ભ્રાન્તં સન્તાનકુઞ્જેષુ ફુલ્લહેમલતાલિષુ । મેરૌ કલ્પતરુચ્છાયાપુષ્પસુન્દરસાનુષુ
મેરુ પર્વતના ઢાળ પર, ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષોની છાંયામાં, ફૂલેલાં સોનાની વેલ અને ઊંચા તાડના વૃક્ષો વચ્ચે તેઓ ફર્યા.
ન તદ્ અસ્તિ ન યદ્ ભુક્તં ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ કૃતમ્ । ન તદ્ અસ્તિ ન યદ્ દૃષ્ટમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટાસુ દૃષ્ટિષુ
એવું કંઈ નથી જે ભોગવાયું નથી, એવું કંઈ નથી જે કરાયું નથી, એવું કંઈ નથી જે જોવામાં આવ્યું નથી — મનપસંદ હોય કે ન હોય.
જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમ્ અધુના દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમ્ અક્ષતમ્ । વિશ્રાન્તો ઽસ્મિ ચિરશ્રાન્તો ગતો મે સકલો ભ્રમઃ
હવે જે જાણવું હતું તે જાણ્યું, જે જોવું હતું તે જોયું, કોઈ નુકસાન વિના; લાંબા સમયથી થાકેલો હતો, હવે આરામ મળ્યો છે અને બધો ભ્રમ દૂર થયો છે.
ઉત્તિષ્ઠ તાત ગચ્છામઃ પશ્યામો મન્દરસ્થિતામ્ । તાં તનું તાવદ્ આશુષ્કાં શુષ્કાં વનલતામ્ ઇવ
ઉઠો બેટા, ચાલો આપણે જઈએ અને મન્દર પર્વત પર જે શરીર છે, એ હવે સૂકાઈને વનવેલ જેવી બળી ગઈ છે, એ જોઈ આવીએ.
નાસમીહિતમ્ અસ્તીહ ન સમીહિતમ્ અસ્તિ મે । નિયતે રચનાં દ્રષ્ટું કેવલં વિહરામ્ય્ અહમ્
અહીં મને કશું ઇચ્છવું નથી અને કશું ટાળવું પણ નથી; હું તો ફક્ત નસીબની લીલા જોઈને ફરું છું.
કિમ્ ઇતિ સુભગમ્ આર્યસેવિતં તત્ સ્થિરમ્ અનુયામિ મદેકભાવબુદ્ધ્યા । તદ્ અલમ્ અભિમતામતૈર્ મમાસ્તુ પ્રકૃતમ્ ઇમં વ્યવહારમ્ આચરામિ
શા માટે હું એ જ વસ્તુને સતત અનુસરો, જે સજ્જનોને પ્રિય અને માન્ય છે, એકરૂપ મનથી? જે વિચાર મને ગમતા હોય, તે એમ જ રહેવા દઈએ; હું તો માત્ર સ્વાભાવિક વર્તન જ કરું છું.
ક્રમાદ્ આકાશમ્ આક્રમ્ય નિર્ગત્યામ્બુદકોટરૈઃ । સમ્પ્રાપુસ્ સિદ્ધમાર્ગેણ મન્દરં હેમકન્દરમ્
તેઓ ધીમે ધીમે આકાશમાં ચડી, વાદળોની વચ્ચેના રસ્તાથી પસાર થઈ, સિદ્ધમાર્ગે હેમકંદરવાળા મન્દર પર્વત પર પહોંચી ગયા.
અધિત્યકાયાં તસ્યાદ્રેર્ આર્દ્રપર્ણાવગુણ્ઠિતામ્ । દદર્શ ભાર્ગવશ્ શુષ્કાં પૂર્વજન્મોદ્ભવાં તનુમ્
આ પર્વતની તળેટીમાં, ભૃગુના વંશજએ ભીંજાયેલા પાનોથી ઢંકાયેલું, સૂકાઈ ગયેલું એક શરીર જોયું, જે પેહલા જન્મથી આવ્યું હતું.
ઉવાચ ચેદં હે તાત તન્વી તનુર્ ઇયં હિ સા । યા ત્વયા સુખસમ્ભોગૈઃ પુરા સમભિલાલિતા
પછી તેણે કહ્યું: 'પ્યારા, આ પાતળી કાય તો એ જ છે, જેને તું એક સમયે આનંદ અને સુખથી ખૂબ જ પ્રેમપૂર્વક વહાવતો હતો.'
ઇયં સા મત્તનુર્ યસ્યા મન્દારકુસુમોત્કરૈઃ । રચિતાશ્ શીતલાશ્ શય્યા મેરૂપવનભૂમિષુ
આ એ જ મદમસ્ત કાય છે, જેના માટે મેરુ પર્વતના બગીચાની જમીન પર મંદારના ફૂલોના ઢગલાંથી ઠંડી શૈયા તૈયાર કરવામાં આવતી હતી.
ઇયં સા મત્તનુર્ મત્તદેવસ્ત્રીગણલાલિતા । સરીસૃપમુખક્ષુણ્ણા પશ્ય શેતે ધરાતલે
આ એ જ મદમસ્ત કાય છે, જેને દેવસ્ત્રીઓના સમૂહે લાડ લડાવ્યા હતા, અને આજે એ રેંગતાં જીવજંતુઓના મુખે ચપટી ખાઈને ધરતી પર પડી છે.
નન્દનોદ્યાનષણ્ડેષુ મમ તન્વા યયાનયા । ચિરં વિલસિતં સેયં શુષ્કકઙ્કાલતાં ગતા
નંદન વનના બગીચામાં મારી આ દેહ સાથે હું લાંબા સમય સુધી રમ્યો હતો; હવે એ સુકાઈને કાંકડાં જેવી થઈ ગઈ છે.
સુરાઙ્ગનાઙ્ગસંસઙ્ગાદ્ ઉત્તુઙ્ગાનઙ્ગરઙ્ગયા । ચેતોવૃત્ત્યા રહિતયા તન્વેહ મમ શુષ્યતે
દેવીઓના અંગો સાથેના સંસર્ગ અને ઉન્નત આનંદમાં મગ્ન મનથી, હવે એ વિચારો વગર મારી દેહ અહીં સુકાઈ રહી છે.
તેષુ તેષુ વિલાસેષુ તાસુ તાસુ દશાસુ ચ । તથા તા ભાવના બદ્ધ્વા કથં સ્વસ્થો ઽસિ દેહક
એ અનેક આનંદોમાં અને વિવિધ અવસ્થાઓમાં, એ રીતે મનમાં ભાવના બાંધી, હવે તું કેવી રીતે શાંતિમાં છે, દેહ?
હા તનો ક્વાવભગ્નાસિ તાપસંશોષમ્ આગતા । કરઙ્કતાં પ્રયાતાસિ માં ભાવયસિ દુર્ભગે
હાય દેહ, તું ક્યાં પડી ગઈ, હવે તપસ્વી જેવી સુકાઈ ગઈ છે; કાંકડાં જેવી બની ગઈ છે અને, દુર્ભાગ્યવાળી, તું મને વિચારવા મજબૂર કરે છે.
દેહેનાહં વિલાસેષુ યેનૈવ મુદિતો ઽભવમ્ । કઙ્કલતામ્ ઉપગતાત્ તસ્માદ્ એવ બિભેમ્ય્ અહમ્
આ જ શરીરે, એક સમયે હું આનંદથી ભોગોમાં મગ્ન હતો; હવે, કંકાળ બની ગયેલ આ શરીરથી મને ડર લાગે છે.
તારાજાલસમાકારો યત્ર હારો ઽભવત્ પુરા । મમોરસિ નિલીયન્તે પશ્ય તત્ર પિપીલકાઃ
ક્યારેક મારા છાતી પર તારાઓના સમૂહ જેવો હાર શોભતો હતો; હવે, જુઓ ત્યાં ચીંટીઓ કઈ રીતે ઘૂસી રહી છે.
દ્રવત્કાઞ્ચનકાન્તેન લોભં નીતા વરાઙ્ગનાઃ । યેન મદ્વપુષા તેન પશ્ય કઙ્કલતોહ્યતે
મારા શરીરની સોનાની ઝળહળથી સુંદર સ્ત્રીઓ લલચાઈ હતી; હવે, જુઓ એ જ શરીર કંકાળ બનીને લોકોની હાસ્યવસ્તુ બની ગયું છે.
પશ્યેમે વિતતાસ્યેન તાપસંશુષ્કકૃત્તિના । મત્કઙ્કાલકુવક્ત્રેણ વિત્રાસ્યન્તે વને મૃગાઃ
મારા ખુલ્લા મોઢા અને તપથી સુકાઈ ગયેલી ચામડીને જોઈને, વનમાં જીવજંતુઓ મારા કંકાળના ભયાનક ચહેરાથી ડરી જાય છે.
પશ્યાતિસંશુષ્કતયા શવોદરદરી મમ । પ્રકાશાર્કાંશુજાલેન વિવેકેનેવ શોભતે
મારી લાશના પેટની ખાલી જગ્યા, અતિશય સુકાઈ ગયેલી હોવાથી, જાણે સૂર્યની કિરણોથી પ્રકાશિત થાય છે; એ discernment જેવી તેજસ્વી લાગે છે.
મત્તનુઃ પરિશુષ્કેયં સ્થિતોત્તાના વનાવનૌ । વૈરાગ્યં નયતીવાત્મતુચ્છત્વેનામ્બરસ્થિતાન્
મારું શરીર, જંગલમાં પીઠ પર સૂકાઈ પડેલું, તેની ખાલીપા જોઈને જાણે આકાશમાં લટકતું હોય અને એ જોઈને લોકોમાં વૈરાગ્ય જાગે છે.
શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધલોભવિમુક્તયા । નિર્વિકલ્પસમાધ્યેવ મમ તન્વોષ્યતે ગિરૌ
શબ્દ, રૂપ, રસ, સ્પર્શ અને સુગંધની લાલચમાંથી મુક્ત થઈ, મારું શરીર પર્વત પર જાણે અડગ સમાધિમાં આરામ કરે છે.
સંશાન્તે ચિત્તવેતાલે યામ્ આનન્દકલાં તનુઃ । યાતિ તામ્ અપિ રાજ્યેન જાગતેન ન ગચ્છતિ
જ્યારે મનનો ભૂત શાંતિ પામે છે, ત્યારે શરીર એવી આનંદની ઝાંખી મેળવે છે, જે જગતના રાજથી પણ પ્રાપ્ત થતી નથી.
પશ્ય વિશ્રાન્તસર્વેહં વિગતાશેષકૌતુકમ્ । નિરસ્તકલ્પનાજાલં સુખં શેતે કલેવરમ્
જુઓ, હું સંપૂર્ણ રીતે શાંત છું, હવે કોઈ જ ઉત્સુકતા બાકી રહી નથી; કલ્પનાઓના જાળમાંથી મુક્ત થયેલું આ શરીર આનંદથી આરામ કરે છે.
ચિત્તમર્કટસંરમ્ભસઙ્ક્ષુબ્ધઃ કાયપાદપઃ । તથા વેગેન ચલતિ યથા મૂલાનિ કૃન્તતિ
મન જે વાંદરાની જેમ ચંચળ અને ઉગ્ર છે, એના કારણે શરીર રૂપ વૃક્ષ એટલું તીવ્ર રીતે હલચલ કરે છે કે પોતાના મૂળને પણ કાપી નાખે છે.
ચિત્તાનર્થવિમુક્તો ઽદ્રૌ ગજાભ્રહરિવિભ્રમમ્ । નાયં પશ્યતિ મે દેહઃ પરાનન્દ ઇવ સ્થિતઃ
મનના દુઃખથી મુક્ત થયેલું મારું શરીર હવે હાથી, વાદળ કે સિંહ જેવી ગુંચવણ અનુભવતું નથી; તે પરમ આનંદમાં સ્થિર છે.
સર્વાશાજ્વરસમ્મોહમિહિકાશરદાગમમ્ । અચિત્તત્વં વિના નાન્યચ્ છ્રેયઃ પશ્યામિ જન્તુષુ
ઇચ્છાઓ અને મોહના ધુમ્મસને શરદની સૂર્યકિરણો જેમ દૂર કરે છે, એ રીતે મનશૂન્ય અવસ્થાની સિવાય જીવ માટે બીજું કોઈ સારા હું નથી જોતો.
ત એવ સુખસમ્ભોગસીમાન્તં સમુપાગતાઃ । મહાધિયશ્ શાન્તધિયો યે યાતા વિમનસ્કતામ્
જે મહાન અને શાંત મનવાળા મહાત્માઓ મનશૂન્યતામાં સ્થિર થયા છે, તેઓએ સાચે સાચું સુખ અને આનંદનો પરમ કિનારો પ્રાપ્ત કર્યો છે.
સર્વદુઃખદશામુક્તાં સંશાન્તાં વિગતજ્વરામ્ । દિષ્ટ્યા પશ્યામ્ય્ અમનનાં વને તનુમ્ ઇમામ્ અહમ્
સૌભાગ્યથી, હું આ વનમાં આ શરીરને સર્વ દુઃખોથી મુક્ત, સંપૂર્ણ શાંત અને રોગરહિત, મનશૂન્ય અવસ્થામાં જોઈ રહ્યો છું.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ ભાર્ગવેણ તદા કિલ । સુબહૂન્ય્ ઉપભુક્તાનિ શરીરાણિ પુનઃ પુનઃ
હે ભગવાન, સર્વ ધર્મોને જાણનાર, તે સમયે ભૃગુપુત્રે અનેક શરીરો વારંવાર ભોગવ્યા હતા.