃટ્પૂરસ્ સ્વલ્પં વિરાજતે
જેને કોઈ દુઃખ નથી, તેને માન કે બહુમાનનો અહેસાસ જ થતો નથી; જેમ વરસાદમાં નદીઓ ભરપૂર હોય ત્યારે થોડી વધારાની વધ પણ દેખાતી નથી.
પૂર્ણસ્ તૂપકૃતો ઽપ્ય્ અન્યત્ પુનર્ અપ્ય્ અભિવાઞ્છતિ । જગત્પૂરણયાપ્ય્ અમ્બુ ગૃહ્ણાત્ય્ એકાર્ણવો ઽખિલમ્
પણ જે પૂર્ણ છે, તેને લાભ મળ્યા પછી પણ ફરી કંઈક ઇચ્છા જાગે છે; જેમ એકમાત્ર સમુદ્ર આખા જગતનું પાણી મેળવીને પણ બધું સ્વીકારી લે છે.
મનસો નિગૃહીતસ્ય યા પશ્ચાદ્ ભાગમણ્ડના । તામ્ એવાલબ્ધવિસ્તારલબ્ધત્વાદ્ બહુ મન્યતે
જ્યારે મનને કાબૂમાં લેવામાં આવે છે, પછી જે થોડું સુખ કે શોભા મળે છે, એ પહેલાં કદી અનુભવ્યું ન હોવાથી, એ બહુ મોટું લાગતું હોય છે.
બદ્ધમુક્તો મહીપાલો ગ્રામમાત્રેણ તુષ્યતિ । પરૈર્ અબદ્ધો નાક્રાન્તો ન રાજ્યં બહુ મન્યતે
જે રાજાને બંધાઈને પછી મુક્તિ મળી હોય, એ તો એક નાનકડા ગામથી પણ સંતોષી જાય છે; પણ જે કદી બીજાના હાથમાં પડ્યો જ નથી, એ તો આખું રાજ્ય મળ્યું હોય તો પણ એને ખાસ મૂલ્ય આપતો નથી.
હસ્તં હસ્તેન સમ્પીડ્ય દન્તૈર્ દન્તાન્ વિચૂર્ણ્ય ચ । અઙ્ગાન્ય્ અઙ્ગૈર્ ઇવાક્રમ્ય જય સ્વેન્દ્રિયશાત્રવાન્
જેમ તમે પોતાનો હાથ બીજા હાથથી દબાવો, દાંતથી દાંત દબાવો, અંગથી અંગને વશમાં કરો, એમ જ, પોતાના ઇન્દ્રિયરૂપી દુશ્મનોને પણ જીતો.
જેતુમ્ અન્યં કૃતોત્સાહૈઃ પુરુષૈર્ ઉદ્બુભૂષુભિઃ । પૂર્વં હૃદયશત્રુત્વાજ્ જેતવ્યાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અલમ્
જે લોકો બીજાને જીતવા માટે ઉત્સુક હોય છે, એમણે પહેલાં પોતાના હૃદયમાં રહેલા ઇન્દ્રિયરૂપી દુશ્મનોને ચોક્કસ રીતે જીતવા જોઈએ.
એતાવતિ ધરણિતલે સુભગાસ્ તે સાધુચેતનાઃ પુરુષાઃ । પુરુષકથાસુ ચ ગણ્યા ન જિતા યે ચેતસા સ્વેન
આ ધરતી પર જે પુરુષોનું મન પોતે જીત્યું નથી, એવા સારા હૃદયવાળા પુરુષો ખરેખર સુખી ગણાતા નથી, અને પુરુષોની કહાણીઓમાં પણ તેમનું માન થતું નથી.