સઞ્ચારયન્ ક્રિયાઙ્ગુલ્યા કોણકેષ્વ્ અર્કદીપિકામ્ । જગત્સદ્મનિ કારુણ્યાત્ ક્વ કિમ્ અસ્તીતિ વીક્ષતે
તે કર્મની આંગળીથી સૂર્યની દીવો દરેક ખૂણે ફેરવે છે અને દયાથી જગતના ઘરમાં શું છે અને ક્યાં છે તે જુએ છે.
પ્રેક્ષ્યાહાનિ નિમેષેણ સૂર્યાક્ષ્ણા પાકવન્ત્ય્ અલમ્ । લોકપાલફલાન્ય્ અત્તિ જગજ્જીર્ણવનાદ્ અયમ્
સૂર્યની નજરથી પળમાં જ દિવસો પાકી જાય છે તે જોઈને, આ જગતના રક્ષકોના ફળોને એ પ્રાચીન જંગલના ફળની જેમ ભોગવે છે.
જગજ્જીર્ણકુટીકીર્ણાન્ અર્પયત્ય્ ઉગ્રકોટરે । ક્રમેણ ગુણવલ્લોકમણીન્ મૃત્યુસમુદ્ગકે
મૃત્યુ એ ભયાનક ખોખા જેવી છે, જે વિશ્વના જૂના ઝૂંપડાંઓને, જેમ કે અમૂલ્ય રત્નો હોય તેમ, એક પછી એક પોતાની ભયાનક ખાલી જગ્યામાં સંગ્રહે છે.
ગુણૈર્ આપૂર્યતે યૈવ લોકરત્નાવલી ભૃશમ્ । ભૂષાર્થમ્ ઇવ તામ્ અઙ્ગે કૃત્વા ભૂયો નિકૃન્તતિ
વિશ્વરૂપ રત્નમાળાને, જે ગુણોથી ભરપૂર છે, તે પોતાને શણગારવા પહેરે છે અને પછી ફરીથી તેને તોડી નાખે છે.
દિનહંસાનુસૃતયા નિશેન્દીવરમાલયા । તારાકેસરયાજસ્રં ચપલો વલયત્ય્ અલમ્
દિવસના હંસને અનુસરીને, રાત્રિના કમળોની માળા સાથે, ચંચળ મૃત્યુ તારાઓના કિરણોથી આકાશને સતત ઘેરી લે છે.
શૈલોર્ણદ્યુધરાશૃઙ્ગજગદૂર્ણાયુસૌનિકઃ । પ્રત્યહં પિબતિ પ્રોક્ષ્ય તારારક્તકણાન્ અપિ
જીવનનો માદક પાન વેચનાર, જે પર્વત, નદી, વાદળ અને જગતને હલાવે છે, તે દરરોજ તારાઓના લાલ બિંદુઓને છાંટી અને પછી પી જાય છે.
તારુણ્યનલિનીસોમ આયુર્માતઙ્ગકેસરી । ન તદ્ અસ્તિ ન યસ્યાયં તુચ્છાતુચ્છસ્ય તસ્કરઃ
યુવાન વય, કમળ, ચાંદ, જીવનની સિંહની જટા — એવું કંઈ નથી, મોટું કે નાનું, જેને આ ચોર છીનવી લેતો નથી.
કલ્પકેલિવિલાસેન પિષ્ટપાતિતજન્તુના । ન્યગ્ભાવોદ્ભવહાસેન રમતે સ્વાત્મનાત્મનિ
વિશ્વના ચક્રની રમતમાં, જીવોને પીસી અને ફેંકી દેતો, એ ઊભા અને ઓગળી જવાની હાસ્ય સાથે, પોતાનામાં જ આનંદ પામે છે.
કર્તા ભોક્તાથ સંહર્તા સ્મર્તા સર્વપદં ગતઃ । સર્વમ્ એવ કરોતીદં ન કરોતિ ચ કિઞ્ચન
એ જ કરનાર, ભોગવનાર, નાશક, અને યાદ રાખનાર છે, જે દરેક અવસ્થામાં પહોંચ્યો છે; બધું કરે છે, છતાં કંઈ જ નથી કરતો.
સકલમ્ અપ્ય્ અકલાકલિતાન્તરં સુભગદુર્ભગરૂપધરં વપુઃ । પ્રકટયન્ સહસૈવ ચ ગોપયન્ વિલસતીહ હિ કાલબલં નૃષુ
સમયની શક્તિ, માણસોમાં તેજથી ઝળહળતી, એક સાથે આખું રૂપ — શુભ અને અશુભ, સમયના બધા ભાગો સાથે — દેખાડે છે અને છુપાવે છે.
અસ્યોડ્ડામરલીલસ્ય દૂરાસ્તસકલાપદઃ । સંસારે રાજપુત્રસ્ય કાલસ્યાકલિતૌજસઃ
આ ભવ્ય રમતમાંના બધા પગલાંઓ દુનિયામાં રહેલા રાજકુમારથી ઘણાં દૂર છે, જેના બળને સમય દ્વારા હજુ માપવામાં આવ્યું નથી.
અસ્મિન્ન્ આચરતો દીનૈર્ મુગ્ધૈર્ ભૂતમૃગવ્રજૈઃ । આખેટકં જર્જરિતે જગજ્જઙ્ગલજાલકે
આમાં, જ્યારે તે દયાળુ અને ભટકેલા જીવોની ટોળી સાથે વર્તે છે, ત્યારે દુનિયા થાકેલી અને જીર્ણ થઈને જીવનના જંગલમાં એક શિકારસ્થળ બની જાય છે.
એકદેશોલ્લસચ્ચારુવડવાનલપઙ્કજા । ક્રીડાપુષ્કરિણી રમ્યા કલ્પકાલમહાર્ણવઃ
ક્યાંક એક સ્થળે સમુદ્રની અગ્નિથી ઉગેલો સુંદર કમળ ખીલે છે; રમણિય રમણસ્થળ, કલ્પના યુગનો મહાસાગર.
કટુતિક્તામ્બ્લભૂતાઢ્યૈસ્ સદધિક્ષીરસાગરૈઃ । તૈર્ એવ તૈઃ પર્યુષિતૈર્ જગદ્ભિઃ કાલવર્તનમ્
દુનિયામાં સમયનો પ્રવાહ એ જ જીવોથી ભરેલો છે, જે ખટ્ટા, તીતા અને ખારાં જીવનના સાગરોમાં લાંબા સમયથી રહી ચૂક્યા છે.
ચણ્ડી ચતુરસઞ્ચારા સર્વમાતૃગણાન્વિતા । સંસારવનવિન્યસ્તનરૈણાકર્ષણી વૃકી
ચંડિ, જે સર્વ દિશામાં ફરતી અને તમામ માતાઓના સમૂહ સાથે છે, એ સંસારના જંગલમાં માનવ-હરણને ખેંચતી વાઘણ છે.
પૃથ્વી કરતલે પૃથ્વી પાનપાત્રી રસાન્વિતા । કમલોત્પલકલ્હારલોલજાલકમાલિતા
પૃથ્વી તેની હથેળી પર છે, પૃથ્વી એ રસથી ભરેલી પ્યાલા છે, અને કમળ, ઉત્પલ, કલ્હારના લહેરાતા જાળ અને ફૂલોની વણ સાથે સજેલી છે.
વિરાવી વિકટાસ્ફાલો નૃસિંહો ભુજપઞ્જરે । સટાવિકટપીનાંસઃ કાન્તઃ ક્રીડાશકુન્તકઃ
ગર્જન કરતી, જોરથી મારતી, ભુજાના પાંજરમાં રહેલી નરસિંહ, વિશાળ અને મજબૂત જટાવાળી, એ પ્રિય રમતી પંખી છે.
અલાબુવીણામધુરશ્ શરદ્વ્યોમામલચ્છવિઃ । દેવઃ કિલ મહાકાલો લીલાકોકિલબાલકઃ
કદૂની વીણા જેવી મધુર, શરદના આકાશ જેવી શુદ્ધ કાંતિ ધરાવતી, એ દેવ મહાકાલ છે, રમતા કોકિલ બાળક તરીકે.
અજસ્રસ્ફૂર્જિતાકારો વાન્તદુઃખશરાશનિઃ । અભાવનામકોદણ્ડઃ પરિસ્ફુરતિ સર્વતઃ
સદાય ગર્જન કરતી, દુઃખના બાણો ફેંકી દેતી, 'અભાવના' નામનું ધનુષ્ય ધરાવતી, એ સર્વત્ર કંપન કરતી દેખાય છે.
અનુત્તમસ્ફુરિતવિલાસવર્ધિતો ભ્રમન્ હરન્ પરિવિલસન્ વિદારયન્ । જરજ્જગજ્જરઢવિલોલમર્કટઃ પરિસ્ફુરદ્વપુર્ ઇહ કાલ ઈહતે
પરમ કંપનના રમણથી વધેલી, ફરતી, પકડી લેતી, ઘુમતી, ફાડી નાખતી, વૃદ્ધ અને જગતથી થાકેલી ચંચળ વાંદરી જેવી — અહીં સમય પોતાનું શરીર ધડકાવે છે.
અત્રૈવ દુર્વિલાસાનાં ચૂડામણિર્ ઇવાપરઃ । કરોત્ય્ અસ્તીતિ લોકેન દૈવં કાલશ્ ચ કથ્યતે
અહીં આ દુઃખદ આનંદોમાં બીજું એક મણિ જેવા દેખાય છે; જગત તેને કર્મ અને સમય કહે છે, અને માને છે કે એ જ બધું કરે છે.
ક્રિયામાત્રાદ્ ઋતે યસ્ય સ્વપરિસ્પન્દરૂપિણઃ । નાન્યદ્ આલક્ષ્યતે રૂપં કર્મણો ન સમીહિતમ્
માત્ર ક્રિયા સિવાય, જેનું સ્વરૂપ પોતાનું જ કંપન છે, કર્મનું બીજું કોઈ સ્વરૂપ દેખાતું નથી; તેમાં કોઈ નિશ્ચિત રૂપ નથી.
તેનેયમ્ અખિલા ભૂતસન્તતિર્ નિત્યપેલવા । તાપેન હિમમાલેવ નીતા વિધુરતાં ભૃશમ્
આ કારણે, સર્વ જીવજાત સતત નબળી રહે છે અને ગરમીમાં હિમ જેમ ઓગળી જાય છે, એ રીતે દુઃખમાં પડી જાય છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગદાભોગિમણ્ડલમ્ । તત્ તસ્ય નર્તનાગારમ્ ઇહાસાવ્ અભિનૃત્યતિ
આ જગતનું જે કંઈ આનંદમય ક્ષેત્ર દેખાય છે, એ બધું એનું નૃત્યમંડપ છે; અહીં એ આનંદથી નૃત્ય કરે છે.
તૃતીયં ચ કૃતાન્તેતિ નામ બિભ્રત્ સુદારુણમ્ । કાપાલિકવપુર્ મત્તં દૈવં જગતિ નૃત્યતિ
ત્રીજું, જેનું ભયાનક નામ છે 'મૃત્યુ', ખોપરી ધારણ કરનાર અને ઉન્મત્ત જેવું, એ અદૃશ્ય દૈવ જગતમાં નૃત્ય કરે છે.
નૃત્યતો હિ કૃતાન્તસ્ય નિતાન્તમ્ અવિરામિણઃ । નિત્યં નિયતિકાન્તાયા મુને પરમકામિનઃ
મુનિ, કારણ કે મૃત્યુ સતત અને અટક્યા વિના પોતાની પ્રિય નિયતિ સાથે, સર્વોત્તમ પ્રેમી બનીને, સતત નૃત્ય કરે છે.
શેષશ્ શશિકલાશુભ્રો ગઙ્ગાવાહશ્ ચ તૌ ત્રિધા । ઉપવીતે અવીતાભે ઉભે સંસારવક્ષસિ
શેષ, જે ચાંદનીના તુકડા જેટલો શુદ્ધ છે, અને ગંગાને ધારણ કરનાર — આ બંને, ત્રણ રીતે, સંસારના છાતી પર જડેલું પવિત્ર જ્ઞાનનું યજ્ઞોપવીત બનીને, દોરાવાળું અને દોરા વિના બંને રૂપે તેજથી ઝગમગે છે.
ચન્દ્રાર્કમણ્ડલે હેમકટકે કરમૂલયોઃ । લીલાસરસિજં હસ્તે બ્રાહ્મં બ્રહ્માણ્ડકર્ણિકમ્
ચાંદ્ર અને સૂર્યમંડળ, હાથના મૂળે સુવર્ણ કડાં, હાથમાં રમતું કમળ અને બ્રહ્માંડના હૃદયરૂપે દેવકમળ — આ બધું શોભા આપે છે.
તારાબિન્દુચિતં લોલપુષ્કરાવર્તપલ્લવમ્ । એકાર્ણવપયોધૌતમ્ એકમ્ અમ્બરમ્ અમ્બરમ્
તારાઓ અને બિંદુઓથી સજ્જ, કંપતા કમળની પાંખડીઓથી શોભિત, એકમાત્ર મહાસાગરના જળથી ધોઈને, એ એક આકાશ — ફક્ત આકાશ જ છે.
એવંરૂપસ્ય તસ્યાગ્રે નિયતિર્ નિત્યકામિની । અનસ્તમિતસંરમ્ભમ્ આરમ્ભૈઃ પરિનૃત્યતિ
એવા રૂપના સમક્ષ, નિયમિત રીતે ઈચ્છાવાળી વિધિ, કદી ન થાકતી ઉત્સાહથી, સતત નવા આરંભ સાથે નૃત્ય કરે છે.