કાલકારણસંશુષ્કાં ભાવિપુષ્પફલોદયામ્ । વિવેશ તાં તનું બાલાં સુલતામ્ ઇવ માધવઃ
પછી તેણે સમયના કારણોથી સુકાઈ ગયેલા, પણ ભવિષ્યમાં ફૂલો અને ફળો આપવાના લાયક એવા યુવાન અને કોમળ શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો, જેમ માધવ કોમળ વેલમાં પ્રવેશે છે.
સા બ્રાહ્મણતનુર્ ભૂમૌ વિવર્ણવદનાઙ્ગિકા । પપાત કમ્પિતા તૂર્ણં છિન્નમૂલા લતા યથા
એ બ્રાહ્મણનું શરીર, જેના ચહેરા અને અંગો પીળા પડી ગયા હતા, ધ્રુજતું અને ઝડપથી જમીન પર પડી ગયું, જેમ મૂળ કપાઈ ગયેલી વેલ પડી જાય છે.
તસ્યાં પ્રવિષ્ટજીવાયાં પુત્રતન્વાં મહામુનિઃ । ચકારાપ્યાયનં મન્ત્રૈસ્ સકમણ્ડલુવારિભિઃ
જ્યારે મહામુનિએ પોતાના પુત્રના શરીરમાં જીવ પ્રવેશાવ્યો, ત્યારે તેણે મંત્રો અને કમંડલુના પાણીથી જીવને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો વિધિ કર્યો.
સર્વનાડ્યસ્ તતસ્ તન્વ્યાસ્ તસ્યાઃ પૂર્ણા વિરેજિરે । સરિતઃ પ્રાવૃષીવામ્બુપૂરપૂરિતકોટરાઃ
પછી તે સુપ્ત સ્ત્રીની બધી નાડીઓ પાણીથી ભરાયેલા વરસાદી નદીના ખાડા જેવી ઉજળી અને ભરપૂર થઈ ગઈ.
નલિની પ્રાવૃષીવાસૌ મધાવ્ ઇવ નવા લતા । યદા પૂર્ણા તદા તસ્યાઃ પ્રાણાઃ પલ્લવિતા બભુઃ
વરસાદમાં ખીલેલા કમળ કે વસંતમાં નવી વેલ જેવી, જ્યારે તે સંપૂર્ણ થઈ, ત્યારે તેના પ્રાણો પણ ફૂલી ઉઠ્યા.
અથ શુક્રસ્ સમુત્તસ્થૌ વહત્પ્રાણસમીરણઃ । રસમારુતસંયોગાદ્ આપૂર્ણ ઇવ વારિદઃ
પછી શુક્ર ઊઠી, વહેતા શ્વાસ સાથે ચાલતું, જાણે રસ અને વાયુના મિલનથી વાદળ ભરાઈને ફૂલી ઊઠ્યું હોય.
પુરો ઽભિવાદયામ્ આસ પિતરં પાવનાકૃતિઃ । પ્રથમોલ્લાસિતો મેઘસ્ સ્તનિતેનેવ પર્વતમ્
પવિત્ર સ્વરૂપે તેણે પિતાને નમસ્કાર કર્યો, જેમ નવા જ જાગેલા વાદળે પહેલી ગર્જના સાથે પર્વતને વંદન કર્યું હોય.
પિતાથ પ્રાક્તનીં તસ્યાપ્ય્ આલિલિઙ્ગ તનું તતઃ । સ્નેહાર્દ્રવૃત્તિર્ જલદશ્ ચિરાદ્ ગિરિતટીમ્ ઇવ
પછી પિતાએ પોતાની પુત્રીના એ જૂના શરીરને પ્રેમપૂર્વક વળગી લીધું, જેમ લાંબા સમય પછી મેઘલતા પર્વતની કાંઠે ચંપાઈ જાય છે.
ભૃગુર્ દદર્શ સસ્નેહં પ્રાક્તનીં તાનયીં તનુમ્ । મત્તો જાતો ઽયમ્ ઇત્ય્ આસ્થા હરત્ય્ અપિ મહામતિમ્
ભૃગુએ પણ પ્રેમભરી દ્રષ્ટિથી પોતાની પુત્રીના એ પૂર્વ શરીરને જોયું; 'આ મારી જ સંતાન છે' એવી લાગણી તો મહાન વિદ્વાનને પણ વશ કરી લે છે.
મત્પુત્રો ઽયમ્ ઇતિ સ્નેહો ભૃગુમ્ અપ્ય્ અહરત્ તદા । પરતાત્મીયતા ચેયં યાવદાકૃતિ ભાવિની
'આ તો મારો પુત્ર છે' એવી લાગણી એ સમયે ભૃગુને પણ ઘેરી ગઈ; કારણ કે, જ્યાં સુધી આકૃતિ રહે છે, ત્યાં સુધી 'મારું'પણું ટકી જ રહે છે.
બભૂવતુઃ પિતાપુત્રૌ તાવ્ અથાન્યોઽન્યશોભિતૌ । નિશાવસાનમુદિતાવ્ અર્કપદ્માકરાવ્ ઇવ
પછી એ બંને પિતા અને પુત્ર બની ગયા, એકબીજાને વધુ તેજસ્વી બનાવતા, જેમ રાત પૂરી થાય ત્યારે સૂર્ય અને કમળતળાવ આનંદિત થાય છે.
ચિરસઙ્ગમસમ્બદ્ધાવ્ ઇવ ચક્રાહ્વદમ્પતી । ઘનાગમઘનસ્નેહૌ મયૂરજલદાવ્ ઇવ
લાંબા સમય પછી મળેલા ચક્ર નામના દંપતી જેવાં, કે વરસાદના ગાઢ પ્રેમથી જોડાયેલા મયૂર અને મેઘ જેવાં, એમ બંને એકબીજામાં એકતાનાં બંધનથી જોડાયા.
ચિરકાલદૃઢોત્કણ્ઠયોગ્યયા કથયા તયા । સ્થિત્વા તત્ર મુહૂર્તં તાવ્ અથોત્થાય મહામતી
એ લાંબા સમયથી મનમાં ઊંડો તરસ રાખતી વાત સાથે, બંને થોડો સમય ત્યાં રહ્યા અને પછી મહાન બુદ્ધિશાળી એ ઊભા થયા.
સમઙ્ગાદ્વિજદેહં તં ભસ્મસાત્ તત્ર ચક્રતુઃ । કો હિ નામ જગજ્જાત આચારં નાનુતિષ્ઠતિ
બન્નેએ મળીને ત્યાં જ એ દ્વિજદેહને રાખ બનાવી દીધો; કારણ કે આ જગતમાં કોણ છે જે યોગ્ય રીત-રિવાજનું પાલન કરતો નથી?
એવં તૌ કાનને તસ્મિન્ પાવને ભૃગુભાર્ગવૌ । સંસ્થિતૌ તપસા દીપ્તૌ દિવીવ શશિભાસ્કરૌ
એ પવિત્ર વનમાં, ભૃગુ અને ભાર્ગવ એમ બંને તપથી તેજસ્વી બનીને, આકાશમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવાં તેજમાં સ્થિર રહ્યા.
ચેરતુર્ જ્ઞાતવિજ્ઞેયૌ જીવન્મુક્તૌ જગદ્ગુરૂ । દેશકાલદશૌઘેષુ સુગમં સુસ્થિરં તપઃ
જ્યાં જ્યાં પણ ગયા, જીવતાં જ મુક્ત થયેલા અને જગતના ગુરુ એવા તેઓએ, જે જાણવું હતું તે બધું જાણી લીધું હતું. દેશ, સમય અને પરિસ્થિતિઓની લહેરોમાં પણ તેમનું તપ સરળ અને અડગ રહ્યું.
અથાસુરગુરુત્વં સ શુક્રઃ કાલેન લબ્ધવાન્ । ભૃગુર્ અપ્ય્ આત્મનો યોગ્યે પદે ઽતિષ્ઠદ્ અનામયે
પછી, સમય જતાં, શુક્રે અસુરોના ગુરુપદને પ્રાપ્ત કર્યું અને ભૃગુ પોતાનાં યોગ્ય અને નિર્દોષ સ્થાનમાં સ્થિર રહ્યો.
શુક્રો ઽસૌ પ્રથમમ્ ઇતિ ક્રમેણ જાત એતસ્માત્ પરમપદાદ્ ઉદારકીર્તિઃ । સ્વેનાશુ સ્મૃતિપદવિભ્રમેણ પશ્ચાદ્ એવં ચ પ્રવિલુલિતો દશાન્તરેષુ
શુક્ર પહેલો જન્મ એ પરમ અવસ્થામાંથી થયો હતો. પછી પોતાની સ્મૃતિમાં ભૂલથી, એ વિવિધ અન્ય અવસ્થાઓમાં પડી ગયો.
ઇદમ્પ્રથમમ્ ઉત્પન્ના સા તદા બ્રહ્મણઃ પદાત્ । શુદ્ધા મતિર્ ભાર્ગવસ્ય નાન્યજન્મકલઙ્કિતા
શરૂઆતમાં, ભાર્ગવનું શુદ્ધ મન બ્રહ્મની અવસ્થામાંથી ઉત્પન્ન થયું હતું, અને એ કોઈ બીજા જન્મના દાગથી દૂષિત નહોતું.
સર્વૈષણાનાં સંશાન્તૌ શુદ્ધા ચિત્તસ્ય યા સ્થિતિઃ । તત્ સત્ત્વમ્ ઉચ્યતે સૈષા વિમલા ચિદ્ ઉદાહૃતા
જ્યારે સર્વ ઇચ્છાઓ શાંત થઈ જાય છે અને મન શુદ્ધ બને છે, ત્યારે જે અવસ્થા આવે છે તેને સત્ત્વ કહેવામાં આવે છે; આ જ નિર્મળ ચેતના કહેવાય છે.
મનો નિર્મલસત્ત્વાત્મ યદ્ ભાવયતિ યાદૃશમ્ । તત્ તથાશુ ભવત્ય્ એવ યથાવર્તો ઽર્ણવે ઽમ્ભસઃ
પવિત્ર સત્ત્વથી ભરપૂર મન જેવું વિચાર કરે છે, એ જ વાત ઝડપથી બની જાય છે, જેમ દરિયામાં પાણીની લહેર તરત જ ઊભી થાય છે.
યથા ભૃગુસુતસ્યૈષ વિભ્રમઃ પ્રોદિતસ્ સ્વયમ્ । પ્રત્યેકમ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર ભૃગોસ્ સુતઃ
જેમ ભૃગુપુત્રમાં આ ભ્રમ આપમેળે ઊભો થયો, એ જ રીતે દરેક વ્યક્તિ માટે પણ ભૃગુપુત્રનું ઉદાહરણ લાગુ પડે છે.
બીજસ્યાઙ્કુરપત્ત્રાદિ સ્વં ચમત્કુરુતે યથા । સર્વેષાં ભૂતસઙ્ઘાનાં ભ્રમષણ્ડસ્ તથૈવ હિ
જેમ બીજમાંથી પોતાનું અંકુર, પાંદડા વગેરે ઊગે છે, તેમ જ સર્વ જીવસમૂહોમાં ભ્રમનો સમૂહ પણ ઊભો થાય છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે વિશ્વમ્ એવમ્ એવાખિલં હિ તત્ । પ્રત્યેકમ્ ઉદિતં મિથ્યા મિથ્યૈવાસ્તમ્ ઉપૈતિ ચ
આ જગત જેવું દેખાય છે, એ બધું જ એ જ રીતે છે; દરેક વસ્તુ ખોટી રીતે ઊભી થાય છે અને ખોટી રીતે જ અદૃશ્ય થઇ જાય છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ જગત્ કિઞ્ચન કસ્યચિત્ । ભ્રાન્તિમાત્રમ્ ઇદં માયા મુધૈવ પરિજૃમ્ભતે
જગત કોઈ માટે neither ઊભરાય છે, neither અદૃશ્ય થાય છે; આ માત્ર ભ્રમ છે, માયાનું વ્યર્થ પ્રદર્શન છે.
યથાસ્મત્પ્રતિભાસસ્થસ્ સો ઽયં સંસારષણ્ડકઃ । તથા તેષાં સહસ્રાણિ મિથો ઽદૃષ્ટાનિ સન્તિ હિ
જેમ આ સંસારનું અંડું આપણા અનુભવમાં દેખાય છે, તેમ જ બીજા લોકો માટે હજારો એવા અદૃશ્ય સંસાર અંડા છે.
સ્વપ્નસઙ્કલ્પનગરવ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્ । પૃથગ્ યથા ન દૃશ્યન્તે તથૈતે સંસૃતિભ્રમાઃ
જેમ સ્વપ્નના શહેર અને કલ્પના શહેરની પ્રવૃત્તિઓ એકબીજાને દેખાતી નથી, તેમ જ આ સંસારના ભ્રમ પણ અલગ-અલગ છે.
એવં નગરવૃન્દાનિ નભસ્સઙ્કલ્પરૂપિણામ્ । સન્તિ તાનિ ન દૃશ્યન્તે મિથો જ્ઞાનદૃશં વિના
આ રીતે, આકાશમાં કલ્પનાથી બનેલ અનેક શહેરો છે; એ શહેરો ખરેખર છે, પણ જ્ઞાનની નજર સિવાય કોઈ જોઈ શકતું નથી.
પિશાચયક્ષરક્ષાંસિ સન્ત્ય્ એવંરૂપકાણિ હિ । સઙ્કલ્પમાત્રદેહાનિ સુખદુઃખમયાનિ ચ
એ જ રીતે, પિશાચ, યક્ષ અને રાક્ષસ પણ કલ્પનાથી બનેલા છે; એમના શરીર માત્ર વિચારથી જ ઊભા થયા છે, અને એમાં સુખ-દુઃખનો અંશ છે.
એવમ્ એવ વયં ચેમે સમ્પન્ના રઘુનન્દન । સ્વસઙ્કલ્પાત્મકાકારા મિથ્યાસત્યત્વભાવિતાઃ
રઘુવંશના આનંદ, એ જ રીતે આપણે અને આ બધા જીવ પણ આપણા પોતાના વિચારથી બનેલા છે; એમમાં ખોટ અને સાચી બંને સ્વભાવ છે.