તથા ચ સમ્ભ્રમે સ્વપ્નમિથ્યાજ્ઞાનાદિભાસ્વરાઃ । ગન્ધર્વનગરાકારા દૃષ્ટા મનસિ શક્તયઃ
એ જ રીતે ગૂંચવણ, સ્વપ્ન કે ખોટી સમજણમાં મનમાં ચમકતી શક્તિઓ દેખાય છે, જે ગંધર્વના કલ્પિત શહેરો જેવી ભાસે છે.
સ્થૂલદૃષ્ટિદૃશં ત્વ્ એતામ્ અવલમ્બ્ય મહામુને । પુંસો મનશ્ શરીરં ચ કાયૌ દ્વાવ્ ઇતિ કથ્યતે
હે મહામુનિ, આ સ્થૂળ દ્રષ્ટિને આધારે કહેવામાં આવે છે કે મનુષ્યને બે શરીર છે—એક મન અને બીજું દેહ.
મનોમનનનિર્માણમાત્રમ્ એતજ્ જગત્ત્રયમ્ । ન સન્ નાસદ્ ઇવ સ્ફારમ્ ઉદિતં નેતરન્ મુને
હે મુનિ, આ ત્રૈલોક્ય માત્ર મનની કલ્પનાથી ઊભું થયેલું છે; તે ન તો સાચું અસ્તિત્વ ધરાવે છે, ન તો સંપૂર્ણ અસ્તિત્વહીન છે—માત્ર વિશાળ દેખાવ છે.
ચિત્તદેહાઙ્ગલતયા ભેદવાસનયેદ્ધયા । દ્વિચન્દ્રત્વમ્ ઇવાજ્ઞાનાન્ નાનાતેયં સમુત્થિતા
મન અને દેહ તરીકે ભેદ કરવાની વૃત્તિ અને એ વૃત્તિની જોરથી, અજ્ઞાનને કારણે વિવિધતા ઊભી થાય છે, જેમ અજ્ઞાનથી બે ચાંદ્ર દેખાય છે.
ભેદવાસનયા બહ્વ્યા પદાર્થનિચયં મનઃ । ભિન્નં પશ્યતિ સર્વત્ર ઘટાવટપટાદિકમ્
ભેદ જોવા ની મજબૂત વૃત્તિથી મન સર્વત્ર ઘડા, કપડા, વન વગેરે અનેક વસ્તુઓને અલગ-અલગ જુએ છે.
કૃશો ઽતિદુઃખી મૂઢો ઽહમ્ એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ ભાવનાઃ । ભાવયત્ સ્વવિકલ્પોત્થા યાતિ સંસારતાં મનઃ
"હું નબળો છું, બહુ દુઃખી છું, મૂર્ખ છું" અને આવી બીજી અનેક કલ્પનાઓ મનમાં આવે છે. જ્યારે મન પોતે જ ઊપજાવેલી આવી વાતોને સાચી માને છે, ત્યારે એ સંસારના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે.
મનનં કૃત્રિમં રૂપં મમૈતન્ ન પતામ્ય્ અહમ્ । ઇતિ તત્ત્યાગતશ્ શાન્તં ચેતો બ્રહ્મ સનાતનમ્
પણ જ્યારે સમજ થાય છે કે, "આવી કલ્પનાઓ ખોટી છે, એ મારી સાચી ઓળખ નથી, અને એના કારણે હું પડી જતો નથી," ત્યારે મન એ બાંધણમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે, શાંત થઈ જાય છે અને શાશ્વત બ્રહ્મને પામે છે.
યથા પ્રવિતતે ઽમ્બોધૌ તતે ઽનેકતરઙ્ગિણિ । સોમ્યસ્પન્દમયાનેકકલ્લોલાવલિશાલિનિ
જેમ વિશાળ દરિયાના કિનારે અનેક તરંગો ઉઠે છે અને તેમાં સુંદર, શાંત અને સતત લહેરો એક પછી એક દેખાય છે,
વાર્યાત્મનિ સમે સ્વચ્છે શુદ્ધે સ્વાદુનિ શીતલે । અવિનાશિનિ વિસ્તીર્ણે મહામહિમનિ સ્ફુટે
એ જ રીતે, પાણીમાં—જે શાંત, સ્વચ્છ, શુદ્ધ, મીઠું, ઠંડું, અવિનાશી, વિશાળ અને મહાન તેજવાળું છે—
ત્ર્યશ્રસ્ તરઙ્ગસ્ સ્વં રૂપં ભાવયન્ સ સ્વભાવતઃ । ત્ર્યશ્રો ઽસ્મીતિ વિકલ્પેન કરોતિ સ્વેન કલ્પનામ્
ત્રણ કાંઠાવાળો તરંગ પોતાનું સ્વરૂપ વિચારે છે અને પોતાની સ્વભાવથી 'હું ત્રણ કાંઠાવાળો છું' એમ માને છે, એ રીતે પોતાનું કલ્પનું ઊભું કરે છે.
ભ્રશ્યંશ્ ચૈવ પરિભ્રષ્ટરૂપો ઽસ્મીતિ તલાતલમ્ । ભાવયન્ ભૂતલં યાતિ તાદૃગ્ભાવનયા તયા
જ્યારે એ તૂટી જાય છે અને પોતાનું આકાર ગુમાવી દે છે, ત્યારે 'હું તૂટી ગયો છું' એમ માને છે અને એવી કલ્પનાથી જમીન પર આવી પડે છે.
ઉત્થિતં ચ બલાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્થિતો ઽસ્મીતિ ભાવિતઃ । તૈસ્ તૈર્ વિકલ્પૈસ્ તદ્ભાવં વિકલ્પયતિ સાભિધમ્
જ્યારે એ જોરથી ઉપર ઊઠે છે, ત્યારે 'હું ઊભો થયો છું' એમ વિચારે છે અને જુદી જુદી કલ્પનાઓથી પોતે જેવું માને છે, એવાં જ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
સસૂર્યપ્રતિબિમ્બસ્ તુ પ્રકાશો ઽસ્મીતિ ભાવિતઃ । સરજઃપુઞ્જપાતસ્ તુ મલિનો ઽસ્મીતિ ભાવિતઃ
સૂર્યના પ્રતિબિંબ સાથે એ 'હું તેજસ્વી છું' એમ માને છે અને જ્યારે ધૂળનો ઢગલો પડે છે, ત્યારે 'હું મલિન છું' એમ વિચારે છે.
સરત્નરશ્મિજાલસ્ તુ શોભતે દીપ્તયા શ્રિયા । તુષારભરવિદ્ધસ્ તુ શીતલો ઽસ્મીતિ વિન્દતિ
જ્યારે રત્નોની કિરણોથી સજાયેલી હોય છે, ત્યારે તે તેજસ્વી ભવ્યતાથી ઝળહળી ઊઠે છે; અને જ્યારે તુષારના ઠંડા સ્પર્શથી વીંધાય છે, ત્યારે 'હું ઠંડો છું' એવું અનુભવે છે.
સતટાચલદાવાગ્નિપ્રતિબિમ્બોજ્જ્વલદ્વપુઃ । બિભેતિ વત દગ્ધો ઽસ્મીત્ય્ આત્તમીનશ્ ચ કમ્પતે
નદીના કાંઠે જંગલની અગ્નિનું પ્રતિબિંબ પડતાં તેનું રૂપ જ્વલંત બની જાય છે; ત્યારે તે 'હાય, હું સળી ગયો' એમ ડરે છે અને પકડાયેલા માછલીની જેમ કંપે છે.
પ્રતિબિમ્બિતવેલાદ્રિતટપક્ષિવનદ્રુમઃ । મહાન્ આરમ્ભસંરમ્ભસંયુતો ઽસ્મીતિ રાજતે
જ્યારે કિનારે, પર્વતો, પક્ષીઓ અને વૃક્ષો વચ્ચે તેનું પ્રતિબિંબ પડે છે, ત્યારે તે 'હું મહાન છું, મહેનત અને ઉત્સાહથી ભરપૂર છું' એમ માને છે અને તેજથી ચમકે છે.
વિમલોલ્લસનોત્પન્નધ્વસ્તલોલશરીરકઃ । ખણ્ડશઃ પરિયાતો ઽસ્મીત્ય્ આત્તાક્રન્દ ઇવારવી
જ્યારે તેનું શરીર શુદ્ધ, તેજસ્વી, ઉદ્ભવેલું, નષ્ટ થયેલું અને ચંચળ હોય છે, ત્યારે તે 'હું ટુકડાઓમાં વિખેરાઈ ગયો છું' એમ માને છે અને ઘાયલ સ્ત્રીની જેમ રડવા લાગે છે.
ન ચોર્મયસ્ તે જલધેર્ વ્યતિરિક્તાઃ પયોરસાત્ । ન ચૈકં રૂપમ્ એતેષાં કિઞ્ચિત્ સન્ન્ અપ્ય્ અસન્મયમ્
લહેરો દરિયાથી અલગ નથી; એ બધું જ પાણીનું સ્વરૂપ છે. એમાં એક પણ રૂપ એવું નથી કે જે દરિયાથી અલગ હોય.
ન ચ તે ન્યૂનદૈર્ઘ્યાદ્યા ગુણાસ્ તેષુ ચ તેષુ તે । નોર્મયસ્ સંસ્થિતા અબ્ધૌ ન ચ તત્ર ન સંસ્થિતાઃ
લહેરોની ઊંચાઈ કે નાની-મોટાઈ જેવી ગુણતાઓ ખરેખર એમાં નથી; એ લહેરો દરિયામાં અલગ રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી, પણ એ ત્યાંથી ગાયબ પણ નથી.
કેવલં સ્વસ્વભાવસ્થસઙ્કલ્પવિકલીકૃતાઃ । નષ્ટાનષ્ટાઃ પુનર્ જાતા જાતાજાતાઃ પુનઃ ક્ષતાઃ
લહેરો ફક્ત પોતાની સ્વભાવ અને કલ્પનાથી જ ઊભી થાય છે અને વિલીન થાય છે; ક્યારેક નાશ પામે છે, ક્યારેક ફરીથી ઊભી થાય છે, જન્મે છે અને અજન્મા પણ રહે છે, અને ફરીથી તૂટી જાય છે.
પરસ્પરપરામર્શાન્ નાનાતામ્ ઉપયાન્ત્ય્ અલમ્ । એકરૂપામ્બુસામાન્યમયા એવ નિરામયાઃ
એકબીજાની અસરથી એ લહેરો જુદી જુદી દેખાય છે, પણ સાચે તો એ બધું એકરૂપ જ છે, એ બધું પાણીથી બનેલું છે અને એમાં કોઈ ખામી કે દુઃખ નથી.
તથૈવાસ્મિન્ પ્રવિતતે સિતે શુદ્ધે નિરામયે । બ્રહ્મમાત્રૈકવપુષિ બ્રહ્મણિ સ્ફારરૂપિણિ
આવી જ રીતે, આ વિશાળ, નિર્મળ અને નિર્દોષ જગતમાં—જે એકમાત્ર બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, શુદ્ધ ચેતન્ય અને અપરંપાર છે—
સર્વશક્તાવ્ અનાદ્યન્તે પૃથગ્વદ્ અપૃથક્કૃતાઃ । સંસ્થિતાશ્ શક્તયશ્ ચિત્રા વિચિત્રાચારચઞ્ચલાઃ
બધી શક્તિઓ, જુદી જુદી દેખાય છે, પણ ખરેખર અલગ નથી; એ સર્વશક્તિમાન, અનાદિ અને અનંત તત્ત્વમાં જ રહે છે અને વિવિધ રીતે, અજાયબ રીતે કાર્ય કરે છે.
નાનાશક્તિ હિ નાનાત્વમ્ એતિ સ્વવપુષિ સ્થિતમ્ । બૃંહિતં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ પયસીવોર્મિમણ્ડલમ્
શક્તિઓની વિવિધતા એ તેના પોતાના સ્વરૂપમાં જ વિવિધતાની દેખાવ છે; બ્રહ્મમાં વિસ્તરેલું બ્રહ્મ, પાણીમાં તરંગોના વર્તુળ જેવું છે.
નાનારૂપકરૂપત્વાદ્ વૈરૂપ્યશતકારિણી । નિયતિર્ નિયતાકારા પદાર્થમ્ અધિતિષ્ઠતિ
અનેક રૂપો દેખાવા અને અનેક પ્રકારના ભેદ ઊભા થવાથી, નિશ્ચિત નિયતિ પોતાના નિશ્ચિત સ્વરૂપથી બધા પદાર્થોને સંભાળે છે.
જડા જાડ્યમ્ ઉપાદત્તે ચિત્ત્વમ્ આયાતિ ચિન્મયી । વાસનારૂપિણી શક્તિસ્ સ્વસ્વરૂપસ્થિતાત્મનઃ
જડપણે જડપને પામે છે; ચેતન્ય સ્વરૂપે ચેતના પ્રગટે છે; અને મનમાં રહેલી સંસ્કારો રૂપ શક્તિ પોતાના સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે.
બ્રહ્મૈવાનઘ તેનેદં સ્ફારાકારં વિજૃમ્ભતે । નાનારૂપૈઃ પરિસ્પન્દૈઃ પરિપૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ
હે નિર્દોષ, આ આખું વિશાળ જગત બ્રહ્મથી જ પ્રગટ થાય છે; જેમ દરિયો વિવિધ તરંગો અને લહેરોથી ભરેલો દેખાય છે, એમ આ જગત પણ અનેક રૂપો અને ચળવળોથી પૂર્ણ જણાય છે.
નાનાતાં સ્વયમ્ આદત્તે નાનાકારવિહારતઃ । આત્મૈવાત્મન્ય્ આત્મનૈવ સમુદ્રામ્ભ ઇવામ્ભસિ
તે પોતે વિવિધતા ધારણ કરતું નથી, કે અનેક રૂપોમાં રમતું નથી; આત્મા તો માત્ર આત્મામાં, આત્માથી જ રહે છે, જેમ પાણી દરિયામાં જ રહે છે.
વ્યતિરિક્તા ન પયસો વિચિત્રા વીચયો યથા । વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમગ્રાઃ કલનાસ્ તથા
જેમ વિવિધ લહેરો પાણીથી જુદી નથી, તેમ બધા જ આ પ્રપંચ પણ સર્વના સ્વામીથી અલગ નથી.
સ્તમ્ભપુષ્પલતાપત્ત્રફલકોરકયુક્તયઃ । યથૈકસ્મિં સ્થિતા બીજે તથા બ્રહ્મણિ શક્તયઃ
જેમ એક બીજમાં ડાંગર, ફૂલ, વેલ, પાંદડું, ફળ અને કળી બધું રહેલું હોય છે, એમ જ સર્વ શક્તિઓ બ્રહ્મમાં રહેલી છે.