અત્રૈવ દુર્વિલાસાનાં ચૂડામણિર્ ઇવાપરઃ । કરોત્ય્ અસ્તીતિ લોકેન દૈવં કાલશ્ ચ કથ્યતે
અહીં આ દુઃખદ આનંદોમાં બીજું એક મણિ જેવા દેખાય છે; જગત તેને કર્મ અને સમય કહે છે, અને માને છે કે એ જ બધું કરે છે.
ક્રિયામાત્રાદ્ ઋતે યસ્ય સ્વપરિસ્પન્દરૂપિણઃ । નાન્યદ્ આલક્ષ્યતે રૂપં કર્મણો ન સમીહિતમ્
માત્ર ક્રિયા સિવાય, જેનું સ્વરૂપ પોતાનું જ કંપન છે, કર્મનું બીજું કોઈ સ્વરૂપ દેખાતું નથી; તેમાં કોઈ નિશ્ચિત રૂપ નથી.
તેનેયમ્ અખિલા ભૂતસન્તતિર્ નિત્યપેલવા । તાપેન હિમમાલેવ નીતા વિધુરતાં ભૃશમ્
આ કારણે, સર્વ જીવજાત સતત નબળી રહે છે અને ગરમીમાં હિમ જેમ ઓગળી જાય છે, એ રીતે દુઃખમાં પડી જાય છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગદાભોગિમણ્ડલમ્ । તત્ તસ્ય નર્તનાગારમ્ ઇહાસાવ્ અભિનૃત્યતિ
આ જગતનું જે કંઈ આનંદમય ક્ષેત્ર દેખાય છે, એ બધું એનું નૃત્યમંડપ છે; અહીં એ આનંદથી નૃત્ય કરે છે.
તૃતીયં ચ કૃતાન્તેતિ નામ બિભ્રત્ સુદારુણમ્ । કાપાલિકવપુર્ મત્તં દૈવં જગતિ નૃત્યતિ
ત્રીજું, જેનું ભયાનક નામ છે 'મૃત્યુ', ખોપરી ધારણ કરનાર અને ઉન્મત્ત જેવું, એ અદૃશ્ય દૈવ જગતમાં નૃત્ય કરે છે.
નૃત્યતો હિ કૃતાન્તસ્ય નિતાન્તમ્ અવિરામિણઃ । નિત્યં નિયતિકાન્તાયા મુને પરમકામિનઃ
મુનિ, કારણ કે મૃત્યુ સતત અને અટક્યા વિના પોતાની પ્રિય નિયતિ સાથે, સર્વોત્તમ પ્રેમી બનીને, સતત નૃત્ય કરે છે.
શેષશ્ શશિકલાશુભ્રો ગઙ્ગાવાહશ્ ચ તૌ ત્રિધા । ઉપવીતે અવીતાભે ઉભે સંસારવક્ષસિ
શેષ, જે ચાંદનીના તુકડા જેટલો શુદ્ધ છે, અને ગંગાને ધારણ કરનાર — આ બંને, ત્રણ રીતે, સંસારના છાતી પર જડેલું પવિત્ર જ્ઞાનનું યજ્ઞોપવીત બનીને, દોરાવાળું અને દોરા વિના બંને રૂપે તેજથી ઝગમગે છે.
ચન્દ્રાર્કમણ્ડલે હેમકટકે કરમૂલયોઃ । લીલાસરસિજં હસ્તે બ્રાહ્મં બ્રહ્માણ્ડકર્ણિકમ્
ચાંદ્ર અને સૂર્યમંડળ, હાથના મૂળે સુવર્ણ કડાં, હાથમાં રમતું કમળ અને બ્રહ્માંડના હૃદયરૂપે દેવકમળ — આ બધું શોભા આપે છે.
તારાબિન્દુચિતં લોલપુષ્કરાવર્તપલ્લવમ્ । એકાર્ણવપયોધૌતમ્ એકમ્ અમ્બરમ્ અમ્બરમ્
તારાઓ અને બિંદુઓથી સજ્જ, કંપતા કમળની પાંખડીઓથી શોભિત, એકમાત્ર મહાસાગરના જળથી ધોઈને, એ એક આકાશ — ફક્ત આકાશ જ છે.
એવંરૂપસ્ય તસ્યાગ્રે નિયતિર્ નિત્યકામિની । અનસ્તમિતસંરમ્ભમ્ આરમ્ભૈઃ પરિનૃત્યતિ
એવા રૂપના સમક્ષ, નિયમિત રીતે ઈચ્છાવાળી વિધિ, કદી ન થાકતી ઉત્સાહથી, સતત નવા આરંભ સાથે નૃત્ય કરે છે.
તસ્યા નર્તનલોલાયા જગન્મણ્ડપકોટરે । અરુદ્ધસ્પન્દરૂપાયા આગમાપાયચઞ્ચુરે
આ જગતના મંડપમાં, જે નૃત્યમાં મગ્ન છે, જેના સ્વરૂપે અવિરત કંપન છે, અને જે સતત આવ-જાવમાં ચંચળ રહે છે.
ચારુભૂષણમ્ અઙ્ગેષુ દેવલોકાન્તરાવલી । આપાતાલં નભો લમ્બં કવરીમણ્ડલં બૃહત્
એના અંગો પરના સુંદર આભૂષણો બીજાં લોકોની પંક્તિઓ છે; એની વિશાળ વાળની વણ્ડી આકાશથી લઈ પાતાળ સુધી લટકતી જાય છે.
નરકાલી ચ મઞ્જીરમાલા કલકલાકુલા । પ્રોતા દુષ્કૃતસૂત્રેણ પાતાલચરણે ચલા
નરકની પાયલ, જે ગળગળાટથી ભરેલી છે, દુષ્કર્મોની દોરીમાં ગૂંથાયેલી છે અને પાતાળના પગ પર હલતી રહે છે.
કસ્તૂરિકાતિલકકં ક્રિયાસખ્યોપકલ્પિતમ્ । ચિત્રિતં ચિત્રગુપ્તેન યામે વદનપટ્ટકે
એના કપાળ પરનું કસ્તૂરીનું તિલક કર્મના મિત્રે તૈયાર કર્યું છે, અને ચિત્રગુપ્તે રાત્રિ સમયે કપાળના પટ્ટા પર ચિતર્યું છે.
કાલીરૂપમ્ ઉપસ્થાય કલ્પાન્તેષુ ક્રિયાકુલમ્ । નૃત્યત્ય્ એષા પુનર્ દેવી સ્ફુટચ્છૈલઘનારવમ્
કાળીનાં રૂપે, યુગના અંતે, અનેક કામોમાં વ્યસ્ત થઈ, આ દેવી ફરીથી નૃત્ય કરે છે. તેના ગર્જનારા અવાજો પહાડોના શિખરો પર સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
પશ્ચાત્પ્રલમ્બવિભ્રાન્તકૌમારરથબર્હિભિઃ । નેત્રત્રયબૃહદ્રન્ધ્રભૂરિભાઙ્કારભીષણૈઃ
પાછળથી, ઉંમરથી યુવાન અને ઝૂલતા રથો, મોરપાંખોથી શોભિત, તેની સાથે છે. તેની ત્રણ આંખો વિશાળ અને ભયાનક દૃષ્ટિથી ચમકે છે, જે બધાને ડરાવે છે.
લમ્બલોલશરચ્ચન્દ્રવિતીર્ણહરમૂર્ધજૈઃ । ઉચ્ચરચ્ચારુમન્દારગૌરીકવરિચામરૈઃ
શરદપૂનમના ચાંદની જેવી લંબાયેલી અને લહેરાતી વાળ તેની માથા પર વિખેરાયેલી છે. તે સુંદર સફેદ મંદારના ફૂલો અને ગૌરીના ફિક્કા ચામરાં હલાવે છે.
ઉત્તાણ્ડવાચલાકારભૈરવોદરતુમ્બકૈઃ । રણત્સહસ્રરન્ધ્રેન્દ્રદેહભિક્ષાકપાલકૈઃ
તે ભયાનક તાંડવના નૃત્યમાં, ભૈરવનાં પેટ જેવા ઢોલ વગાડે છે. તે ઇન્દ્રના શરીરમાંથી લીધેલા, હજાર છિદ્રવાળા ખખડતાં ખોપરાં પણ ઝણકાવે છે.
શુષ્કા શરીરખટ્વાઙ્ગભઙ્ગૈર્ આપૂરિતામ્બરમ્ । ભાયયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ અપિ કૃષ્ણૈર્ ઘનાસિતમ્
શૂષ્ક અને તૂટી ગયેલા શરીર અને હથિયારોના ટુકડાઓથી આકાશ ભરાઈ ગયું છે; અને એ પોતે પણ ઘનઘોર વાદળ જેવું કાળું દેખાય છે, પોતાને પણ એવી જ લાગે છે.
વિશ્વરૂપશિરશ્ચક્રચારુપુષ્કરમાલયા । તાણ્ડવેષુ વિવલ્ગન્તી મહાકલ્પેષુ રાજતે
સર્વજ્ઞ રૂપના માથાના ચક્ર અને કમળની માળાઓથી શોભાયમાન, એ મહાકલ્પોમાં નૃત્ય કરતી ફરતી રહીને તેજ પમાડે છે.
પ્રમત્તપુષ્કરાવર્તડમરૂડ્ડામરારવૈઃ । તસ્યાઃ કિલ પલાયન્તે કલ્પાન્તે તુમ્બુરાદયઃ
ઢોલના ગર્જન અને કમળની વાવડથી ભરપૂર, એના અંતે તો તુંબુરુ અને બીજા પણ ડરીને ભાગી જાય છે.
નૃત્યતો ઽન્તે કૃતાન્તસ્ય ચન્દ્રમણ્ડલહાસિનઃ । તારકાચન્દ્રિકાચારુવ્યોમપિઞ્છાવચૂલિનઃ
અંતે, જ્યારે યમરાજ નૃત્ય કરે છે, ત્યારે ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતી તલવાર હાથમાં છે, તારાઓ અને ચાંદનીથી શોભતા વાળ છે અને આકાશના પાંખો જેવી મુગટ પહેરેલી છે.
એકસ્મિઞ્ શ્રવણે દીર્ઘા હિમવાન્ અસ્તિ મુદ્રિકા । અપરે ઽપિ મહામેરુઃ કાન્તા કાઞ્ચનકર્ણિકા
એક કાનમાં લાંબો હિમાલય પર્વત વાળી તરીકે છે, તો બીજામાં મહાન મેરુ પર્વત સુંદર સોનાની ઝાંઝર જેવી શોભે છે.
અત્રૈવ કુણ્ડલે લોલે ચન્દ્રાર્કૌ ગણ્ડમણ્ડલે । લોકાલોકાચલશ્રેણી સર્વતઃ કટિમેખલા
આ ઝૂલતી કુંડળોમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય ગાલ પર તેજ આપે છે; લોકાલોક પર્વતોની શ્રેણી આખા કમર પર કમરપટ્ટા બની છે.
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તી વિદ્યુદ્વલયવર્ણિકા । અનિલાન્દોલિતા ભાતિ નીરદાંશુકપટ્ટિકા
અહીંથી ત્યાં વીજળીની રેખા શોભાદાયક પટ્ટી જેવી દેખાય છે, પવનમાં લહેરાય છે, અને વાદળ જેવી સાડી જેવી ઝળકે છે.
મુસુલૈઃ પટ્ટિસૈશ્ શૂલૈઃ પ્રાસૈસ્ તોમરમુદ્ગરૈઃ । તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષીણજગદ્વ્રાતકૃતાન્તૈર્ ઇવ સમ્ભૃતૈઃ
મુસળ, ભાલા, ત્રિશૂલ, ભિંડ, શૂળ અને ગદા—આ બધાં તીક્ષ્ણ અને ભયાનક શસ્ત્રો, જેમ worn-out જગતના ટોળાને વિનાશ કરવા માટે યમદૂત ભેગા થયા હોય તેમ, અહીં છે.
સંસારબન્ધનાદીર્ઘે પાશે કાલકરચ્યુતે । શેષભોગમહાસૂત્રે પ્રોતૈર્ માલાસ્ય શોભતે
સમસારમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો લાંબો ફાંસો, જે કાળે બનાવ્યો છે, તેમાં મહાસર્પ શેષને માળા તરીકે પાંસલવામાં આવ્યો છે, અને એ માળા તેને શોભા આપે છે.
જીવોલ્લસન્મકરિકારત્નતેજોભિર્ ઉજ્જ્વલા । સપ્તાબ્ધિકઙ્કણશ્રેણી ભુજયોર્ અસ્ય ભૂષણમ્
જીવનથી ઝળહળતા, ચમકતા રત્નરૂપ માખીઓના તેજથી તેજસ્વી, સાત સમુદ્રોની કંકણોની પાંખડી તેના હાથમાં શણગાર છે.
વ્યવહારમહાવર્તા સુખદુઃખપરમ્પરા । રજઃપૂર્ણા તમશ્શ્યામા રોમાલી તસ્ય રાજતે
વ્યવહારની મહાવર્તા, સુખ-દુઃખની કડી, ધૂળથી ભરેલી અને રાત જેવી કાળી, એ તેના શરીર પર વાળની પાંખડી તરીકે ઝળકે છે.
એવમ્પ્રાયાં સ કલ્પાન્તે કૃતાન્તસ્ તાણ્ડવોદ્ભટામ્ । ઉપસંહૃત્ય નૃત્તેહાં સૃષ્ટ્યા સહ મહેશ્વરઃ
આ રીતે, કલ્પના અંતે, મૃત્યુ તાંડવ નૃત્યમાં ભયાનક બની, આ સર્જનના ખેલને મહેશ્વર સાથે એકત્ર કરીને પાછું ખેંચી લે છે.