તસ્મિન્ પ્રસર્પત્ય્ અઙ્ગેષુ સ્પર્શાત્ સંવિદ્ ઉદેતિ હિ । પુષ્ટત્વાત્ સૈતિ ચિત્તાખ્યામ્ અન્તર્લીનજગદ્ભ્રમા
જ્યારે એ શરીરના અંગોમાં ફેલાય છે, ત્યારે સ્પર્શથી જાગૃતિ ઊભી થાય છે. એ પૂર્ણતાથી તેને મન કહે છે, જેમાં આખું જગતનું ભ્રમ આંતરે છુપાયેલું રહે છે.
સેક્ષણાદિષુ રન્ધ્રેષુ પ્રસર્પન્તી બહિર્મયમ્ । નાનાકારવિકારાઢ્યં રૂપમ્ આત્મનિ પશ્યતિ
આંખો સહિતના રંધ્રોમાંથી બહાર વહેતી, એ પોતાનામાં અનેક પ્રકારના રૂપ અને બદલાવ ધરાવતું સ્વરૂપ જુએ છે.
તત્સ્થિરત્વાત્ તથૈવાથ જાગ્રદ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે । જાગ્રત્ક્રમ ઇતિ પ્રોક્તસ્ સુષુપ્તાદિક્રમં શૃણુ
એ સ્થિર રહે છે એટલે તેને જાગૃત અવસ્થા તરીકે ઓળખાય છે; આ જાગૃત અવસ્થાનો ક્રમ કહેવાય છે. હવે સુષુપ્તિથી શરૂ થતો ક્રમ સાંભળો.
મનસા કર્મણા વાચા યદા ક્ષુભ્યતિ નો વપુઃ । શાન્ત આતિષ્ઠતિ સ્વચ્છો જીવધાતુસ્ તદા ત્વ્ અસૌ
જ્યારે મન, કર્મ કે વાણીથી શરીર ઉથલપાથલ થતું નથી, ત્યારે જીવતત્વ શાંત, સ્થિર અને નિર્મળ રહે છે.
સમતામ્ આગતૈર્ વાતૈઃ ક્ષોભ્યતે ન હૃદન્તરે । નિર્વાતસદને દીપો યથાલોકૈકકારકઃ
જ્યારે અંદરના વાયુઓ સમતામાં આવી જાય છે, ત્યારે હૃદયમાં કોઈ ઉથલપાથલ થતી નથી—જેમ પવન વગરના ઓરડામાં દીવો માત્ર પોતાના પ્રકાશથી જ તેજ આપે છે.
તતસ્ સરતિ નાઙ્ગેષુ સંવિત્ ક્ષુભ્યતિ તેન નો । ન ચેક્ષણાદીન્ય્ આયાતિ રન્ધ્રાણ્ય્ આયાતિ નો બહિઃ
પછી ચેતના અંગોમાં પ્રવાહિત થતી નથી, અને તેનાથી ક્યારેય ઉથલપાથલ થતી નથી; આંખો જેવા રંધ્રોમાં પણ પહોંચતી નથી, અને બહાર પણ જતી નથી.
જીવો ઽન્તર્ એવ સ્ફુરતિ તૈલસંવિદ્ યથા તિલે । શીતસંવિદ્ ધિમ ઇવ સ્નેહસંવિદ્ યથા ઘૃતે
જીવ અંદર જ પ્રકાશે છે, જેમ તલમાં તેલની જાણ હોય છે, જેમ બરફમાં ઠંડકની જાણ હોય છે, અથવા ઘીમાં તેલિયાપણાની જાણ હોય છે.
જીવઃ કાલકલાં કાઞ્ચિત્ તિષ્ઠઞ્ શાન્તતયાત્મનિ । દશામ્ આયાતિ સૌષુપ્તીં સૌમ્યવાતાં વિચેતનામ્
જીવ સમયના અતિ સૂક્ષ્મ અંશ તરીકે પોતાના શાંત સ્વરૂપમાં સ્થિર રહી, ઊંઘની અવસ્થામાં પ્રવેશે છે, જ્યાં શ્વાસો શાંત હોય છે અને બહારની ચેતના રહેતી નથી.
જ્ઞાત્વા ચેતસ્ય્ ઉપરતે શામ્યન્ વ્યવહરન્ન્ અપિ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ પ્રબુદ્ધસ્ તુર્યવાન્ સ્મૃતઃ
મનના કાર્ય થંભી ગયા હોવાની જાણ રાખી, છતાં પણ વ્યવહાર કરતા, જે વ્યક્તિ જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને ઊંઘની ત્રણેય અવસ્થામાં જાગૃત રહે છે, તેને ચોથા અવસ્થામાં સ્થિર માનવામાં આવે છે.
સૌષુપ્તાત્ સોમ્યતાં યાતૈઃ પ્રાણૈસ્ સઞ્ચાલ્યતે યદા । સ જીવધાતુસ્ સા સંવિત્ તતશ્ ચિત્તતયોદિતા
જ્યારે પ્રાણો ઊંઘ જેવી શાંતિ પામ્યા પછી ફરી હલનચલન કરે છે, ત્યારે એ જ જીવશક્તિ છે; એ જ ચેતના છે, જે પછી મનરૂપે પ્રગટે છે.
સ્વાન્તસ્સંસ્થં જગજ્જાલં ભાગભાગૈઃ ક્રમભ્રમૈઃ । પશ્યતિ સ્વાન્તર્ એવાશુ સ્ફારં બીજમ્ ઇવ દ્રુમમ્
આ જગતનું જાળું આપણા અંતરમાં જ વસે છે; એને આપણે અંદર જ ઝડપથી, ભાગે ભાગે અને ક્રમશઃ જોઈ શકીએ છીએ, જેમ મોટું વૃક્ષ બીજમાં સમાયેલું હોય છે.
જીવધાતુર્ યદા વાતૈઃ કિઞ્ચિત્ સઙ્ક્ષોભ્યતે ભૃશમ્ । તદોહ્યતે ઽમ્બર ઇવ પશ્યત્ય્ આત્મનિ ખે ગતિમ્
જ્યારે જીવશક્તિ પ્રાણવાયુથી ઘણું હલચલ થાય છે, ત્યારે એ આકાશ જેવી અંદરની જગ્યામાં ગતિ અનુભવે છે.
યદામ્ભસા પ્લાવ્યતે ઽસૌ તદા વાર્યાદિસમ્ભ્રમમ્ । અન્તર્ એવાનુભવતિ સ્વામોદં કુસુમં યથા
જ્યારે એ પાણીથી ભીંજાય છે, ત્યારે એ અંદર જ પાણી વગેરેની ગડબડ અનુભવે છે અને ફૂલની જેમ આંતરિક આનંદ અનુભવે છે.
યદા પિત્તાદિનાક્રાન્તસ્ તદાગ્ન્યૌષ્ણ્યાદિસમ્ભ્રમમ્ । અન્તર્ એવાનુભવતિ સ્ફારં બહિર્ ઇવાખિલમ્
જ્યારે પિત્ત વગેરે શરીરમાં હાવી થઈ જાય છે, ત્યારે અંદર જ અગ્નિ, ઉષ્ણતા વગેરેની ભારે ગડબડ અનુભવે છે, જાણે બધું બહાર જ થઈ રહ્યું હોય.
રક્તાપૂર્ણો રક્તવર્ણાન્ દેશકાલાન્ બહિર્ યદા । પશ્યત્ય્ અનુભવાત્મત્વાત્ તત્રૈવ ચ નિમજ્જતિ
જ્યારે શરીરમાં લોહી ભરપૂર હોય છે, ત્યારે તે બહાર લાલ રંગના સ્થળો અને સમયને જુએ છે અને અનુભવના સ્વભાવથી એમાં જ લીન થઈ જાય છે.
સેવતે વાસનાં યાં તાં સો ઽન્તઃ પશ્યતિ નિદ્રિતઃ । પવનૈઃ ક્ષોભિતો રન્ધ્રૈર્ બહિર્ અક્ષાદિભિર્ યથા
જે વાસનાને તે અનુસરે છે, એ જ તે ઊંઘમાં અંદર જુએ છે; જ્યારે વાયુઓ દ્વારા રંધ્રોમાં ખલેલ થાય છે, ત્યારે તે બહાર ઇન્દ્રિયો દ્વારા જોવાનું લાગે છે.
અનાક્રન્તેન્દ્રિયચ્છિદ્રો યદ્ અક્ષુબ્ધો ઽન્તર્ એવ સઃ । સંવિદાનુભવત્ય્ આશુ સ સ્વપ્ન ઇતિ કથ્યતે
જ્યારે ઇન્દ્રિયોના રંધ્રો પ્રવૃત્ત ન હોય અને અંદરથી અશાંત ન હોય, ત્યારે તે ઝડપથી ચેતનાનો અનુભવ કરે છે; આને સ્વપ્ન કહેવામાં આવે છે.
સમાક્રન્તેન્દ્રિયચ્છિદ્રો યત્ ક્ષુબ્ધો બાહ્યસંવિદા । પરિપશ્યતિ તજ્ જાગ્રદ્ ઇત્ય્ આહુર્ મતિમત્તમાઃ
જ્યારે ઇન્દ્રિયો સંપૂર્ણ રીતે બહારની વસ્તુઓમાં વ્યસ્ત હોય છે અને મન પણ બહારની જાગૃતિથી ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે જે અવસ્થામાં માણસ વસ્તુઓને જુએ છે, તેને જાગૃતિ કહે છે — એવું સાચા જ્ઞાની લોકો કહે છે.
ઇતિ વિદિતવતા ત્વયાધુનાન્તઃ પ્રથિતમહામતિનેહ સત્યતાસ્થા । અસતિ જગતિ નૈવ ભાવનીયા મૃતિહૃતિસંસૃતિદોષભાવની યા
હવે, તું આ જાણીને, મહાન બુદ્ધિ ધરાવતો હોવા છતાં, અહીં સત્યમાં સ્થિર રહી. આ અસત્ય દુનિયામાં મૃત્યુ, દુઃખ કે જન્મમરણના દોષોની કલ્પના ક્યારેય કરવી નહીં.
દૃઢનિશ્ચયવચ્ ચેતો યદ્ ભાવયતિ ભૂરિશઃ । તત્તાં યાત્ય્ અનલાશ્લેષાદ્ અયઃપિણ્ડો ઽગ્નિતામ્ ઇવ
મન જે વાતને દૃઢ નિશ્ચયથી વારંવાર વિચારે છે, એ જ મન બની જાય છે — જેમ કે લોખંડનો ટુકડો આગ સાથે સંપર્કમાં આવે ત્યારે આગ જેવું બની જાય છે.
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગદૃશશ્ ચિત્તેન કલ્પિતાઃ । નાસત્યા નાપિ સત્યાસ્ તા મનશ્ચાપલકારણાઃ
હોવું-નહોવું, પકડવું-છોડવું — આ બધું મનની કલ્પના છે. એ ન તો સાચું છે, ન તો ખોટું; પણ મનની ચંચળતાથી જ આવી કલ્પનાઓ ઊભી થાય છે.
મનો હિ હેતુઃ કર્તૃ સ્યાત્ કારણં ચ જગત્સ્થિતેઃ । વિશ્વરૂપતયૈવેદં તનોતિ મલિનં મનઃ
મન જ કારણ છે, કર્તા છે અને જગતની રચનાનું મૂળ કારણ પણ મન જ છે. મન પોતાની વિશાળતા વડે આખા વિશ્વમાં ફેલાય છે અને મનથી જ અશુદ્ધિ ફેલાય છે.
મનો હિ પુરુષો રામ તન્ નિયોજ્યં શુભે પથિ । તજ્જયૈકાન્તસાધ્યા હિ સર્વા જગતિ ભૂતયઃ
હે રામ, મન જ સાચો પુરુષ છે; એટલે મનને સારા માર્ગે લગાડવું જોઈએ. કારણ કે જગતમાં બધું જ મનના વિજયથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
શરીરં ચેચ્ છરીરં સ્યાત્ કથં શુક્રો મહામતિઃ । અગમદ્ વિવિધં ભેદં બહુદેહસમુદ્ભવમ્
જો શરીર જ ખરેખર શરીર હોત, તો મહાન બુદ્ધિ ધરાવતો બીજ કેટલાંય ભાગોમાં વિભાજિત થઈને અનેક શરીરો કેવી રીતે પેદા કરી શકતો?
તસ્માચ્ ચિત્તં હિ પુરુષશ્ શરીરં ચિત્તમ્ એવ હિ । યન્મયં ચ ભવત્ય્ એતત્ તદ્ અવાપ્નોત્ય્ અસંશયમ્
એથી મન જ પુરુષ છે અને શરીર પણ મન જ છે. જે વસ્તુમાંથી આ બનેલું છે, એ જ તેને ચોક્કસ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
યદ્ અતુચ્છમ્ અનાયાસમ્ અનુપાધિ ગતભ્રમમ્ । યત્નાત્ તદનુસન્ધાનં કુરુ તત્તાં ચ યાસ્યસિ
જે ખોટું નથી, સહેલાઈથી મળે છે, કોઈ શરતથી બંધાયેલું નથી અને જેમાં ગેરસમજ નથી—એવી વાત પર મનથી ધ્યાન આપો, તો તમે સાચી હકીકત સુધી પહોંચી જશો.
અભિપતતિ મનસ્સ્થિતિં શરીરં ન તુ વપુરાચરિતં મનઃ પ્રયાતિ । અભિપતતુ તવાત્ર તેન સત્યં સુભગ મનઃ પ્રજહાત્વ્ અસત્યમ્ અન્યત્
મનશાંતિ શરીર પાસે આવે છે, પણ શરીરનું રૂપ નહીં; મન જ જાય છે, શરીર નહીં. હે શુભભાગ્યશાળી, તું મનથી અહીં સત્ય તરફ વળ અને બાકી બધું અસત્ય છે એ છોડી દે.
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ને તતે નિત્યે નિરામયે । મ્લાના સંવિન્ મનોનામ્ની કુતઃ કેયમ્ ઉપસ્થિતા
જેમાં દિશા, સમય કે બીજું કંઈ પણ મર્યાદા નથી, જે સદાય રહે છે અને દુઃખથી પર છે—એમાં આ થાકી ગયેલી, મન નામની જાગૃતિ અહીં કેવી રીતે ઊભી થઈ?
યસ્માદ્ અન્યન્ ન નામાસ્તિ ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ । કુતઃ કીદૃક્ કથં તસ્ય કલઙ્કઃ કુત્ર વિદ્યતે
જ્યાં એ સિવાય બીજું કંઈ નથી—ન ભૂતકાળ છે, ન ભવિષ્ય—તો એમાં કઈ રીતે, કઈ રીતે, કઈ રીતે અને ક્યાં કોઈ દાગ રહી શકે?
સાધુ રામ ત્વયા પ્રોક્તં જાતા તે મોક્ષભાગિની । મતિર્ ઉત્તમનિષ્ષ્યન્દા નન્દનસ્યેવ મઞ્જરી
શાબાશ, રામ! તું જે કહ્યું તે ખૂબ સારું છે. હવે તારી બુદ્ધિ મુક્તિ માટે યોગ્ય બની ગઈ છે, અને તે સર્વોત્તમ વિવેકથી ભરપૂર બની છે, જાણે આનંદના બગીચામાં ફૂલ ખીલે છે.