બીજં જહન્ નિજવપુઃ ફલીભૂતં વિલોક્યતે । બ્રહ્માજહન્ નિજવપુઃ ફલં બીજં ચ સંસ્થિતમ્
બીજ પોતાનું સ્વરૂપ છોડીને ફળ બનીને દેખાય છે; એ જ રીતે, બ્રહ્મ પણ પોતાનું સ્વરૂપ છોડીને ફળ અને બીજ બંને રૂપે સ્થિત છે.
બીજસ્યાકૃતિમત્ સર્વં તેનાનાકૃતિ તત્પદમ્ । ન યુજ્યતે સમીકર્તું તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ ઉપમા શિવે
બિયાંથી જ બધું રૂપ પેદા થાય છે, પણ એ બીજ પોતે રૂપરહિત છે. એટલે એ સર્વોચ્ચ અવસ્થા પણ રૂપરહિત છે. એને સાચી રીતે સરખાવી શકાય નહીં, તેથી, હે શુભ, એની કોઈ સરખામણી નથી.
ખમ્ એવ જાયતે ખાભાન્ ન ચ તજ્ જાયતે ઽન્યદૃક્ । અતો ન જાતં વા જાતં વિદ્ધિ બ્રહ્મનભો જગત્
આકાશ જ આકાશ તરીકે દેખાય છે, અને એ બીજા રીતે દેખાતું નથી. એટલે, હે બ્રહ્મનભો, જાણો કે જગત είτε જન્મયું નથી, είτε બ્રહ્મન-આકાશમાંથી જન્મ્યું છે.
દૃશ્યં પશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં ન દ્રષ્ટા સમ્પ્રપશ્યતિ । પ્રપઞ્ચાક્રાન્તસંવિત્તેઃ કસ્યોદેતિ નિજા સ્થિતિઃ
જ્યારે કોઈ દેખાતી વસ્તુને જુએ છે, ત્યારે પોતાને જોનાર તરીકે નથી જુએ. પ્રપંચથી ભરેલી ચેતનામાં, કોની સાચી અવસ્થા ઊભી થાય છે?
મૃગતૃષ્ણાજલભ્રાન્તૌ સત્યાં કેવ વિદગ્ધતા । વિદગ્ધતાયાં સત્યાં તુ કેવાસૌ મૃગતૃષ્ણિકા
મૃગતૃષ્ણામાં પાણીની ભ્રાંતિ સાચી હોય, તો એમાં શું બુદ્ધિ? અને જો બુદ્ધિ સાચી હોય, તો એ મૃગતૃષ્ણા શું છે?
આકાશવિશદો દ્રષ્ટા સર્વગો ઽપિ ન પશ્યતિ । નેત્રં નિજમ્ ઇવાત્માનં દૃશીભૂતમ્ અહો ભ્રમઃ
આકાશ જેવું શુદ્ધ અને સર્વત્ર વ્યાપક દ્રષ્ટા હોવા છતાં, તે પોતે જ જોઈ શકતો નથી — જેમ આંખ પોતે જ જોવાઈ જાય ત્યારે પોતાને જોઈ શકતી નથી; અરે, આ ભ્રમ કેટલો અદભૂત છે!
આકાશવિશદં બ્રહ્મ યત્નેનાપિ ન લભ્યતે । દૃશ્યે દૃશ્યતયાદૃષ્ટે ત્વ્ અસ્ય લાભસ્ સુદૂરતઃ
આકાશ જેવું શુદ્ધ બ્રહ્મા, પ્રયત્ન કરીને પણ મળતું નથી; જોવામાં જે જોવાઈ છે, તેને જોવાઈ તરીકે જ જોવામાં આવે અને દ્રષ્ટા તરીકે નહીં, તો તેનું પ્રાપ્તિ બહુ દૂર રહે છે.
ત્વાદૃક્સ્થૂલો ઽવધાનેન વિના યત્ર ન દૃશ્યતે । તત્રાતિદૂરોદસ્તૈવ દ્રષ્ટુસ્ સૂક્ષ્મસ્ય દૃશ્યતા
તમે જેવો સ્થૂળ વસ્તુ, ધ્યાન વગર જ્યાં દેખાતી નથી, ત્યાં સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટાની દેખાઈ જવું તો બહુ દૂર, બહુ દૂર ફેંકાઈ જાય છે.
દ્રષ્ટા દ્રષ્ટૈવ ભવતિ ન તુ સ્પૃશતિ દૃશ્યતામ્ । દૃશ્યં ચ દૃશ્યતે તેન દ્રષ્ટા રામ ન દૃશ્યતે
દ્રષ્ટા માત્ર દ્રષ્ટા જ રહે છે, તે ક્યારેય જોવાઈ નથી; અને જે જોવાઈ છે, તે દ્રષ્ટા દ્વારા જ જોવાઈ છે — એટલે, હે રામ, દ્રષ્ટા ક્યારેય દેખાઈ નથી.
દ્રષ્ટૈવ સમ્ભવત્ય્ એકો ન તુ દૃશ્યમ્ ઇહાસ્તિ હિ । દ્રષ્ટા સર્વાત્મકો દૃશ્યં સ્થિતશ્ ચેત્ કેવ દૃશ્યતા
અહીં માત્ર જોનાર જ છે, જોવાતું કંઈ નથી. જો જોનાર બધામાં વ્યાપી છે અને જોવાતું સ્થિર છે, તો પછી શું રહે છે જે જોવું?
સર્વશક્તિમતા રાજ્ઞા યદ્ યત્ સમ્પાદ્યતે યથા । તત્ તત્ તથા ભવત્ય્ આશુ સ એવોદેતિ તત્તયા
સર્વશક્તિશાળી રાજા જે કંઈ કરે છે, જે રીતે કરે છે, એ તરત જ એ રીતે બની જાય છે; એ જ એ રૂપમાં દેખાય છે.
યથા મધુરસોલ્લાસષ્ ષણ્ડો ભવતિ ભાસુરઃ । રસતામ્ અજહચ્ ચૈવ ફલપુષ્પદલોન્નતઃ
જેમ મધુર આનંદથી બાંઝ વૃક્ષ તેજસ્વી બની જાય છે, અને પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવ્યા વિના ફળ, ફૂલ અને પાંદડાંથી ભરાઈ જાય છે,
ચિદુલ્લાસસ્ તથા જીવો ભૂત્વા ભવતિ દેહકઃ । ચિન્માત્રતાં તામ્ અજહદ્ એવ દર્શનદૃઙ્મયઃ
એ જ રીતે, ચેતનાના આનંદથી જીવ દેહધારી બની જાય છે, છતાં ચિત્તમાત્ર સ્વરૂપ છોડતું નથી, કારણ કે એ જ દૃષ્ટિથી બનેલો છે.
નાનાષણ્ડસહસ્રૌઘૈર્ અદ્વિતીયૈર્ નિજાત્મનઃ । યથોદેતિ રસો ભૌમશ્ ચિત્ તથોદેત્ય્ અહમ્ભ્રમૈઃ
જેમ પૃથ્વીમાંથી અનેક અલગ અલગ મૂળોના જૂથોથી રસ ઊભરે છે, એ જ રીતે પોતાના મનમાં વિવિધ ભ્રમોથી 'હું'ની ભાવના ઊભરે છે.
ચિદ્રસોલ્લાસવૃક્ષાણાં કચતામ્ આત્મનાત્મનિ । દૃશ્યશાખાશતાઢ્યાનામ્ ઇહ નાન્તો ઽવગમ્યતે
જાગૃતિના રસથી ભરેલા ચેતનાના વૃક્ષો, અનેક દેખાતા શાખાઓથી સજ્જ છે; પણ એના અંતને અહીં કોઈ જાણી શકતું નથી.
ષણ્ડઃ પ્રત્યેકમ્ એવાન્તર્ યથા રસચમત્કૃતિમ્ । સ્વાદયત્ય્ એવમ્ એષા ચિત્ પૃથક્ પશ્યતિ સંસૃતીઃ
જેમ દરેક મૂળ પોતે જ રસની મજા માણે છે, એ જ રીતે આ ચેતના અલગ અલગ રીતે જીવનના ચક્રોને જુએ છે.
યા યોદેતિ યથા યસ્યા જીવશક્તેસ્ સ્વસંસૃતિઃ । તામ્ તાં તથૈતિ સા સ્વાન્તશ્ ચિદ્ ભૂતભુવનસ્થિતિમ્
જે રીતે, જે રૂપમાં, જે જીવશક્તિમાંથી જીવન ઊભરે છે, એ જ રીતે ચેતના પોતાના અંદર એ સ્થિતિ ધારણ કરે છે અને જગત તથા જીવોની સ્થિતિ સ્થાપિત કરે છે.
જીવસંસૃતયઃ કાશ્ચિત્ પ્રમિલન્તિ પરસ્પરમ્ । સ્વયં વિહૃત્ય સંસારે શામ્યન્તિ ચિરકાલતઃ
કેટલાંક જીવના જીવનચક્રો એકબીજામાં ઓગળી જાય છે; પોતપોતાની રીતે સંસારમાં ફર્યા પછી, લાંબા સમય પછી શાંત થઈ જાય છે.
સૂક્ષ્મયા પરયા દૃષ્ટ્યા સ્વં પશ્યસ્ય્ અનયા તથા । જગજ્જાલસહસ્રાણિ પરમાણ્વન્તરેષ્વ્ અપિ
આ સૂક્ષ્મ અને શ્રેષ્ઠ દૃષ્ટિથી, તમે પોતાને પણ જોઈ શકો છો અને પરમાણુની અંદર પણ હજારો જગતના જાળાઓ જોઈ શકો છો.
ભિત્તૌ નભસિ પાષાણે જ્વાલાયામ્ અનિલે જલે । સન્તિ સંસારલક્ષ્યાણિ તિલે તૈલમ્ ઇવાખિલે
જેમ દરેક તલમાં તેલ હોય છે, તેમ ભીતમાં, આકાશમાં, પથ્થરમાં, જ્વાળામાં, પવનમાં અને પાણીમાં પણ સંસારના ચિહ્નો હોય છે.
શુદ્ધિમ્ એતિ યદા ચેતસ્ તદા જીવો ભવેચ્ ચિતિઃ । શુદ્ધા ચ સા સર્વગતા તેન સમ્મેલનં મિથઃ
જ્યારે મન શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે જીવ ચિત્તરૂપ બની જાય છે; અને એ ચિત્ત સર્વત્ર વ્યાપી હોવાથી, એકબીજામાં મિલન થાય છે.
સર્વેષાં પદ્મજાદીનાં સ્વસત્તાભ્રમપૂરકઃ । જગદ્દીર્ઘમહાસ્વપ્નસ્ સ્વયમ્ અન્તસ્ સમુત્થિતઃ
બ્રહ્મા સહિત બધાની અસ્તિત્વમાં પોતાની જાતની ભ્રાંતિ ભરેલી છે; આ દુનિયાનું લાંબું અને વિશાળ સ્વપ્ન અંદરથી આપમેળે ઊભું થાય છે.
સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં યાન્તિ કાશ્ચિદ્ ભૂતપરમ્પરાઃ । તેનોપલમ્ભઃ કુડ્યાદાવ્ આસાં દૃઢતરસ્ સ્થિતઃ
કેટલાક જીવોની શ્રેણીઓ એક સ્વપ્નમાંથી બીજા સ્વપ્નમાં જાય છે; તેથી તેમનું અનુભવ દિવાલ જેવી વસ્તુઓમાં મજબૂતીથી સ્થિર રહે છે.
યદ્ યત્ર ચિદ્ ભાવયતિ તત્ તત્રાશુ ભવત્ય્ અલમ્ । તયા સ્વપ્ને ઽપિ યદ્ દૃષ્ટં તત્કાલે સત્યમ્ એવ તત્
ચેતનાએ જ્યાં જે કલ્પે છે, ત્યાં એ તરત જ બની જાય છે; તેથી સ્વપ્નમાં જે જોવામાં આવે છે, એ એ સમયે સાચું જ હોય છે.
ચિદણોર્ અન્તરે સન્તિ સમસ્તાનુભવાણવઃ । યથા બીજાન્તરે પત્ત્રલતાપુષ્પફલાણવઃ
ચેતનાના સૂક્ષ્મ કણમાં બધા નાના અનુભવ છુપાયેલા છે, જેમ બીજમાં પાંદડા, વેલ, ફૂલ અને ફળના નાના રૂપ રહેલા હોય છે.
પરમાણું જગદ્ અન્તર્ ધત્તે ચિત્પરમાણુકઃ । લીનમ્ આકાશમ્ આકાશે દ્વૈતૈક્યભ્રમમ્ ઉત્સૃજ
ચેતનાનું સર્વોચ્ચ અણુ આખું જગત પોતાના અંદર ધરાવે છે, જેમ આકાશમાં પોતે જ આકાશ સમાયેલું હોય છે; દ્વિત્વ અને એકત્વની ભ્રાંતિને છોડો.
દેશકાલક્રિયાદ્યાખ્યૈસ્ સ્વૈર્ એવાણુભિર્ એવ ચિત્ । અણૂન્ અનુભવત્ય્ અન્તર્ ઇતરાણોર્ અસમ્ભવાત્
ચેતના પોતાના સૂક્ષ્મ અણુઓ દ્વારા જ અંદરથી દેશ, સમય, ક્રિયા વગેરે ભેદ અનુભવે છે; એક અણુ બીજાને અનુભવતો નથી.
સ્વયં સર્વસ્ય કચિતસ્ સ્વચ્છશ્ ચિદણુષણ્ડકઃ । બ્રહ્માદેઃ કીટનિષ્ઠસ્ય દેહદૃષ્ટ્યાનુભાવિતઃ
ચેતનાના અણુઓનો સમૂહ, સર્વત્ર વ્યાપક અને સ્વચ્છ, દરેક—from બ્રહ્મા થી લઈને નાના જીવ સુધી—પોતાની દૃષ્ટિ પ્રમાણે શરીર રૂપે અનુભવાય છે.
કચિતં કિઞ્ચિદ્ એવેહ વસ્તુતસ્ તુ ન કિઞ્ચન । સ્વયં સ્વત્વં સ્વાદયન્તે દ્વૈતં ચિત્પરમાણવઃ
અહીં કંઈક થોડું જ દેખાય છે, પણ હકીકતમાં કંઈ નથી; ચેતનાના સર્વોચ્ચ અણુઓ પોતે જ પોતાનું સ્વરૂપ અને દ્વિત્વનો સ્વાદ લે છે.
સ્વયં પ્રકચતિ સ્ફારદેહશ્ ચિદણુષણ્ડકઃ । નેત્રાદિકુસુમદ્વારૈસ્ સંવિદામોદમ્ ઉદ્ગિરન્
ચેતનાના તેજસ્વી શરીર, જે સૂક્ષ્મ અણુઓથી બનેલું છે, પોતે જ ઝળહળે છે અને આંખો સહિત ઇન્દ્રિયોના દ્વારથી ચેતનાનો આનંદ વહેંચે છે.