ઉદરશ્વભ્રનિક્ષિપ્તસ્વન્નેષ્ટભક્ષકર્પરા । દીર્ઘકણ્ઠબિલોદ્ગીર્ણવાતસંરમ્ભશબ્દિતા
એનું પેટ ખીણ જેવું છે, જેમાં મનગમતું ખોરાક નાખી અને પીસી નાખાય છે, અને લાંબા ગળાની નળીમાંથી નીકળતા વાયુના અવાજથી ગૂંજી ઉઠે છે.
હૃદયાપણનિર્ણીતયથાપ્રાપ્તાર્થભૂષિતા । અનારતં નવદ્વારપ્રવહત્પ્રાણનાગરા
હૃદયના બજારમાં જે કંઈ મળે છે, તેનાથી શોભાયમાન બનેલી છે; અને એની પ્રાણશક્તિનું શહેર સતત નવ દ્વારોમાંથી વહે છે.
આસ્યસ્ફારખદાદૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલાકુલા । મુખસ્ખદાભ્રમજ્જિહ્વાચિલ્લાચર્વિતભોજના
એનું મોઢું પહોળું ખુલ્યું છે, જેમાંથી દાંત અને હાડપિંજરના ટુકડા દેખાય છે; અંદર ફરતી જીભ ખાવાનું ચાવીને તેનો સ્વાદ માણે છે.
રોમશષ્પભરચ્છન્નકર્ણકોટરકૂપકા । સ્ફિક્કૃઙ્ખલાઞ્ચિતોપાન્તપૃષ્ઠવિસ્તીર્ણજઙ્ગલા
કાનના કૂવામાં વાળની ઝાંખી છવાયેલી છે; કમરના વળાંકોની સાંકળથી એના પીઠના કિનારા ચિહ્નિત છે અને આખી પીઠ એક જંગલ જેવું વિસ્તરેલું છે.
ગુદોચ્છિન્નારઘટ્ટાન્તરુદ્ધૃતાનન્તકર્દમા । ચિત્તોદ્યાનમહીવલ્ગદાત્મચિન્તાવરાઙ્ગના
એનું ગુદા મલથી અટવાયેલું છે અને અંદર અનંત કાદવ ભરેલો છે; મનના બગીચામાં આત્મચિંતન રૂપ નૃત્યાંગના ફરતી રહે છે.
ધીવરત્રાદૃઢાબદ્ધચપલેન્દ્રિયમર્કટા । વદનોદ્યાનહસનપુષ્પોદ્ગમમનોરમા
શરીરનું શહેર ખુબ જ મનોહર છે, જેમાં ચંચળ ઇન્દ્રિયો માછીમાર જેવી બુદ્ધિ દ્વારા મજબૂતીથી બાંધવામાં આવી છે, અને મોઢાના બગીચામાં હાસ્યના ફૂલ ખીલી ઉઠે છે.
સ્વશરીરપુરી જ્ઞસ્ય સર્વસૌભાગ્યસુન્દરી । સુખાયૈવ ન દુઃખાય પરમાય હિતાય ચ
જ્ઞાની માટે પોતાનું શરીરનું શહેર સર્વે રીતે સુંદર અને શુભ છે; એ માત્ર સુખ માટે જ છે, દુઃખ માટે નથી, અને સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે છે.
અજ્ઞસ્યેયમ્ અનન્તાનાં દુઃખાનાં કોશપાલિકા । જ્ઞસ્ય ત્વ્ ઇયમ્ અનન્તાનાં સુખાનાં કોશપાલિકા
મૂર્ખ માટે આ શરીર અનંત દુઃખોની રક્ષક છે; પણ જ્ઞાની માટે એ અનંત સુખોની રક્ષક છે.
ન કિઞ્ચિદ્ અસ્યાં નષ્ટાયાં જ્ઞસ્ય નષ્ટમ્ અરિન્દમ । સ્થિતાયાં સંસ્થિતં સર્વં તેનેયં જ્ઞસુખાવહા
અરે શત્રુવિજયી, આ શરીર નાશ પામે ત્યારે જ્ઞાનીનું કશું જ નષ્ટ થતું નથી; અને જ્યારે એ ટકેલું હોય ત્યારે બધું જ ટકેલું રહે છે, તેથી આ જ્ઞાની માટે સુખદાયી છે.
યદ્ એનાં જ્ઞસ્ સમારુહ્ય સંસારે વિહરત્ય્ અલમ્ । અશેષભોગમોક્ષાર્થં તેનેયં જ્ઞરથસ્ સ્મૃતઃ
જ્યારે વિદ્વાન આ પર ચડીને સંસારમાં સર્વ પ્રકારના ભોગનો અનુભવ અને મુક્તિ માટે નિર્ભયપણે વિહાર કરે છે, ત્યારે આને જ વિદ્વાનોની રથ કહેવાય છે.
શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધબન્ધુશ્રિયો યતઃ । અનયૈવ હિ લભ્યન્તે તેનેયં જ્ઞસ્ય લાભદા
કારણ કે અવાજ, રૂપ, સ્વાદ, સ્પર્શ, સુગંધ, સગાં અને સંપત્તિ—આ બધું આથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, તેથી આ વિદ્વાનને લાભ આપનારી છે.
સુખદુઃખક્રિયાજાલં યદૈષોદ્વહતિ સ્વયમ્ । તદૈષા રામ સર્વત્ર સર્વવસ્તુભરક્ષમા
હે રામ, જ્યારે આ જ સુખ-દુઃખની ક્રિયાઓનું જાળ સ્વયં વહન કરે છે, ત્યારે એ સર્વત્ર બધું સહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
તસ્યાં શરીરપુર્યાં હિ રાજ્યં કુર્વન્ ગતભ્રમઃ । જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રં સ્વપુર્યામ્ ઇવ વાસવઃ
શરીરરૂપ શહેરમાં વિદ્વાન ભ્રમરહિત થઈને પોતાનું રાજ્ય શાંતિથી ચલાવે છે, જેમ ઇન્દ્ર પોતાનાં શહેરમાં નિર્વિઘ્ન રહે છે.
ન ક્ષિપત્ય્ અવટાટોપે મનોમત્તતુરઙ્ગમમ્ । ન લોભદ્વન્દ્વરૂપાય પ્રજ્ઞાપુત્રીં પ્રયચ્છતિ
તે પોતાના મનના ઉદ્ધત ઘોડાને અંધકારના ખાડામાં ફેંકતો નથી, અને પોતાની બુદ્ધિરૂપ દીકરીને લોભ અને દ્વંદ્વના સ્વરૂપે આપતો નથી.
અજ્ઞાનપરરાષ્ટ્રં ચ ન રન્ધ્રં ત્વ્ અસ્ય પશ્યતિ । સંસારારિભયસ્યાન્તર્ મૂલાન્ય્ એષ નિકૃન્તતિ
અજ્ઞાનના રાજ્યમાં તે કોઈ દુર્બળતા જોઈ શકતો નથી; તે પોતાના અંદર સંસારરૂપ ભયના મૂળને કાપી નાખે છે.
તૃષ્ણાસારપરાવર્તે કામસઙ્ક્ષોભદુર્ગ્રહે । ન નિમજ્જતિ પર્યસ્તસુખદુઃખાક્ષદેવને
તે તૃષ્ણાની ઘુમ્મસમાં, કામના ઉથલપાથલના કિલ્લામાં કે સુખ-દુઃખના વનમાં ડૂબતો નથી.
કરોત્ય્ અવિરતં સ્નાનં બહિર્ અન્તર્ અપિ ક્ષણાત્ । સરિત્સઙ્ગમતીર્થેષુ મનોરથગતિઃ ક્રમાત્
તે સતત, ક્ષણમાત્રમાં, બહાર અને અંદર, નદીઓના પવિત્ર સંગમો પર મનની ઇચ્છા પ્રમાણે ક્રમશઃ સ્નાન કરે છે.
સકલાક્ષિજનાદૃશ્યઃ પુરપ્રેક્ષાપરાઙ્મુખઃ । ધ્યાનનામ્નિ સુખં નિત્યં તિષ્ઠત્ય્ અન્તઃપુરાન્તરે
જે સર્વ ઇન્દ્રિયોથી અદૃશ્ય છે, શહેરના દૃશ્યો તરફથી મન ફેરવીને, ધ્યાન નામના આંતરિક મહેલમાં એ હંમેશા આનંદથી વસે છે.
સુખાવહૈષા નગરી નિત્યં પ્રમુદિતાત્મનઃ । ભોગમોક્ષપ્રદા દિવ્યા શક્રસ્યેવામરાવતી
આ શહેર હંમેશા આનંદિત મનવાળા માટે સુખ આપનારું છે; એ દૈવી છે, ભોગ અને મુક્તિ બંને આપે છે, જેમ ઇન્દ્રની અમરાવતી.
સ્થિતયા સંસ્થિતં સર્વં કિઞ્ચિન્ નષ્ટં ન નષ્ટયા । યયા પુર્યા મહીપસ્ય સા કથં ન સુખાવહા
જે શહેરમાં જે સ્થિર છે તે સ્થિર જ રહે છે અને જે અસ્થિર છે તે જ નાશ પામે છે, તો એ શહેર રાજાને કેમ સુખ આપતું ન હોય?
વિનષ્ટે દેહનગરે જ્ઞસ્ય નષ્ટં ન કિઞ્ચન । આક્રાન્તકુમ્ભકોશસ્ય ખસ્ય કુમ્ભક્ષયે યથા
જ્યારે જ્ઞાની માટે શરીરનું શહેર નાશ પામે છે, ત્યારે કશુંય નાશ પામતું નથી; જેમ કુંભનો અવકાશ તૂટે ત્યારે આકાશને કશુંય થતું નથી.
વિદ્યમાનં ઘટં વાયુઃ કિલ સ્પૃશતિ નાસ્થિતમ્ । યથા તથૈવ દેહી સ્વાં શરીરનગરીમ્ ઇમામ્
જે રીતે પવન હાજર ઘડાને સ્પર્શે છે, પણ જે નથી તે ઘડાને સ્પર્શતો નથી, એ જ રીતે આત્મા આ શરીરરૂપ શહેર સાથે સંબંધ રાખે છે.
અત્રસ્થ એષ ભગવાન્ આત્મા સર્વગતો ઽપિ સન્ । સ્વવિકલ્પકૃતાં ભુક્ત્વા પુંસ્તામ્ અધિગતાત્મદૃક્
અહીં આ પવિત્ર આત્મા, સર્વત્ર વ્યાપક હોવા છતાં, અસ્પૃશ્ય રહે છે; પોતે જ કલ્પના કરીને વ્યક્તિપનનો અનુભવ કરે છે અને પછી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણે છે.
કુર્વન્ન્ અપિ ન કુર્વાણસ્ સમ્યક્સર્વક્રિયોન્મુખઃ । કદાચિત્ પ્રકૃતાન્ સર્વાન્ કાર્યાર્થાન્ અધિતિષ્ઠતિ
કોઈક વખતે બધાં કામ કરવા છતાં પણ, તે ખરેખર કંઈ કરતો નથી; છતાં, દરેક કાર્ય માટે સદા તૈયાર રહે છે અને ક્યારેક કુદરતી કામો ફળ માટે સ્વીકારે છે.
કદાચિલ્ લીલયા લોલં વિમાનમ્ અધિરોહતિ । અનાહતગતિં કાન્તં વિહર્તુમ્ અમલં મનઃ
ક્યારેક રમતમાં, તે ચંચળ અને નિર્મળ મનરૂપ આકાશી રથમાં ચઢે છે અને આનંદથી વિહરે છે, જેની ગતિ અવિરત અને સુખદાયી છે.
તત્રસ્થો લોકસુન્દર્યા સતતં શીતલાઙ્ગયા । રમતે રામયા મૈત્ર્યા નિત્યં હૃદયસંસ્થયા
ત્યાં સ્થિર થયેલા, એ જગતની સુંદર સ્ત્રી સાથે, જેના અંગો હંમેશાં શીતળ છે, અને રામ સાથે, હૃદયમાં સતત વસતી મિત્રતાથી, એ સદા આનંદ અનુભવે છે.
દ્વે કાન્તે તિષ્ઠતસ્ તસ્ય પાર્શ્વયોસ્ સત્યતૈકતે । ઇન્દોર્ ઇવ વિશાખે દ્વે સમાહ્લાદિતચેતસે
એના બાજુએ બે પ્રિયાઓ સત્યમાં એકરૂપ થઈને ઊભી છે, જેમ ચાંદ્રમાના બાજુએ બે વિશાખા તારાઓ હોય છે, અને બંને એના મનને આનંદિત કરે છે.
જ્ઞ ઇમાન્ અખિલાંલ્ લોકાન્ દુઃખક્રકચદારિતાન્ । વાલ્મીકાન્ ઇવ પીઠસ્થઃ પૃષ્ઠાદ્ અર્ક ઇવેક્ષતે
જ્ઞાની, બેઠો બેઠો, આ બધા લોકોએ, જે દુઃખના ચક્રથી કાપાયેલા છે, એમ જુએ છે જેમ કોઈ પીઠ પર બેઠો વાંદળીયાં જુએ, અથવા જેમ સૂર્ય ઉપરથી બધું નિહાળે છે.
ચિરં પૂરિતસર્વાશસ્ સર્વસમ્પત્તિસુન્દરઃ । અપુનઃખણ્ડનાયેન્દુઃ પૂર્ણાઙ્ગ ઇવ રાજતે
જેના બધા ઇચ્છાઓ લાંબા સમયથી પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, અને સર્વ સમૃદ્ધિથી શોભાયમાન છે, એવો એ પૂર્ણ ચાંદ્રમાની જેમ તેજસ્વી છે, જેનું રૂપ ફરી કદી ઘટતું નથી.
સેવ્યમાનો ઽપિ ભોગૌઘો ન ખેદાયાસ્ય જાયતે । કાલકૂટઃ કિલેશસ્ય કણ્ઠે પ્રત્યુત રાજતે
જેને આનંદમાં રહેવાની સમજ છે, તેને ભોગોનો ઢગલો પણ ક્યારેય થાક આપતો નથી; એ તો જાણે કાળકૂટ ઝેર ગળામાં ધારણ કરેલું હોય તેમ, એના જીવનમાં તેજ પેદા કરે છે.