પ્રમત્તપુષ્કરાવર્તડમરૂડ્ડામરારવૈઃ । તસ્યાઃ કિલ પલાયન્તે કલ્પાન્તે તુમ્બુરાદયઃ
ઢોલના ગર્જન અને કમળની વાવડથી ભરપૂર, એના અંતે તો તુંબુરુ અને બીજા પણ ડરીને ભાગી જાય છે.
નૃત્યતો ઽન્તે કૃતાન્તસ્ય ચન્દ્રમણ્ડલહાસિનઃ । તારકાચન્દ્રિકાચારુવ્યોમપિઞ્છાવચૂલિનઃ
અંતે, જ્યારે યમરાજ નૃત્ય કરે છે, ત્યારે ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતી તલવાર હાથમાં છે, તારાઓ અને ચાંદનીથી શોભતા વાળ છે અને આકાશના પાંખો જેવી મુગટ પહેરેલી છે.
એકસ્મિઞ્ શ્રવણે દીર્ઘા હિમવાન્ અસ્તિ મુદ્રિકા । અપરે ઽપિ મહામેરુઃ કાન્તા કાઞ્ચનકર્ણિકા
એક કાનમાં લાંબો હિમાલય પર્વત વાળી તરીકે છે, તો બીજામાં મહાન મેરુ પર્વત સુંદર સોનાની ઝાંઝર જેવી શોભે છે.
અત્રૈવ કુણ્ડલે લોલે ચન્દ્રાર્કૌ ગણ્ડમણ્ડલે । લોકાલોકાચલશ્રેણી સર્વતઃ કટિમેખલા
આ ઝૂલતી કુંડળોમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય ગાલ પર તેજ આપે છે; લોકાલોક પર્વતોની શ્રેણી આખા કમર પર કમરપટ્ટા બની છે.
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તી વિદ્યુદ્વલયવર્ણિકા । અનિલાન્દોલિતા ભાતિ નીરદાંશુકપટ્ટિકા
અહીંથી ત્યાં વીજળીની રેખા શોભાદાયક પટ્ટી જેવી દેખાય છે, પવનમાં લહેરાય છે, અને વાદળ જેવી સાડી જેવી ઝળકે છે.
મુસુલૈઃ પટ્ટિસૈશ્ શૂલૈઃ પ્રાસૈસ્ તોમરમુદ્ગરૈઃ । તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષીણજગદ્વ્રાતકૃતાન્તૈર્ ઇવ સમ્ભૃતૈઃ
મુસળ, ભાલા, ત્રિશૂલ, ભિંડ, શૂળ અને ગદા—આ બધાં તીક્ષ્ણ અને ભયાનક શસ્ત્રો, જેમ worn-out જગતના ટોળાને વિનાશ કરવા માટે યમદૂત ભેગા થયા હોય તેમ, અહીં છે.
સંસારબન્ધનાદીર્ઘે પાશે કાલકરચ્યુતે । શેષભોગમહાસૂત્રે પ્રોતૈર્ માલાસ્ય શોભતે
સમસારમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો લાંબો ફાંસો, જે કાળે બનાવ્યો છે, તેમાં મહાસર્પ શેષને માળા તરીકે પાંસલવામાં આવ્યો છે, અને એ માળા તેને શોભા આપે છે.
જીવોલ્લસન્મકરિકારત્નતેજોભિર્ ઉજ્જ્વલા । સપ્તાબ્ધિકઙ્કણશ્રેણી ભુજયોર્ અસ્ય ભૂષણમ્
જીવનથી ઝળહળતા, ચમકતા રત્નરૂપ માખીઓના તેજથી તેજસ્વી, સાત સમુદ્રોની કંકણોની પાંખડી તેના હાથમાં શણગાર છે.
વ્યવહારમહાવર્તા સુખદુઃખપરમ્પરા । રજઃપૂર્ણા તમશ્શ્યામા રોમાલી તસ્ય રાજતે
વ્યવહારની મહાવર્તા, સુખ-દુઃખની કડી, ધૂળથી ભરેલી અને રાત જેવી કાળી, એ તેના શરીર પર વાળની પાંખડી તરીકે ઝળકે છે.
એવમ્પ્રાયાં સ કલ્પાન્તે કૃતાન્તસ્ તાણ્ડવોદ્ભટામ્ । ઉપસંહૃત્ય નૃત્તેહાં સૃષ્ટ્યા સહ મહેશ્વરઃ
આ રીતે, કલ્પના અંતે, મૃત્યુ તાંડવ નૃત્યમાં ભયાનક બની, આ સર્જનના ખેલને મહેશ્વર સાથે એકત્ર કરીને પાછું ખેંચી લે છે.
પુનર્ હાસ્યમયીં નૃત્તલીલાં સર્વસ્વરૂપિણીમ્ । તનોતીમાં જરાદુઃખશોકાભિનયભૂષિતામ્
પછી ફરીથી એ હાસ્ય અને નૃત્યથી ભરેલી રમતમાં, દરેક રૂપ ધારણ કરીને, વૃદ્ધાવસ્થા, દુઃખ અને શોકના અભિનયથી શોભિત થાય છે.
ભૂયઃ કરોતિ ભુવનાનિ વનાન્તરાણિ લોકાન્તરાણિ જનજાલકકલ્પનાં ચ । આચારચારુકલનાં ચ ચલાચલાં ચ પઙ્કાદ્ યથાર્ભકજનો રચનામ્ અખિન્નઃ
ફરીથી એ જગત, વન, બીજા લોક અને લોકોની જાળ રચે છે; જીવોની વિવિધ ચાલ-ચાલન, ચાલતા અને અચળને, બાળક માટીમાંથી અવિરત રીતે આકાર બનાવે છે એ રીતે, રચે છે.
વૃત્તે ઽસ્મિન્ન્ એવ ચૈતેષાં કાલાદીનાં મહામુને । સંસારનામ્નિ કૈવાસ્થા માદૃશાનાં ભવત્વ્ ઇહ
આ સમય વગેરેના સતત ચક્રમાં, મહાન ઋષિ, અમારા જેવા લોકો માટે અહીં સંસારમાં કઈ સ્થિરતા રહી શકે?
વિક્રીતા ઇવ તિષ્ઠામ એતૈર્ દૈવાદિભિર્ વયમ્ । ધૂર્તૈઃ પ્રપઞ્ચચતુરૈર્ મુગ્ધા વનમૃગા ઇવ
અમે તો ભાગ્ય વગેરેની અસરથી જાણે વેચાઈ ગયા છીએ; જગતની ચાલાક ચતુરાઈથી મૂર્ખ બની, જંગલના ભટકતા પ્રાણીઓ જેવી હાલતમાં છીએ.
એષો ઽનાર્યસમાચારઃ કાલઃ કવલનોન્મુખઃ । જગત્ય્ અવિરતં લોકં પાતયત્ય્ આપદર્ણવે
આ સમય, જેની રીતો અશોભનીય છે અને જે હંમેશા બધું ગળી જવા તત્પર રહે છે, સતત દુનિયાને દુઃખના સમુદ્રમાં ફેંકી દે છે.
દહત્ય્ અન્તે દુરાશાભિર્ દૈવો દારુણચેષ્ટયા । લોકં પુષ્પનિકાશાભિર્ જ્વાલાભિર્ દહનો યથા
અંતે, ભાગ્ય પોતાની કઠોર કરતૂત અને ખોટી આશાઓથી દુનિયાને બળી નાખે છે, જેમ અગ્નિ ફૂલ જેવી જ્વાળાઓથી બળે છે.
ધૃતિં વિધુરયત્ય્ એકામયદા રૂપવલ્લભા । સ્ત્રીત્વાત્ સ્વભાવચપલા નિયતિર્ નિયમોન્મુખી
નિયતિ, સ્વભાવથી ચંચળ અને રૂપની પ્રેમી, એક જ દુઃખથી મનોબળને કમજોર કરી દે છે; તે હંમેશા પોતાનો નિયમ લાદવા તૈયાર રહે છે, સ્ત્રીના સ્વભાવની જેમ.
ગ્રસતે ઽવિરતં ભૂતજાલં સર્પ ઇવાનિલમ્ । કૃતાન્તઃ કર્કશાચારો જરાં નીત્વા જગદ્વપુઃ
મૃત્યુ, જેનો વ્યવહાર કઠોર છે, સતત જીવોના સમૂહને સાપ પવનને ગળી જાય એ રીતે ગળી જાય છે, પહેલા દુનિયાના શરીરને વૃદ્ધાવસ્થામાં લઈ જઈને.
યમનિર્ઘૃણરાજેન્દ્રો નાર્તં નામાનુકમ્પતે । સર્વભૂતદયાચારો જનો દુર્લભતાં ગતઃ
યમરાજ, જે દયાવિહિન છે, દુઃખી લોકો પર દયા કરતા નથી; બધા જીવજંતુઓ પર દયા રાખનાર માણસો હવે બહુ દુર્લભ થઈ ગયા છે.
સર્વા એવ મુને ફલ્ગુવિભવા ભૂતજાતયઃ । દુઃખાયૈવ દુરન્તાય દારુણા લોભભૂમયઃ
હે મુનિ, બધા જીવજાતિઓ પાસે બહુ જ ઓછી સંપત્તિ છે; એ બધાં લોભથી ભરેલા છે અને અનંત તથા કઠિન દુઃખનું કારણ બને છે.
આયુર્ અત્યન્તતરલં મૃત્યુર્ એકસ્ તુ નિષ્ઠુરઃ । તારુણ્યં ચાતિતરલં બાલ્યં જડતયા હૃતમ્
આ જીવન બહુ જ ક્ષણભંગુર છે અને મૃત્યુ માત્ર એક જ નિર્દય છે; યુવાની પણ બહુ જ ટૂંકી છે અને બાળપણ તો અજ્ઞાનમાં જ વીતે છે.
કલાકલઙ્કિતો લોકો બન્ધવો ભવબન્ધનમ્ । ભોગા ભવમહારોગાસ્ તૃષ્ણા ચ મૃગતૃષ્ણિકા
આ દુનિયા અનેક ખામીઓથી ભરેલી છે; સંબંધીઓ પણ જન્મમરણના બંધનમાં જ બાંધે છે; ભોગવિલાસ તો જીવનના મોટાં રોગ છે અને તૃષ્ણા તો મૃગમરીચિકા જેવી છે.
શત્રવશ્ ચેન્દ્રિયાણ્ય્ એવ સત્યં યાતમ્ અસત્યતામ્ । પ્રહરત્ય્ આત્મનૈવાત્મા મન એવ મનોરિપુઃ
ઇન્દ્રિયો પોતે જ આપણા દુશ્મન છે; સાચું હવે ખોટું બની ગયું છે. આત્મા પોતે જ પોતાને નુકસાન કરે છે, અને મન પોતાનું જ શત્રુ છે.
અહઙ્કારઃ કલઙ્કાય બુદ્ધયઃ પરિપેલવાઃ । ક્રિયા દુષ્ફલદાયિન્યો લીલાસ્ સ્ત્રીનિષ્ઠતાં ગતાઃ
અહંકાર એ કલંક છે, બુદ્ધિ અસ્થિર બની ગઈ છે, કર્મો ઓછો લાભ આપે છે, અને રમણીઓમાં જ મગ્ન રહેવું મનુષ્યની લીલાઓ બની ગઈ છે.
વાઞ્છાવિષયશાલિન્યસ્ સચમત્કૃતયઃ કૃતાઃ । નાર્યો દોષપતાકિન્યો રસા નીરસતાં ગતાઃ
ઇચ્છાઓ વિષયોમાં જ અટવાઈ ગઈ છે, ભલે તે મનોહર લાગે; સ્ત્રીઓમાં અનેક ખામીઓ છુપાયેલી છે, અને આનંદો હવે સ્વાદહીન થઈ ગયા છે.
વસ્ત્વ્ અવસ્તુતયા ચાત્તં દત્તં ચિત્તમ્ અહઙ્કૃતૌ । અભાવરોધિતા ભાવા ભવાન્તો નાધિગમ્યતે
સત્યને અસત્ય સમજી લેવામાં આવ્યું છે, અને મન અહંકારમાં ડૂબી ગયું છે; અસ્તિત્વને અનસ્તિત્વ રોકી દે છે, અને જન્મમરણનો અંત મળતો નથી.
તપ્યતે કેવલં સાધો મતિર્ આકુલિતાન્તરા । રાગોરગો વિલસતિ વિરાગં નોપગચ્છતિ
હે સજ્જન, મન અંદરથી ઉથલપાથલ થઈને દુઃખી થાય છે; કામના રંગ ચમકે છે, પણ વૈરાગ્ય કદી પ્રાપ્ત થતું નથી.
રજોગુણાહતા દૃષ્ટિસ્ તમસ્ સમ્પરિવર્ધતે । ન ચાધિગમ્યતે સત્ત્વં તત્ત્વમ્ અત્યન્તદૂરતઃ
રજોગુણથી ઘાયલ થયેલી દૃષ્ટિ પર અંધકાર વધતો જાય છે; અને સત્વ, એ સાચું તત્વ, બહુ દૂર હોવાથી મળતું નથી.
સ્થિતિર્ અસ્થિરતાં યાતા મૃતિર્ આગમનોન્મુખી । ધૃતિર્ વૈધુર્યમ્ આયાતિ રતિર્ નિત્યમ્ અવસ્તુનિ
સ્થિરતા અસ્થિર બની જાય છે, મૃત્યુ સતત નજીક આવે છે; ધીરજ ગૂંચવણમાં ફેરવાય છે, અને રુચિ હંમેશા અસત્યમાં જ રહે છે.
મતિર્ માન્દ્યેન મલિના પાતૈકપરમં વપુઃ । જ્વલતીવ જરા દેહે પ્રવિસ્ફૂર્જતિ દુષ્કૃતમ્
મંદતાથી મન મલિન થઈ જાય છે; શરીર માત્ર પતન તરફ જ વળેલું છે; વૃદ્ધાવસ્થા શરીરમાં જાણે અગ્નિ બની ધધકે છે, અને પાપ ઉગ્ર રીતે ઉથલે છે.