નેત્રગર્તકસંસુપ્તપ્રસૂનવનકીટકમ્ । મક્ષિકાપઞ્જરપ્રોતકોશકારક્રિમિવ્રજમ્
આંખની ખોળીમાં ઊંઘતા જંગલના જીવજંતુઓ, અને માખીઓના જાળામાં વણાયેલા રેશમ બનાવતા કીડીઓનો ઝુંડ.
પ્રાક્તનીમ્ ઉપભોગેહામ્ ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદામ્ । ધારાધૌતાન્તયા તન્વા હસચ્ છુષ્કાસ્થિમાલયા
પહેલાં આનંદ માણવાનું સ્થાન, જે સુખદ અને દુઃખદ બંને ફળ આપતું હતું, હવે ધોધથી ધોઈને સૂકાઈ ગયેલી હાડકાંની ઢગલી હસતી દેખાય છે.
શિરોઘટેન શુભ્રેણ સમ્પન્નેનેન્દુવર્ચસા । વિડમ્બયચ્ ચ કર્પૂરપ્લુતલિઙ્ગશિરશ્શ્રિયમ્
ચમકતા ચાંદની જેવા શુદ્ધ ખોપરી વડે, તે કેમ્ફરથી અભિષેક કરેલા શિવલિંગના શિર્ષની શોભાને પણ હાસ્યાસ્પદ બનાવી રહી હતી.
ઋજ્વા સંશુષ્કસિતયા સ્વાસ્થિમાત્રાવશેષયા । ગ્રીવયાત્માનુસૃતયા દીર્ઘીકુર્વદ્ ઇવાકૃતિમ્
સીધી, સુકાઈ ગયેલી અને રાખ જેવી ગળા, જેમાં માત્ર થોડીક જ ચામડી બાકી રહી છે, આત્માની રેખા પ્રમાણે લંબાઈમાં ખેંચાઈ રહી હોય એમ આખી આકૃતિને લાંબી બનાવતી લાગે છે.
મૃણાલિકાપાણ્ડુરયા ધારાવધુતમાંસયા । નાસાસ્થિલતયા વક્ત્રં કૃતસીમાક્રમં દધત્
માટીની જેમ પીળી પડેલી ગળા, માંસ ધોધાઈને દૂર થઈ ગયું છે, અને ચહેરા પર માત્ર નાકની હાડકીને જ ઓળખી શકાય એવી, જૂની આકારની સીમા જાળવી રાખે છે.
દીર્ઘકન્ધરયા નૂનમ્ ઉત્તાનીકૃતવક્ત્રયા । પ્રેક્ષમાણમ્ ઇવ પ્રાણાન્ ઉત્ક્રાન્તાન્ અમ્બરોદરે
લાંબી ગળા અને ઉપર વળેલું ચહેરું, જાણે આકાશની ખાલી જગ્યા તરફ જતા શ્વાસોને જોઈ રહી હોય તેમ લાગે છે.
જઙ્ઘોરુજાનુદોર્દણ્ડૈર્ દ્વિગુણં દીર્ઘતાં ગતૈઃ । પ્રમિમાણમ્ ઇવાશાન્તં દીર્ઘાધ્વશ્રમભીતિતઃ
પગની હાડકીઓ, ઘૂંટણ અને હાથ બે ગણી લાંબા થઈ ગયા છે, જાણે લાંબા માર્ગના થાક અને ભયથી થાકી ગયેલા, અંતહીન વિસ્તારને માપી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે.
ઉદરેણાતિનિમ્નેન ચર્મશેષેણ શોષિણા । પ્રદર્શયદ્ ઇવાજ્ઞસ્ય હૃદયસ્યાતિશૂન્યતામ્
ખૂબ ઊંડો પડેલો પેટ, સુકાઈ ગયેલી ત્વચા, જાણે અજ્ઞાનીઓને હૃદયની સંપૂર્ણ ખાલીપો દેખાડતી હોય એમ લાગતું હતું.
પ્રેક્ષ્ય તચ્ છુષ્કકઙ્કાલમ્ આલાનમ્ ઇવ દન્તિનઃ । પૂર્વાપરપરામર્શમ્ અકુર્વન્ ભૃગુર્ ઉત્થિતઃ
એ સુકાઈ ગયેલું કંકાળ જોઈને, જે જાણે હાથીની હાડપિંજર જેવી લાગતી હતી, ભૃગુ ઊભા થયા; તેમને ભૂતકાળ કે ભવિષ્યની કોઈ યાદ આવી નહોતી.
આલોકસમકાલં હિ પ્રતિભાતં તતો ભૃગોઃ । ચિરમ્ ઉત્ક્રાન્તજીવઃ કિં મત્પુત્રો ઽયમ્ ઇતિ ક્ષણાત્
જેમજ ભૃગુએ એ દૃશ્ય જોયું, એમજ એમને લાગ્યું: 'શું આ મારો પુત્ર છે, જેના પ્રાણ ઘણાં સમય પહેલા છૂટી ગયા?'—આ વિચાર ક્ષણમાં જ એમને આવ્યો.
અચિન્તયત એવાસ્ય ભવિષ્યત્તાબલં તતઃ । કાલં પ્રતિ બભૂવાશુ કોપઃ પરમદારુણઃ
એ પછી તેઓ પોતાના પુત્રની ગુમાવેલી યુવાની વિશે જ વિચારતા રહ્યા, અને તરતજ, કાળ પ્રત્યે એમના મનમાં અત્યંત ભયાનક ક્રોધ જાગ્યો.
અકાલ એવ મત્પુત્રો નીતઃ કિમ્ ઇતિ કોપિતઃ । કાલાય શાપમ્ ઉત્સ્રષ્ટું ભગવાન્ ઉપચક્રમે
પ્રભુ પોતાના પુત્રને સમય પહેલાં લઈ જવામાં ગુસ્સે થઈને, સમયને શાપ આપવા લાગ્યા.
અથાકલિતરૂપો ઽસૌ કાલઃ કવલિતપ્રજઃ । આધિભૌતિકમ્ આસ્થાય વપુર્ મુનિમ્ ઉપાયયૌ
પછી, સર્વ જીવોને ગળી જનાર અને અદૃશ્ય સ્વરૂપ ધરાવનાર સમય, દેહ ધારણ કરીને ઋષિ પાસે આવ્યો.
ખડ્ગપાશધરશ્ શ્રીમાન્ કુણ્ડલી કવચાન્વિતઃ । ષડ્ભુજષ્ ષણ્મુખો બહ્વ્યા વૃતઃ કિઙ્કરસેનયા
તે તેજસ્વી હતો, હાથમાં તલવાર અને ફાંસો ધરાવતો, કાનમાં કુંડળ અને શરીરે કવચ પહેરેલો, છ હાથ અને છ મુખવાળો, અને અનેક સેવકોની સેના સાથે ઘેરાયેલો હતો.
યચ્છરીરસમુત્થેન જ્વાલાજાલેન વલ્ગતા । ફુલ્લકિંશુકવૃક્ષસ્ય બભારાદ્રેશ્ શ્રિયં નભઃ
તેના શરીરમાંથી ઉગતી જ્વાળાઓના જાળે આકાશને એ રીતે તેજ આપ્યું, જેમ પર્વત પર ફૂલેલા કિંશુક વૃક્ષની ભવ્યતા દેખાય છે.
યત્કરસ્થત્રિશૂલાગ્રનિષ્ઠ્યૂતૈર્ અગ્નિમણ્ડલૈઃ । વિરેજુર્ ઉદિતૈર્ આશાઃ કાનકૈર્ ઇવ કુણ્ડલૈઃ
તેણે હાથમાં પકડી રાખેલા ત્રિશૂલના ટોચમાંથી નીકળતી અગ્નિના ગોળો દરેક દિશામાં એવી રીતે તેજસ્વી દેખાઈ રહી હતી, જેમ આકાશમાં ઉગતા સુવર્ણ કુંડળો ઝગમગી રહ્યાં હોય.
યત્પાશશ્વસનાયસ્તશિખરા મેદિનીભૃતઃ । દોલામ્ ઇવ સમારૂઢાશ્ ચેલુઃ પેતુશ્ ચ ઘૂર્ણિતાઃ
તેણે પાશના શ્વાસથી બાંધેલા પૃથ્વીના શિખરો ઝૂલામાં બેસાડ્યા હોય તેમ હલનચલન કરતા અને ઘૂમતા દેખાઈ આવ્યા.
યત્ખડ્ગમણ્ડલોદ્દ્યોતશ્યામં બિમ્બં વિવસ્વતઃ । કલ્પદગ્ધજગદ્ધૂમપર્યાકુલમ્ ઇવાબભૌ
તેણી તલવારના તેજથી અંધારું પડેલું સૂર્યમંડળ એવું લાગતું હતું કે જાણે યુગના અંતે જગત ભસ્મ થઈ ગયું હોય અને ધૂમ્રપટમાં ઢંકાઈ ગયું હોય.
સ ઉપેત્ય મહાબાહુઃ કુપિતં તં મહામુનિમ્ । કલ્પક્ષુબ્ધાબ્ધિગમ્ભીરં સાન્ત્વપૂર્વમ્ ઉવાચ હ
તે મહાબાહુ પુરુષ એ ક્રોધિત અને યુગાંતના ઉગ્ર સમુદ્ર જેટલા ઊંડા એવા મહામુનિ પાસે ગયો અને પહેલા શાંતિપૂર્વક વાત કરી.
વિજ્ઞાતલોકસ્થિતયો મુને દૃષ્ટપરાવરાઃ । હેતુનાપિ ન મુહ્યન્તિ કિમ્ ઉ હેતુમ્ વિનોત્તમાઃ
હે મુનિ, જેમણે દુનિયાની સ્થિતિઓને સાચી રીતે સમજેલી છે અને ઉપરની તથા નીચેની બંને હકીકતો જોઈ લીધી છે, એવા લોકો કારણ હોય ત્યારે પણ ભ્રમિત થતા નથી— તો પછી શ્રેષ્ઠ લોકો તો કારણ વગર તો ક્યારેય ભ્રમિત થશે જ નહીં ને!
ત્વમ્ અનન્તતપા વિપ્રો વયં નિયતિપાલકાઃ । તેન સમ્પૂજ્યસે પૂજ્ય સાધો નેતરયેચ્છયા
તમે અનંત તપસ્વી બ્રાહ્મણ છો અને અમે નિયતિના રક્ષક છીએ; એ કારણે, હે પાત્ર પુરુષ, તમારો સન્માન થવો યોગ્ય છે—માત્ર કોઈની ઇચ્છાથી નહિ.
મા તપઃ ક્ષપય ક્ષુબ્ધૈઃ કલ્પકાલમહાનલૈઃ । યો ન દગ્ધો ઽસ્મિ મે તસ્ય કિં ત્વં શાપેન ધક્ષ્યસિ
તમે ઉગ્ર તપસ્યા કરીને પોતાને થાકાડશો નહીં, જેમ કે કલ્પના અંતે ઉગ્ર અગ્નિ દહન કરે છે; જો એ અગ્નિએ મને બળાવ્યો નથી, તો પછી તમારો શાપ મને કેવી રીતે બળાવી શકશે?
સંસારાવલયો ગ્રસ્તા નિગીર્ણા રુદ્રકોટયઃ । ભુક્તાનિ વિષ્ણુવૃન્દાનિ કેન શપ્તા વયં મુને
સંસારના ચક્રે અસંખ્ય રુદ્રોને ગળી લીધા છે અને અનેક વિષ્ણુઓ પણ તેમાં સમાઈ ગયા છે; તો હે મુનિ, અમને કોણે શાપ આપ્યો છે?
ભોક્તારો હિ વયં બ્રહ્મન્ ભોજનં યુષ્મદાદયઃ । સ્વયં નિયતિર્ એષા હિ નાવયોર્ એતદ્ ઈહિતમ્
હે બ્રાહ્મણ, અમે તો ભોગવનારા છીએ અને તમે જેવા જીવો ભોજનરૂપ છો; આ બધું તો નિયતિ પ્રમાણે જ થાય છે—અહીં અમારું કે તમારું કંઈયે કરવું નથી.
સ્વયમ્ ઊર્ધ્વં પ્રયાત્ય્ અગ્નિસ્ સ્વયં યાન્તિ પયાંસ્ય્ અધઃ । ભોક્તારં ભોજનં યાતિ સૃષ્ટિશ્ ચાપ્ય્ અન્તકં સ્વયમ્
અગ્નિ પોતે ઉપર જાય છે, પાણી પોતે નીચે વહી જાય છે, ભોજન પોતે ભોજનાર્થિ પાસે જાય છે અને સર્જન પણ પોતે અંત તરફ આગળ વધે છે—આ બધું પોતપોતાની સ્વભાવથી જ થાય છે.
ઇદમ્ ઇત્થં મુને રૂપમ્ અસ્યેહ પરમાત્મનઃ । સ્વાત્મનિ સ્વયમ્ એવાત્મા સ્વત એવ વિજૃમ્ભતે
હે મુનિ, અહીં પરમાત્માનું સ્વરૂપ આવું છે: આત્મા પોતે જ પોતાના અંદર, પોતાની જાતે જ પ્રગટ થાય છે.
નેહ કર્તા ન ભોક્તાસ્તિ દૃષ્ટ્યા નષ્ટકલઙ્કયા । બહવશ્ ચેહ કર્તારો દૃષ્ટ્યાનષ્ટકલઙ્કયા
અહીં શુદ્ધ દૃષ્ટિથી જોશો તો ન તો કરનાર છે, ન તો ભોગવનારો છે; પણ અશુદ્ધ દૃષ્ટિથી જોશો તો ઘણા કરનારાઓ દેખાય છે.
કર્તૃતાકર્તૃતે બ્રહ્મન્ કેવલં પરિકલ્પિતે । અસમ્યગ્દર્શનેનૈવ ન સમ્યગ્દર્શનેન વઃ
હે બ્રહ્મન, કરનારપણું કે ન કરનારપણું — આ બન્ને માત્ર કલ્પના છે; ખોટી દૃષ્ટિથી જ એ થાય છે, સાચી સમજથી કદી નહિ.
પુષ્પાણિ તરુષણ્ડેષુ ભૂતાનિ ભુવનેષુ ચ । સ્વયમ્ આયાન્તિ યાન્તીહ કલ્પ્યતે હેતુતા વિધેઃ
જેમ વૃક્ષો પર ફૂલો આપોઆપ આવે છે, અને જગતમાં જીવ પણ સ્વયં જન્મે છે, એ રીતે અહીં કારણપણું પણ માત્ર કલ્પના છે, ભાગ્યનું કામ માનવું ખોટું છે.
અબ્બિમ્બિતસ્ય ચન્દ્રસ્ય ચલને કર્ત્રકર્તૃતે । ન સત્યે નાનૃતે યદ્વત્ તદ્વત્ કાલસ્ય સૃષ્ટિષુ
જેમ પાણીમાં પડેલા ચંદ્રના પ્રતિબિંબના હલનચલનમાં કરનારપણું કે ન કરનારપણું સાચું કે ખોટું નથી, એમ જ સમયની રચનાઓમાં પણ છે.