અસ્યોડ્ડામરલીલસ્ય દૂરાસ્તસકલાપદઃ । સંસારે રાજપુત્રસ્ય કાલસ્યાકલિતૌજસઃ
આ ભવ્ય રમતમાંના બધા પગલાંઓ દુનિયામાં રહેલા રાજકુમારથી ઘણાં દૂર છે, જેના બળને સમય દ્વારા હજુ માપવામાં આવ્યું નથી.
અસ્મિન્ન્ આચરતો દીનૈર્ મુગ્ધૈર્ ભૂતમૃગવ્રજૈઃ । આખેટકં જર્જરિતે જગજ્જઙ્ગલજાલકે
આમાં, જ્યારે તે દયાળુ અને ભટકેલા જીવોની ટોળી સાથે વર્તે છે, ત્યારે દુનિયા થાકેલી અને જીર્ણ થઈને જીવનના જંગલમાં એક શિકારસ્થળ બની જાય છે.
એકદેશોલ્લસચ્ચારુવડવાનલપઙ્કજા । ક્રીડાપુષ્કરિણી રમ્યા કલ્પકાલમહાર્ણવઃ
ક્યાંક એક સ્થળે સમુદ્રની અગ્નિથી ઉગેલો સુંદર કમળ ખીલે છે; રમણિય રમણસ્થળ, કલ્પના યુગનો મહાસાગર.
કટુતિક્તામ્બ્લભૂતાઢ્યૈસ્ સદધિક્ષીરસાગરૈઃ । તૈર્ એવ તૈઃ પર્યુષિતૈર્ જગદ્ભિઃ કાલવર્તનમ્
દુનિયામાં સમયનો પ્રવાહ એ જ જીવોથી ભરેલો છે, જે ખટ્ટા, તીતા અને ખારાં જીવનના સાગરોમાં લાંબા સમયથી રહી ચૂક્યા છે.
ચણ્ડી ચતુરસઞ્ચારા સર્વમાતૃગણાન્વિતા । સંસારવનવિન્યસ્તનરૈણાકર્ષણી વૃકી
ચંડિ, જે સર્વ દિશામાં ફરતી અને તમામ માતાઓના સમૂહ સાથે છે, એ સંસારના જંગલમાં માનવ-હરણને ખેંચતી વાઘણ છે.
પૃથ્વી કરતલે પૃથ્વી પાનપાત્રી રસાન્વિતા । કમલોત્પલકલ્હારલોલજાલકમાલિતા
પૃથ્વી તેની હથેળી પર છે, પૃથ્વી એ રસથી ભરેલી પ્યાલા છે, અને કમળ, ઉત્પલ, કલ્હારના લહેરાતા જાળ અને ફૂલોની વણ સાથે સજેલી છે.
વિરાવી વિકટાસ્ફાલો નૃસિંહો ભુજપઞ્જરે । સટાવિકટપીનાંસઃ કાન્તઃ ક્રીડાશકુન્તકઃ
ગર્જન કરતી, જોરથી મારતી, ભુજાના પાંજરમાં રહેલી નરસિંહ, વિશાળ અને મજબૂત જટાવાળી, એ પ્રિય રમતી પંખી છે.
અલાબુવીણામધુરશ્ શરદ્વ્યોમામલચ્છવિઃ । દેવઃ કિલ મહાકાલો લીલાકોકિલબાલકઃ
કદૂની વીણા જેવી મધુર, શરદના આકાશ જેવી શુદ્ધ કાંતિ ધરાવતી, એ દેવ મહાકાલ છે, રમતા કોકિલ બાળક તરીકે.
અજસ્રસ્ફૂર્જિતાકારો વાન્તદુઃખશરાશનિઃ । અભાવનામકોદણ્ડઃ પરિસ્ફુરતિ સર્વતઃ
સદાય ગર્જન કરતી, દુઃખના બાણો ફેંકી દેતી, 'અભાવના' નામનું ધનુષ્ય ધરાવતી, એ સર્વત્ર કંપન કરતી દેખાય છે.
અનુત્તમસ્ફુરિતવિલાસવર્ધિતો ભ્રમન્ હરન્ પરિવિલસન્ વિદારયન્ । જરજ્જગજ્જરઢવિલોલમર્કટઃ પરિસ્ફુરદ્વપુર્ ઇહ કાલ ઈહતે
પરમ કંપનના રમણથી વધેલી, ફરતી, પકડી લેતી, ઘુમતી, ફાડી નાખતી, વૃદ્ધ અને જગતથી થાકેલી ચંચળ વાંદરી જેવી — અહીં સમય પોતાનું શરીર ધડકાવે છે.
અત્રૈવ દુર્વિલાસાનાં ચૂડામણિર્ ઇવાપરઃ । કરોત્ય્ અસ્તીતિ લોકેન દૈવં કાલશ્ ચ કથ્યતે
અહીં આ દુઃખદ આનંદોમાં બીજું એક મણિ જેવા દેખાય છે; જગત તેને કર્મ અને સમય કહે છે, અને માને છે કે એ જ બધું કરે છે.
ક્રિયામાત્રાદ્ ઋતે યસ્ય સ્વપરિસ્પન્દરૂપિણઃ । નાન્યદ્ આલક્ષ્યતે રૂપં કર્મણો ન સમીહિતમ્
માત્ર ક્રિયા સિવાય, જેનું સ્વરૂપ પોતાનું જ કંપન છે, કર્મનું બીજું કોઈ સ્વરૂપ દેખાતું નથી; તેમાં કોઈ નિશ્ચિત રૂપ નથી.
તેનેયમ્ અખિલા ભૂતસન્તતિર્ નિત્યપેલવા । તાપેન હિમમાલેવ નીતા વિધુરતાં ભૃશમ્
આ કારણે, સર્વ જીવજાત સતત નબળી રહે છે અને ગરમીમાં હિમ જેમ ઓગળી જાય છે, એ રીતે દુઃખમાં પડી જાય છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગદાભોગિમણ્ડલમ્ । તત્ તસ્ય નર્તનાગારમ્ ઇહાસાવ્ અભિનૃત્યતિ
આ જગતનું જે કંઈ આનંદમય ક્ષેત્ર દેખાય છે, એ બધું એનું નૃત્યમંડપ છે; અહીં એ આનંદથી નૃત્ય કરે છે.
તૃતીયં ચ કૃતાન્તેતિ નામ બિભ્રત્ સુદારુણમ્ । કાપાલિકવપુર્ મત્તં દૈવં જગતિ નૃત્યતિ
ત્રીજું, જેનું ભયાનક નામ છે 'મૃત્યુ', ખોપરી ધારણ કરનાર અને ઉન્મત્ત જેવું, એ અદૃશ્ય દૈવ જગતમાં નૃત્ય કરે છે.
નૃત્યતો હિ કૃતાન્તસ્ય નિતાન્તમ્ અવિરામિણઃ । નિત્યં નિયતિકાન્તાયા મુને પરમકામિનઃ
મુનિ, કારણ કે મૃત્યુ સતત અને અટક્યા વિના પોતાની પ્રિય નિયતિ સાથે, સર્વોત્તમ પ્રેમી બનીને, સતત નૃત્ય કરે છે.
શેષશ્ શશિકલાશુભ્રો ગઙ્ગાવાહશ્ ચ તૌ ત્રિધા । ઉપવીતે અવીતાભે ઉભે સંસારવક્ષસિ
શેષ, જે ચાંદનીના તુકડા જેટલો શુદ્ધ છે, અને ગંગાને ધારણ કરનાર — આ બંને, ત્રણ રીતે, સંસારના છાતી પર જડેલું પવિત્ર જ્ઞાનનું યજ્ઞોપવીત બનીને, દોરાવાળું અને દોરા વિના બંને રૂપે તેજથી ઝગમગે છે.
ચન્દ્રાર્કમણ્ડલે હેમકટકે કરમૂલયોઃ । લીલાસરસિજં હસ્તે બ્રાહ્મં બ્રહ્માણ્ડકર્ણિકમ્
ચાંદ્ર અને સૂર્યમંડળ, હાથના મૂળે સુવર્ણ કડાં, હાથમાં રમતું કમળ અને બ્રહ્માંડના હૃદયરૂપે દેવકમળ — આ બધું શોભા આપે છે.
તારાબિન્દુચિતં લોલપુષ્કરાવર્તપલ્લવમ્ । એકાર્ણવપયોધૌતમ્ એકમ્ અમ્બરમ્ અમ્બરમ્
તારાઓ અને બિંદુઓથી સજ્જ, કંપતા કમળની પાંખડીઓથી શોભિત, એકમાત્ર મહાસાગરના જળથી ધોઈને, એ એક આકાશ — ફક્ત આકાશ જ છે.
એવંરૂપસ્ય તસ્યાગ્રે નિયતિર્ નિત્યકામિની । અનસ્તમિતસંરમ્ભમ્ આરમ્ભૈઃ પરિનૃત્યતિ
એવા રૂપના સમક્ષ, નિયમિત રીતે ઈચ્છાવાળી વિધિ, કદી ન થાકતી ઉત્સાહથી, સતત નવા આરંભ સાથે નૃત્ય કરે છે.
તસ્યા નર્તનલોલાયા જગન્મણ્ડપકોટરે । અરુદ્ધસ્પન્દરૂપાયા આગમાપાયચઞ્ચુરે
આ જગતના મંડપમાં, જે નૃત્યમાં મગ્ન છે, જેના સ્વરૂપે અવિરત કંપન છે, અને જે સતત આવ-જાવમાં ચંચળ રહે છે.
ચારુભૂષણમ્ અઙ્ગેષુ દેવલોકાન્તરાવલી । આપાતાલં નભો લમ્બં કવરીમણ્ડલં બૃહત્
એના અંગો પરના સુંદર આભૂષણો બીજાં લોકોની પંક્તિઓ છે; એની વિશાળ વાળની વણ્ડી આકાશથી લઈ પાતાળ સુધી લટકતી જાય છે.
નરકાલી ચ મઞ્જીરમાલા કલકલાકુલા । પ્રોતા દુષ્કૃતસૂત્રેણ પાતાલચરણે ચલા
નરકની પાયલ, જે ગળગળાટથી ભરેલી છે, દુષ્કર્મોની દોરીમાં ગૂંથાયેલી છે અને પાતાળના પગ પર હલતી રહે છે.
કસ્તૂરિકાતિલકકં ક્રિયાસખ્યોપકલ્પિતમ્ । ચિત્રિતં ચિત્રગુપ્તેન યામે વદનપટ્ટકે
એના કપાળ પરનું કસ્તૂરીનું તિલક કર્મના મિત્રે તૈયાર કર્યું છે, અને ચિત્રગુપ્તે રાત્રિ સમયે કપાળના પટ્ટા પર ચિતર્યું છે.
કાલીરૂપમ્ ઉપસ્થાય કલ્પાન્તેષુ ક્રિયાકુલમ્ । નૃત્યત્ય્ એષા પુનર્ દેવી સ્ફુટચ્છૈલઘનારવમ્
કાળીનાં રૂપે, યુગના અંતે, અનેક કામોમાં વ્યસ્ત થઈ, આ દેવી ફરીથી નૃત્ય કરે છે. તેના ગર્જનારા અવાજો પહાડોના શિખરો પર સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
પશ્ચાત્પ્રલમ્બવિભ્રાન્તકૌમારરથબર્હિભિઃ । નેત્રત્રયબૃહદ્રન્ધ્રભૂરિભાઙ્કારભીષણૈઃ
પાછળથી, ઉંમરથી યુવાન અને ઝૂલતા રથો, મોરપાંખોથી શોભિત, તેની સાથે છે. તેની ત્રણ આંખો વિશાળ અને ભયાનક દૃષ્ટિથી ચમકે છે, જે બધાને ડરાવે છે.
લમ્બલોલશરચ્ચન્દ્રવિતીર્ણહરમૂર્ધજૈઃ । ઉચ્ચરચ્ચારુમન્દારગૌરીકવરિચામરૈઃ
શરદપૂનમના ચાંદની જેવી લંબાયેલી અને લહેરાતી વાળ તેની માથા પર વિખેરાયેલી છે. તે સુંદર સફેદ મંદારના ફૂલો અને ગૌરીના ફિક્કા ચામરાં હલાવે છે.
ઉત્તાણ્ડવાચલાકારભૈરવોદરતુમ્બકૈઃ । રણત્સહસ્રરન્ધ્રેન્દ્રદેહભિક્ષાકપાલકૈઃ
તે ભયાનક તાંડવના નૃત્યમાં, ભૈરવનાં પેટ જેવા ઢોલ વગાડે છે. તે ઇન્દ્રના શરીરમાંથી લીધેલા, હજાર છિદ્રવાળા ખખડતાં ખોપરાં પણ ઝણકાવે છે.
શુષ્કા શરીરખટ્વાઙ્ગભઙ્ગૈર્ આપૂરિતામ્બરમ્ । ભાયયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ અપિ કૃષ્ણૈર્ ઘનાસિતમ્
શૂષ્ક અને તૂટી ગયેલા શરીર અને હથિયારોના ટુકડાઓથી આકાશ ભરાઈ ગયું છે; અને એ પોતે પણ ઘનઘોર વાદળ જેવું કાળું દેખાય છે, પોતાને પણ એવી જ લાગે છે.
વિશ્વરૂપશિરશ્ચક્રચારુપુષ્કરમાલયા । તાણ્ડવેષુ વિવલ્ગન્તી મહાકલ્પેષુ રાજતે
સર્વજ્ઞ રૂપના માથાના ચક્ર અને કમળની માળાઓથી શોભાયમાન, એ મહાકલ્પોમાં નૃત્ય કરતી ફરતી રહીને તેજ પમાડે છે.