શુદ્ધિમ્ એતિ યદા ચેતસ્ તદા જીવો ભવેચ્ ચિતિઃ । શુદ્ધા ચ સા સર્વગતા તેન સમ્મેલનં મિથઃ
જ્યારે મન શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે જીવ ચિત્તરૂપ બની જાય છે; અને એ ચિત્ત સર્વત્ર વ્યાપી હોવાથી, એકબીજામાં મિલન થાય છે.
સર્વેષાં પદ્મજાદીનાં સ્વસત્તાભ્રમપૂરકઃ । જગદ્દીર્ઘમહાસ્વપ્નસ્ સ્વયમ્ અન્તસ્ સમુત્થિતઃ
બ્રહ્મા સહિત બધાની અસ્તિત્વમાં પોતાની જાતની ભ્રાંતિ ભરેલી છે; આ દુનિયાનું લાંબું અને વિશાળ સ્વપ્ન અંદરથી આપમેળે ઊભું થાય છે.
સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં યાન્તિ કાશ્ચિદ્ ભૂતપરમ્પરાઃ । તેનોપલમ્ભઃ કુડ્યાદાવ્ આસાં દૃઢતરસ્ સ્થિતઃ
કેટલાક જીવોની શ્રેણીઓ એક સ્વપ્નમાંથી બીજા સ્વપ્નમાં જાય છે; તેથી તેમનું અનુભવ દિવાલ જેવી વસ્તુઓમાં મજબૂતીથી સ્થિર રહે છે.
યદ્ યત્ર ચિદ્ ભાવયતિ તત્ તત્રાશુ ભવત્ય્ અલમ્ । તયા સ્વપ્ને ઽપિ યદ્ દૃષ્ટં તત્કાલે સત્યમ્ એવ તત્
ચેતનાએ જ્યાં જે કલ્પે છે, ત્યાં એ તરત જ બની જાય છે; તેથી સ્વપ્નમાં જે જોવામાં આવે છે, એ એ સમયે સાચું જ હોય છે.
ચિદણોર્ અન્તરે સન્તિ સમસ્તાનુભવાણવઃ । યથા બીજાન્તરે પત્ત્રલતાપુષ્પફલાણવઃ
ચેતનાના સૂક્ષ્મ કણમાં બધા નાના અનુભવ છુપાયેલા છે, જેમ બીજમાં પાંદડા, વેલ, ફૂલ અને ફળના નાના રૂપ રહેલા હોય છે.
પરમાણું જગદ્ અન્તર્ ધત્તે ચિત્પરમાણુકઃ । લીનમ્ આકાશમ્ આકાશે દ્વૈતૈક્યભ્રમમ્ ઉત્સૃજ
ચેતનાનું સર્વોચ્ચ અણુ આખું જગત પોતાના અંદર ધરાવે છે, જેમ આકાશમાં પોતે જ આકાશ સમાયેલું હોય છે; દ્વિત્વ અને એકત્વની ભ્રાંતિને છોડો.
દેશકાલક્રિયાદ્યાખ્યૈસ્ સ્વૈર્ એવાણુભિર્ એવ ચિત્ । અણૂન્ અનુભવત્ય્ અન્તર્ ઇતરાણોર્ અસમ્ભવાત્
ચેતના પોતાના સૂક્ષ્મ અણુઓ દ્વારા જ અંદરથી દેશ, સમય, ક્રિયા વગેરે ભેદ અનુભવે છે; એક અણુ બીજાને અનુભવતો નથી.
સ્વયં સર્વસ્ય કચિતસ્ સ્વચ્છશ્ ચિદણુષણ્ડકઃ । બ્રહ્માદેઃ કીટનિષ્ઠસ્ય દેહદૃષ્ટ્યાનુભાવિતઃ
ચેતનાના અણુઓનો સમૂહ, સર્વત્ર વ્યાપક અને સ્વચ્છ, દરેક—from બ્રહ્મા થી લઈને નાના જીવ સુધી—પોતાની દૃષ્ટિ પ્રમાણે શરીર રૂપે અનુભવાય છે.
કચિતં કિઞ્ચિદ્ એવેહ વસ્તુતસ્ તુ ન કિઞ્ચન । સ્વયં સ્વત્વં સ્વાદયન્તે દ્વૈતં ચિત્પરમાણવઃ
અહીં કંઈક થોડું જ દેખાય છે, પણ હકીકતમાં કંઈ નથી; ચેતનાના સર્વોચ્ચ અણુઓ પોતે જ પોતાનું સ્વરૂપ અને દ્વિત્વનો સ્વાદ લે છે.
સ્વયં પ્રકચતિ સ્ફારદેહશ્ ચિદણુષણ્ડકઃ । નેત્રાદિકુસુમદ્વારૈસ્ સંવિદામોદમ્ ઉદ્ગિરન્
ચેતનાના તેજસ્વી શરીર, જે સૂક્ષ્મ અણુઓથી બનેલું છે, પોતે જ ઝળહળે છે અને આંખો સહિત ઇન્દ્રિયોના દ્વારથી ચેતનાનો આનંદ વહેંચે છે.
સમ્પશ્યતીતરાન્ કશ્ચિદ્ બહીરૂપેણ ચિદ્ઘનાન્ । સર્વગત્વાદ્ અનાશત્વાદ્ દૃશ્યબીજસ્ય વૈ ચિતેઃ
કોઈ વ્યક્તિ બહારના રૂપોમાં ચેતનાના ઘન સમૂહને જુએ છે, કારણ કે ચેતના સર્વત્ર વ્યાપી છે, અવિનાશી છે અને જે કંઈ દેખાય છે તેનું મૂળ છે.
અન્તર્ એવાખિલં કશ્ચિત્ પશ્યત્ય્ અવિકલં જગત્ । તત્રાતિકાલં કલનાદ્ ઉન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ
બીજું કોઈ આખું જગત અંદર જ વિભાજન વિના જુએ છે; ત્યાં સમયના ગણતરીથી કોઈ ઊભરાય છે અને ડૂબી જાય છે.
સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં તત્ર તથા પશ્યન્ પુનઃ પુનઃ । મિથ્યાવટેષુ લુઠિતશ્ શિલેવ શિખરચ્યુતા
ત્યાં, વારંવાર એક સ્વપ્ન પછી બીજું સ્વપ્ન જોતા, ખોટા વિશ્વોમાં પથરાતા, જેમ પર્વતની ટોચ પરથી પડેલો પથ્થર લૂંટાય છે.
કેચિત્ સમ્મીલિતાઃ કેચિદ્ આત્મન્ય્ એવ ભ્રમે સ્થિતાઃ । મગ્નાસ્ સ્વસંવિદ્રસતસ્ સ્ફુરન્તો દેહિષણ્ડકાઃ
કેટલાક લોકો બંધ છે, કેટલાક પોતાના અંદર ભ્રમમાં રહે છે; પોતાનાં જ જ્ઞાનમાં ડૂબેલા, જીવોના જૂથો પ્રકાશિત થાય છે.
સ્વયમ્ અન્તઃ પ્રપશ્યન્તિ યે જગજ્જીવસમ્ભ્રમમ્ । તૈઃ કૈશ્ચિત્ તત્ તથા દૃશ્યમ્ અસત્સ્વપ્નવદ્ આશ્રિતમ્
જે લોકો પોતે અંદરથી જગત અને જીવોની ગડબડને જુએ છે, એમના પૈકી કેટલાક માટે એ બધું અસ્થિર, સ્વપ્ન જેવું અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
સર્વાત્મત્વાત્ સ્વભાવસ્ય તદ્ દૃશ્યં સત્યમ્ આત્મનિ । સર્વગો વિદ્યતે યત્ર તત્ર સર્વમ્ ઉદેતિ હિ
બધાના સ્વભાવ universal હોવાથી, જે દેખાય છે એ પોતામાં સાચું છે; જ્યાં સર્વવ્યાપી છે, ત્યાં બધું જ ઉદ્ભવે છે.
જીવાન્તઃ પ્રતિભાસસ્ય સર્ગસ્ય પુનર્ અન્તરે । જીવષણ્ડ ઉદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તસ્યાન્તર્ ઇતરો ઽપિ ચ
જીવના અંદર, સર્જનના પ્રકટ રૂપ વચ્ચે, જીવોના જૂથો ઊંચા ઉદ્ભવે છે, અને એના અંદર બીજું જૂથ પણ ઊભું થાય છે.
જીવાન્તર્ જાયતે જીવસ્ તસ્યાન્તર્ અપિ જીવકઃ । સર્વત્ર રમ્ભાદલવજ્ જીવબીજં પ્રજીવતિ
જીવમાં બીજું જીવ જન્મે છે; એના અંદર પણ બીજું જીવ વસે છે. દરેક જગ્યાએ, કેળાના પાંદડાની જેમ, જીવનનું બીજ સતત ફૂટતું રહે છે.
દૃશ્યબુદ્ધિપરાવૃદ્ધિ સમમ્ એતદ્ અનન્તકમ્ । હેમ્નીવ કટકાદિત્વં પરિજ્ઞપ્ત્યૈવ નશ્યતિ
દેખાણ અને સમજણની વૃદ્ધિ અને ઘટવું, બંને સતત ચાલે છે; જેમ સોનામાંથી દાગીના બને છે, એ રીતે માત્ર કલ્પનાથી એ બધું અંતમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વિચારો યસ્ય નોદેતિ કો ઽહં કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । તસ્યાદ્યન્તાવિમુક્તો ઽસૌ દીર્ઘો જીવજ્વરભ્રમઃ
જેમાં 'હું કોણ છું? આ શું છે?' એવી શોધ ઊભી થતી નથી, એમાં જીવનના દુઃખ અને ભ્રમની લાંબી, આરંભ અને અંત વગરની ગૂંચવણ રહે છે.
વિચારઃ ફલિતસ્ તસ્ય વિજ્ઞેયો યસ્ય સન્મતેઃ । દિનાનુદિનમ્ આયાતિ તાનવં ભોગગૃધ્નુતા
જેની સમજણ પક્વ થઈ છે અને જ્ઞાન સ્થિર છે, એમાં ભોગની ઈચ્છા દિવસે દિવસે ઘટતી જાય છે.
યથા દેહોપયુક્તં હિ કરોત્ય્ આરોગ્યમ્ ઔષધમ્ । તથેન્દ્રિયજયે ન્યસ્તો વિવેકઃ ફલિતો ભવેત્
જેમ દવાઓ શરીર માટે યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે આરોગ્ય આપે છે, એ જ રીતે ઇન્દ્રિયોને જીતવા માટે સમજદારી લાગુ કરવામાં આવે તો તેનો ફળ મળે છે.
વિવેકો ઽસ્તિ વચસ્ય્ એવ ચિત્રે ઽગ્નિર્ ઇવ ભાસુરઃ । યસ્ય તેન પરિત્યક્તા દુઃખાયૈવ વિવેકિતા
સમજદારી માત્ર બોલવામાં જ છે, તે તેજસ્વી અગ્નિની જેમ ઝળહળે છે; જે વ્યક્તિ તેને છોડે છે, તેના માટે સમજદારી દુઃખ જ લાવે છે.
યથા સ્પર્શેન પવનસ્ સત્તામ્ આયાતિ નો ગિરા । તથેચ્છાતાનવેનૈવ વિવેકો ઽસ્યેતિ બુધ્યતે
જેમ પવનનો અસ્તિત્વ સ્પર્શથી જાણાય છે, શબ્દોથી નહીં, એ જ રીતે ઇચ્છાઓ ઓછી થાય ત્યારે સમજદારી ઓળખાય છે.
ચિત્રામૃતં નામૃતમ્ એવ વિદ્ધિ ચિત્રાનલં નાનલમ્ એવ વિદ્ધિ । ચિત્રે ઽઙ્ગના નૂનમ્ અનઙ્ગનૈવ વાચા વિવેકસ્ ત્વ્ અવિવેક એવ
ચિત્રમાં દેખાતું અમૃત ખરેખર અમૃત નથી, ચિત્રમાં દેખાતો અગ્નિ પણ સાચો અગ્નિ નથી; ચિત્રમાં સ્ત્રી હોય છે, પણ ખરેખર સ્ત્રી નથી; એ જ રીતે માત્ર બોલવાથી સમજદારી, અસલમાં અસંયમ જ છે.
પૂર્વં વિવેકેન તનુત્વમ્ એતિ રાગો ઽથ વૈરં ચ સમૂલમ્ એવ । પશ્ચાત્ પરિક્ષીયત એવ યત્ર સ પાવનસ્ તત્ર વિવેકિતાસ્તિ
પહેલાં, વિવેકથી રાગ અને વૈર જડથી ધીમા થાય છે; પછી એ સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જાય છે. જ્યાં આવી શુદ્ધિ થાય છે, ત્યાં સાચો વિવેક હોય છે.
અથોત્પત્તિપ્રકરણાદ્ અનન્તરમ્ ઇદં શૃણુ । સ્થિતિપ્રકરણં રામ જ્ઞાતં નિર્વાણકારિ યત્
હવે ઉત્પત્તિ વિષય પછી, આ સાંભળો, રામા: સ્થિતિ વિષય, જે જાણવાથી મોક્ષ મળે છે.
ચિદ્ઘનૈકઘનાત્મત્વાજ્ જીવાન્તર્ જીવજાતયઃ । કદલીદલવત્ સન્તિ કીટા ઇવ નરોદરે
ચેતનાનું સ્વરૂપ એક જ ઘન છે, એમાં અનેક જીવ જાતિઓ છે, જેમ કે કળા કેળાના ડાંઠમાં હોય છે અથવા માણસના શરીરમાં જીવાત હોય છે.
યો યો રામ યથા ગ્રીષ્મે કલ્કસ્વેદાદ્ ભવેત્ ક્રિમિઃ । તત્તન્નામ તથા ચિત્ત્વાત્ ખં જીવીભવતિ સ્વતઃ
રામા, જેમ ગરમીમાં કચરામાંથી અને પસીનામાંથી જીવાતો ઊપજે છે, એ જ રીતે મનમાંથી જીવ જાતો પોતે જ અલગ-અલગ નામ અને સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
યથા યથા યતન્તે તે જીવકાસ્ સ્વાત્મસિદ્ધયે । તથા તથા ભવન્ત્ય્ આશુ વિચિત્રોપાસનક્રમૈઃ
જેમ જેમ જીવાત્માઓ પોતાની સાચી સ્વરૂપની સમજ માટે પ્રયત્ન કરે છે, તેમ તેમ તેઓ વિવિધ ઉપાસનાના માર્ગો દ્વારા ઝડપથી અલગ અલગ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.