સ્વયા વાસનયા લોકો યદ્ યત્ કર્મ કરોતિ યઃ । સ તથૈવ તદ્ આપ્નોતિ નેતરસ્યાત્ર કર્તૃતા
દુનિયામાં દરેક માણસ પોતાની વૃત્તિ પ્રમાણે જે કર્મ કરે છે, એનું ફળ તેને જ મળે છે; તેમાં બીજાની કોઈ ભાગીદારી નથી.
નાનુસંહિતમ્ અન્તર્ યન્ મનોવાસનયા સ્વયા । કો નામ ભુવને સો ઽસ્તિ તત્ કર્તું યસ્ય શક્તતા
આ દુનિયામાં એવો કોણ છે કે જે પોતાના મનની વૃત્તિ વિના કંઈક કરી શકે?
યે સ્વર્ગનરકાભોગા યાસ્ સ્વર્ગનરકૈષણાઃ । સ્વમનોમનનેન્દોસ્ સ નિષ્ષ્યન્દો માન્દ્યદુઃખદઃ
સ્વર્ગ અને નરકના બધા સુખો અને ઈચ્છાઓ, બધું પોતાનાં મનમાંથી જ ઉદ્ભવે છે; એનો અંતે ફળ માત્ર આળસ અને દુઃખ જ છે.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન શબ્દસન્દર્ભકારિણા । ઉત્તિષ્ઠ ભગવન્ યામો યત્ર તે તનયસ્ સ્થિતઃ
અહીં વધુ શબ્દો વાપરીને શું કહેવું? ઉઠો, મહારાજ, ચાલો ત્યાં જઈએ જ્યાં તમારો પુત્ર છે.
સર્વં ચિત્તશરીરેણ ભુક્ત્વા શુક્રઃ ક્ષણાદ્ ઇહ । અદ્યેન્દુરશ્મિસઙ્ઘટ્ટાત્ સમઙ્ગાતાપસસ્ સ્થિતઃ
મનથી બધું અનુભવ્યા પછી, શુક્ર થોડા જ ક્ષણે ચંદ્રની કિરણો સાથે મળીને હવે સૂર્યની તાપમાં સ્થિર થયો છે.
તત્પ્રાણપવનશ્ ચિત્ત્વયુક્ત ઇન્દ્વંશુગઃ ફલમ્ । અવશ્યાયતયા ભૂત્વા વીર્યત્વેન નરસ્ સ્થિતઃ
જ્યારે પ્રાણવાયુ મન સાથે જોડાય છે અને ચંદ્રની કિરણોનું ફળ લઈને વરસાદ જેવો બને છે, ત્યારે એ પુરુષમાં પુરુષત્વ રૂપે સ્થિર રહે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ કાલો હસન્ન્ ઇવ જગદ્ગતીઃ । હસ્તાદ્ ધસ્તેન જગ્રાહ ભૃગુમ્ ઇન્દુમ્ ઇવાંશુમાન્
આ રીતે કહ્યા પછી, ભગવાન કાળે જગતની ગતિઓને જોઈને સ્મિત કરતા જેમ, પોતાના હાથથી ભૃગુનો હાથ પકડી લીધો, જેમ સૂર્ય ચંદ્રકિરણને પકડે છે.
અહો નુ ચિત્રા નિયતેર્ વ્યવસ્થેતિ વદઞ્ શનૈઃ । ભગવાન્ ભૃગુર્ ઉત્તસ્થાવ્ ઉદયાદ્રેર્ યથા રવિઃ
'વાહ, નિયતિની વ્યવસ્થા કેટલી અદભૂત છે!' એમ ધીમે ધીમે બોલતા ભગવાન ભૃગુ, પૂર્વ પર્વત પરથી સૂર્ય ઉગે તેમ, ઊભા થયા.
તેજોનિધી સુસમસઙ્ગસમુત્થિતૌ તૌ ભાતસ્ તદા વરવને સતમાલજાલે । તુલ્યોદયાવ્ ઇવ નભસ્ય્ અમલે વિહર્તુમ્ અભ્યુદ્યતાવ્ અજલદૌ સકલેન્દુસૂર્યૌ
એ બંને તેજના ખજાના સમાન એકસાથે ઊભા થઈને, સુંદર વનમાં કાળી તમાલ વૃક્ષોની છાયામાં તેજ પાથરે છે. જેમ નિર્મળ આકાશમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય એકસાથે ઉગે અને ફરવા તૈયાર થાય, તેમ એ બંને તેજમય દેખાય છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી, દિવસ ધીમે ધીમે સાંજ તરફ વળ્યો અને સૂર્ય અસ્ત થયો. સભામાં બેઠેલા સૌએ વિનમ્રતાથી નમસ્કાર કર્યા અને સ્નાન કરવા માટે નીકળી પડ્યા, સાથે જ સાંજના સુમેળિયા કિરણો પણ હતા.
તૌ શૈલાદ્ અવરોહન્તૌ દૃષ્ટવન્તૌ મહાદ્યુતી । નવહેમલતાજાલકુઞ્જસુપ્તાન્ નભશ્ચરાન્
જ્યારે તેઓ પર્વત પરથી નીચે ઉતરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે તેજસ્વી દેવતાઓને જોયા, જે તાજા સુવર્ણ વેલીઓથી ભરેલા વનકુજમાં સુતા હતા.
વલ્લીવલયદોલાભિઃ ક્રીડન્તીર્ ગગનાઙ્ગનાઃ । હરિણીમુગ્ધમુગ્ધાક્ષિપ્રેક્ષિતસ્મારિતોત્પલાઃ
આકાશગંગાની સુંદર યુવતીઓ વેલીઓની કડીઓ અને ઝૂલાઓ સાથે રમતી હતી, તેમનાં નિર્દોષ નજર હરણની જેમ ભોળી હતી અને તેમની મોહક આંખો કમળની યાદ અપાવતી હતી.
સિંહાન્ અધ્યાસિતોત્તુઙ્ગશિલાશકલવિષ્ટરાન્ । ધૃતાકારાન્ ઇવોત્સાહાન્ હેલાદૃષ્ટજગત્ત્રયાન્
તેમણે જોયું કે સિંહો ઊંચા પથ્થરના તુકડાઓ પર બેસેલા છે, જાણે કે પુરુષાર્થના સ્વરૂપ બનીને, ત્રણેય લોકને અવગણનાથી જોઈ રહ્યા હોય.
તાલોત્તાલલતાન્યસ્તહસ્તાન્ હસ્તિઘટાપતીન્ । મદાવલેપનિદ્રાલૂન્ મદાન્ મૂર્તિમ્ ઇવાસ્થિતાન્
તેઓએ જોયા કે હાથીઓના મુખ્ય, પોતાના હાથ તાડ અને વેલીઓના થડ પર રાખીને ઊભા છે, માદકતાથી ઉંઘાળાં, અને એમ લાગતું કે ગર્વથી ભરેલા સ્વરૂપે ઊભા છે.
પુષ્પકેસરરક્તાઙ્ગપવનારુણવાલધીન્ । ચઞ્ચલાંશ્ ચમરાંશ્ ચારુ ભૂભૃન્મઙ્ગલચાલિતાન્
તેઓએ જોયા કે ચમેરા, ફૂલના પરાગ અને પવનથી લાલ પડેલા શરીરવાળા, સુંદર રીતે પાંછડી હલાવતા, ધરતી પર શુભ રીતે ફરતા હતા.
કૃતાજસ્રપતત્પુષ્પધારાસારનિમજ્જનાન્ । ભ્રમરાન્ સર્જખર્જૂરશાખાશરણતાં ગતાન્
તેઓએ જોયા કે ભમરા સતત પડતાં ફૂલોની ઝરમર વરસાદમાં ડૂબેલા, સરજ અને ખજુરના ઝાડની ડાળીઓમાં આશરો લઈ રહ્યા છે.
પરસ્પરફલાઘાતક્ષ્વેડાવિજિતકીચકાન્ । ધાતુપાટલસદ્વક્ત્રાન્ મર્કટાન્ અટનોત્કટાન્
તેઓએ જોયા કે વાંદરો, ખનિજોથી રંગાયેલા ચહેરાવાળા, એકબીજાને ફળ ફેંકીને અવાજ કરતા, કીચકને હરાવી રહ્યા છે અને જંગલમાં ઉગ્ર રીતે દોડતા હતા.
લતાવિતાનસઞ્છન્નસાનૂપવનમન્દિરાન્ । સિદ્ધાન્ અમરનારીભિર્ મન્દારકુસુમાહતાન્
લતાવાળી છાંયાવાળી પહાડીઓ, વનરાજીઓ અને મહેલો, જ્યાં સિદ્ધ પુરુષો મન્દારના ફૂલો પહેરેલી દેવસ્ત્રીઓથી સેવા પામે છે.
ધાતુપાટલનિર્વારિપયોદપટસંવૃતાન્ । તટાન્ અજનસંસર્ગાન્ બૌદ્ધાન્ પ્રવ્રાજિતાન્ ઇવ
ખનિજના પડછાયાથી ઢંકાયેલા અને વાદળની ચાદરથી છુપાયેલા કિનારા, જ્યાં કોઈ માનવી પહોંચ્યો નથી, જેમ કે સંસારમાંથી મુક્ત થયેલા બૌદ્ધ સંન્યાસીઓ.
સરિતઃ કુન્દમન્દારપિનદ્ધલહરીઘટાઃ । સાગરોત્કતયેવાત્તમધુમાસપ્રસાધનાઃ
જ્યાં નદીઓના તરંગો કુન્દ અને મન્દારના ગુચ્છોથી બંધાયેલા હોય, જાણે સાગરે તેમને પોતાની પાસે રાખી લીધા હોય, વસંતની તાજગીથી શોભાયમાન.
પુષ્પભારપિનદ્ધાઙ્ગાન્ વૃક્ષાન્ પવનકમ્પિતાન્ । ક્ષીવાન્ ઇવ મધુપ્રાપ્તૌ ઘૂર્ણન્મધુકરેક્ષણાન્
પવનથી હલનચલન થતા, ફૂલોના ભારથી નમાયેલા વૃક્ષો, જેમ મધ મળતાં થાકી ગયા હોય, અને તેમની આસપાસ મધમાખીઓ ઉડતી અને ચંચળ આંખે ચોતરફ ફરે છે.
શૈલરાજશ્રિયં સ્ફીતાં પશ્યન્તૌ તાવ્ ઇતસ્ તતઃ । પ્રાપ્તવન્તૌ વસુમતીં પુરપત્તનમણ્ડિતામ્
પર્વતરાજની ભવ્યતા ને વૈભવ જોઈને, એ બે જણ અહીં ત્યાં ફર્યા અને શહેરો તથા ગામડાંઓથી શોભાયમાન ધરા પર આવી પહોંચ્યા.
ક્ષણાદ્ અવાપતુસ્ તત્ર પુષ્પલોલતરઙ્ગિણીમ્ । સમઙ્ગાં સરિતં સાધૂ સર્વપુષ્પમયીમ્ ઇવ
થોડી જ વારમાં, તેઓ ત્યાં એક એવી નદી પાસે પહોંચ્યા, જેના તરંગોમાં ફૂલો રમતાં હતાં, જે સુંદર અને પૂર્ણ હતી, જાણે આખી નદી ફૂલોની જ બનેલી હોય.
દદર્શાથ તટે તસ્યાઃ કસ્મિંશ્ચિત્ તનયં ભૃગુઃ । દેહાન્તરપરાવૃત્તં ભાવમ્ અન્યમ્ ઉપાગતમ્
પછી, એ નદીના કાંઠે ભૃગુએ એક યુવાનને જોયો, જે પોતાના જૂના શરીરથી દૂર થઈ, નવા અવસ્થામાં પહોંચ્યો હતો.
શાન્તેન્દ્રિયં સમાધિસ્થમ્ અચઞ્ચલમનોમૃગમ્ । સુચિરાદ્ ઇવ વિશ્રાન્તં સુચિરં શ્રમશાન્તયે
એ યુવાનના ઇન્દ્રિયો શાંત હતા, મન એકાગ્ર અને અડગ હતું, જાણે લાંબા આરામ પછી, લાંબી થાકમાંથી મુક્તિ મળી હોય.
ચિન્તયન્તમ્ ઇવાનન્તાશ્ ચિરભુક્તાશ્ ચિરોજ્ઝિતાઃ । સંસારસાગરગતીર્ હર્ષશોકનિરન્તરાઃ
જે અનંત જન્મમરણના ફેરા, અનંત આનંદ અને દુઃખથી ભરેલા છે, તે જાણે લાંબા સમય સુધી ભોગવાયા પછી હવે લાંબા સમયથી છૂટી ગયા હોય એમ લાગે છે, જાણે કોઈ એ બધાની ચિંતન કરી રહ્યો હોય.
નૂનં નિશ્ચલતાં યાતમ્ અતિભ્રમિતચક્રવત્ । અનન્તજગદાવર્તવિવર્તાતિશયાદ્ ઇવ
ખરેખર, હવે એ સ્થિર થઈ ગયું છે, જાણે બહુ જ વધુ ફેરવાયેલી ચક્રી હવે શાંત થઈ ગઈ હોય; જાણે અનંત જગતના ફેરાવાના અદભુત પ્રભાવે આવું થયું હોય.
એકાન્તસંસ્થિતં કાન્તં કાન્ત્યૈકાકિનમ્ આશ્રિતમ્ । ઉપશાન્તેહિતં ત્યક્તચિત્તસમ્ભ્રમસઙ્ગમમ્
એને એકાંતમાં સ્થિત, મનમોહક અને પોતાની જ તેજસ્વિતા પર આધાર રાખતો જોયો; એના બધા કર્મો શાંત થઈ ગયા હતા અને મનની કોઈ ગભરાટ કે ગૂંચવણ રહી નહોતી.
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થં વિરતં દ્વન્દ્વવૃત્તિતઃ । હસન્તમ્ અખિલા લોકગતીશ્ શીતલયા ધિયા
એ નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં સ્થિત હતો, દ્વંદ્વોથી વિમુખ હતો, અને એ શાંત અને ઠંડા મનથી બધા જગતના ફેરા પર હસતો હતો.
વિદિતાખિલવૃત્તાન્તં વિગતાશેષકૌતુકમ્ । નિરસ્તકલ્પનાજાલમ્ આલમ્બિતમહાપદમ્
તેને જોઈને, જે બધાં ઘટનાઓ જાણે છે, જેના મનમાં હવે કોઈ જ ઉત્સુકતા નથી, જે કલ્પનાનું જાળ દૂર કરી ચૂક્યો છે અને મહાન અવસ્થામાં શરણ લઈ ચૂક્યો છે.