કો ઽહં કથમ્ ઇદં વેતિ યાવન્ ન પ્રવિચારિતમ્ । સંસારાડમ્બરં તાવદ્ અન્ધકારોપમં સ્થિતમ્
જ્યાં સુધી 'હું કોણ છું?' અને 'આ શું છે?' એવી તપાસ કરવામાં આવતી નથી, ત્યાં સુધી સંસારનો હલચલ અંધકાર જેવો જ ટકી રહે છે.
મિથ્યાભ્રમભરોદ્ભૂતં શરીરં પદમ્ આપદામ્ । આત્મભાવનયા નેદં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
ખોટા ભ્રમના ભારથી ઊપેલું શરીર દુઃખનું ઘર છે; જે વ્યક્તિ તેને પોતાનું આત્મા નથી માનતો, એ સાચે જોઈ શકે છે.
દેશકાલવશોત્થાનિ ન મમેતિ ગતભ્રમમ્ । શરીરસુખદુઃખાનિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે વ્યક્તિનું ભ્રમ દૂર થઈ ગયું છે અને જે દેશ-કાળથી ઊપજતા શરીરના સુખ-દુઃખને પોતાનું નથી માનતો, એ સાચે જોઈ શકે છે.
આત્માનમ્ ઇતરચ્ ચૈવ દૃશા નિત્યાવિભિન્નયા । સર્વં ચિજ્જ્યોતિર્ એવેતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે વ્યક્તિ પોતાને અને બીજાને ક્યારેય ન વહેંચાતી દૃષ્ટિથી જુએ છે અને બધું જ ચેતનાના પ્રકાશરૂપે અનુભવે છે, એ સાચે જ જુએ છે.
અપારપર્યન્તનભો દિક્કાલાદિક્રિયાન્વિતમ્ । અહમ્ એવેતિ સર્વત્ર યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે વ્યક્તિ અનંત આકાશમાં, દિશાઓમાં, સમયમાં અને દરેક ક્રિયામાં સર્વત્ર 'હું જ છું' એમ જુએ છે, એ સાચે જ જુએ છે.
વાલાગ્રલક્ષભાગાત્ તુ કોટિશઃ પરિકલ્પિતઃ । અહં સૂક્ષ્મ ઇતિ વ્યાપી યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે વ્યક્તિ વાળના છેડેના લાખમાં એક ભાગ જેટલી નાની જગ્યા સુધી પણ અનંત રીતે વ્યાપેલી 'હું'ની સુક્ષ્મતા જુએ છે, એ સાચે જ જુએ છે.
સર્વશક્તિર્ અનન્તાત્મા સર્વભાવાન્તરસ્થિતઃ । અદ્વિતીયશ્ ચિદ્ ઇત્ય્ અન્તર્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે વ્યક્તિ પોતાના અંતરમાં અનંત શક્તિયુક્ત, સર્વત્ર રહેલા, સર્વ અવસ્થાઓમાં રહેલા, એકમાત્ર ચેતનાસ્વરૂપ આત્માને જુએ છે, એ સાચે જ જુએ છે.
આધિવ્યાધિભયોદ્વિગ્નો જરામરણજન્મવાન્ । દેહો ઽહમ્ ઇતિ ન પ્રાજ્ઞો યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે માણસ દુઃખ, રોગ, ભય અને ઉદ્વેગથી પીડાય છે, વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ અને જન્મને ભોગવે છે, અને પોતાને શરીર જ છે એમ માને છે—એ સાચી રીતે જોઈ શકતો નથી.
તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાચ્ ચ વ્યાપકો મહિમા મમ । ન દ્વિતીયો મમાસ્તીતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે મારા મહિમાને સર્વત્ર, ઉપર અને નીચે વ્યાપેલો જાણે છે અને મને સિવાય બીજું કંઈ નથી એમ સમજેછે—એ જ સાચે જોઈ શકે છે.
મયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ । ચિત્તન્તુર્ અહમ્ એવેતિ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે આ બધું મારા પર દોરવામાં આવ્યું છે, જેમ દોરામાં મણકો ગોઠવાય છે એમ, અને હું જ અંતરમાં ચેતન છું એમ જુએ છે—એ જ સાચે જોઈ શકે છે.
નાહં ન ચાન્યદ્ અસ્તીહ બ્રહ્મૈવાસ્તિ ન ચાસ્તિ તત્ । ઇત્થં સદસતોર્ મધ્યં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે સમજેછે કે અહીં હું કે બીજું કંઈ નથી, માત્ર બ્રહ્મા જ છે અને બીજું કંઈ નથી, અને જે સત્ય-અસત્યની વચ્ચેનું તત્વ જુએ છે—એ જ સાચે જોઈ શકે છે.
યન્ નામ કિઞ્ચિત્ ત્રૈલોક્યે સ એકો ઽવયવો મમ । તરઙ્ગો ઽબ્ધાવ્ ઇવેત્ય્ અન્તર્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
ત્રણે લોકમાં જે કંઈ નામ કે વસ્તુ છે, એ બધું મારા એક જ ભાગરૂપ છે, જેમ દરિયામાં તરંગ હોય છે. જે મનુષ્ય આ વાતને પોતાના અંતરમાં જોવે છે, એ સાચે જ જોવે છે.
આત્મતાપરતે ત્વત્તામત્તે યસ્ય મહાત્મનઃ । ભાવાદ્ ઉપરતે સ્યાતાં સ પશ્યતિ સુલોચનઃ
જે મહાન આત્માને પોતાપણું કે બીજાપણું, તું કે હું—આ બધું મનની કલ્પનાઓથી છૂટી ગયું છે, એવો વ્યકિત સાચા અર્થમાં સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ ધરાવે છે.
શોચ્યા પાલ્યા મયૈવેયં સ્વસેયં મે કનીયસી । ત્રિલોકી પેલવેત્ય્ ઉચ્ચૈર્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
આ જગત દયાને લાયક છે, રક્ષણ કરવા જેવું છે અને મારી પોતાની જ છે, મારી નાની બહેન જેવી છે. જે મનુષ્ય ત્રણે લોકને નબળી અને નાશવંત માને છે, એ સાચે જ જોવે છે.
ચેત્યાનુપાતરહિતં ચિદ્ભૈરવમયં વપુઃ । આપૂરિતજગજ્જાલં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે શરીરને વિષયભાવથી રહિત, શુદ્ધ ચેતનાની ભયમૂર્તિ અને આખા જગતથી ભરેલું રૂપ જાણે છે, એ સાચે જ જોવે છે.
સુખં દુઃખં ભવો ઽભાવો ઽવિવેકકલનાશ્ ચ યાઃ । અહં ન વેતિ વા નૂનં પશ્યન્ ન પરિહીયતે
સુખ, દુઃખ, હોવું કે ન હોવું અને ભેદભાવની ગણતરી—જે માણસ આ બધું જોઈને 'હું આ નથી' કે 'હું આ છું' એમ સમજતો રહે છે, એ કદી ઓછો થતો નથી.
સ્વાત્મસત્તાપરાપૂર્ણે જગત્ય્ અન્યેન વર્જિતે । કિં મે હેયં કિમ્ આદેયમ્ ઇતિ પશ્યન્ સદૃઙ્ નરઃ
જ્યાં આખું જગત પોતાના સ્વરૂપથી ભરેલું છે અને બીજું કંઈ નથી, ત્યાં જે માણસ વિચાર કરે છે કે 'શું છોડવું અને શું સ્વીકારવું?'—એ સાચે જ સમજદાર છે.
અપ્રતર્ક્યમ્ અનાભાસં સન્માત્રમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । હેયોપાદેયકલના યસ્ય ક્ષીણા નમામિ તમ્
જે માટે આ બધું માત્ર શુદ્ધ સત્તા છે, જે વિચારથી અને દેખાવથી પર છે, અને જેમાં છોડવું કે લેવું એ બધાની ગણતરી સમાપ્ત થઈ ગઈ છે—એવા માણસને હું વંદન કરું છું.
ય આકાશવદ્ એકાત્મા સર્વભાવગતો ઽપિ સન્ । ન ભાવરઞ્જનામ્ એતિ સ મહાત્મા મહેશ્વરઃ
જે આકાશ જેવો એકરૂપ છે, બધામાં વ્યાપેલો છે, છતાં કોઈ પણ સ્થિતિથી રંગાતો નથી—એવો મહાન આત્મા સાચો મહેશ્વર છે.
તમઃપ્રકાશકલનામુક્તઃ કાલાત્મતાં ગતઃ । યસ્ સોમ્યસ્ સુસમસ્ સ્વસ્થસ્ તં નૌમિ પદમ્ આગતમ્
જે અંધકાર અને પ્રકાશની કલ્પનાઓથી મુક્ત થઈ, સમયના સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરી, સંપૂર્ણ શાંત, સંતુલિત અને સ્વસ્થ છે—એ પ્રાપ્ત થયેલ અવસ્થાને હું વંદન કરું છું.
યસ્યોદયાસ્તમયસઙ્કલનાકલાસુ ચિત્રાસુ ચારુવિભવાસુ જગદ્ગતાસુ । વૃત્તિસ્ સમૈવ સકલૈકગતેર્ અનન્તા તસ્મૈ નમઃ પરમબોધવતે શિવાય
જેનાં ઉદય અને અસ્તમાં, જગતમાં વિવિધ અને સુંદર રૂપોમાં, સર્વે ક્રિયાઓ સમાન અને એકાગ્ર રહીને અનંતપણે વહે છે—એ પરમ જ્ઞાનવાન, શિવને હું વંદન કરું છું.
તસ્યેયં ભોગમોક્ષાર્થં તજ્જ્ઞસ્યોપવનોપમા । સુખાયૈવ ન દુઃખાય સ્વશરીરમહાપુરી
આ શરીર રૂપ મહાન નગર, જે ભોગ અને મુક્તિ માટે જ્ઞાની માટે બગીચા જેવું છે; એ માત્ર આનંદ માટે છે, દુઃખ માટે નથી.
નગરીત્વં શરીરસ્ય કથં નામ મહામુને । એનાં ચાધિવસન્ યોગી કથં રાજ્યસુખૈકભાક્
હે મહાન ઋષિ, શરીરને નગર કેમ કહેવાય? અને યોગી તેમાં નિવાસ કરીને રાજસુખનો એકમાત્ર ભોગ કેવી રીતે માણે છે?
રમ્યેયં દેહનગરી રામ સર્વગુણાન્વિતા । જ્ઞસ્યાનન્તવિલાસાઢ્યા સ્વાલોકાર્કપ્રકાશિતા
હે રામ, આ મનમોહક શરીરનગરી સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે; જેણે સાચું જ્ઞાન મેળવ્યું છે, તેના માટે એ અનંત રમણિયતાથી ભરપૂર છે અને પોતાની જ ચેતનાની ઉજાસથી પ્રકાશિત થાય છે.
નેત્રવાતાયનોદ્દ્યોતપ્રકાશભુવનાન્તરા । કરપ્રતોલીવિસ્તારપ્રાપ્તપાદોપજઙ્ગલા
આ શરીરનગરીમાં આંખોની ખિડકીઓથી પ્રકાશ ફેલાય છે, અંદરના ભાગો તેજથી ઝગમગે છે, હાથોની ગલીઓ દૂર સુધી વિસ્તરે છે અને પગ શહેરની સીમા સુધી પહોંચે છે.
રોમરાજિલતાગુલ્મા ત્વગટ્ટાલકમાલિતા । ગુલ્ફગુલ્ગુલુવિશ્રાન્તજઙ્ઘોરુસ્તમ્ભમણ્ડલા
આ નગરીના દીવાલો ચામડીથી બનેલા છે, વાળની પંક્તિઓ અને ઝાડવાં જેવી લટારોથી શોભાયમાન છે, અને એ ઘૂંટણ, પિંડળી, જાંઘ અને પગની હાડકાંઓના થાંભલાં પર આરામથી ટકી છે.
રેખાવિભક્તપાદોગ્રશિલાપ્રથમનિર્મિતા । ચર્મમર્મસિરાસારસન્ધિસીમામનોરમા
પગના તળિયે રેખાઓ અને પથ્થર જેવી રચનાઓથી સુંદરતા છે, ચામડી, મર્મસ્થાન, નસો અને સાંધાઓની સીમાઓથી આ નગરી મોહક લાગે છે.
ઊરુદ્વયકવાટાગ્રનિર્મિતોપસ્થનિર્ગમા । કચત્કચાવલીકાચદલપ્રચ્છાદનાવૃતા
એના બંને જાંઘના છેડે દ્વાર છે, એમાંથી યોનિ બહાર આવે છે, ચામડી અને વાળની વણાટથી ઢંકાયેલી છે, અને માંસના પાંખડીઓથી છુપાયેલી છે.
ભ્રૂલલાટાસ્યસચ્છાયવદનોદ્યાનશોભિતા । દૃષ્ટિપાતોત્પલાકીર્ણકપોલવિપુલસ્થલા
એનું ચહેરું ભ્રૂ, કપાળ અને મોઢાની ઝાંખીથી શોભાયમાન છે, પહોળા ગાલો ખીલા જેવા વિસ્તૃત છે, અને નજરના કમળો તેમા વિખરાયેલા છે.
વક્ષસ્સ્થલસરસ્સ્યૂતકુચપઙ્કજકોરકા । ઘનરોમાવલિચ્છન્નસ્કન્ધક્રીડાશિલોચ્ચયા
એનું છાતી સરોવર જેવું છે, જેમાં સ્તનના કળીઓ કમળની કળીઓ જેવી દેખાય છે, ઘન વાળની લાઈનો એના ખભા અને રમૂજી પથ્થરોને ઢાંકી લે છે.