સમઙ્ગાયા મહાનદ્યાસ્ તટમ્ આસાદ્ય તાપસઃ । તપસ્ તેપે મહાબુદ્ધિસ્ સ રામ વિગતજ્વરઃ
મહાનદ સમંગાના કાંઠે તે તપસ્વી, જે મહાન બુદ્ધિવાળો અને બધા દુઃખોથી મુક્ત હતો, ત્યાં પહોંચી અને તપ કરવાનું શરૂ કર્યું, હે રામ.
વિવિધજન્મદશાવિવશાશયસ્ સમનુસૃત્ય શરીરપરમ્પરામ્ । સુખમ્ અતિષ્ઠદ્ અસૌ ભૃગુનન્દનો વરનદીસુતટે દૃઢવૃક્ષવત્
ભિર્ગુના પુત્રે, વિવિધ જન્મોની પરિસ્થિતિઓને કારણે શરીરપછી શરીર ધારણ કરીને, ઉત્તમ નદીના કાંઠે મજબૂત વૃક્ષ જેવો સ્થિર રહી આનંદથી જીવન વિતાવ્યું.
અથ કાલેન મહતા પવનાતપજર્જરઃ । કાયસ્ તસ્ય પપાતોર્વ્યાં છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
પછી લાંબા સમય પછી, પવન અને તપથી તેની કાયાએ બહુ થાકી ગઈ અને મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ જમીન પર પડી ગઈ.
મનસ્ તુ ચઞ્ચલાભોગં તાસુ તાસુ દશાસુ ચ । બભ્રામાતિવિચિત્રાસુ વનરાજિષ્વ્ ઇવૈણકઃ
તેના મનમાં ચંચળ આનંદ અને અનેક સ્થિતિઓમાં ફરતું રહ્યું, જેમ કે મૃગ વિવિધ જંગલોમાં ભટકે છે.
ભ્રાન્તમ્ ઉદ્ભ્રાન્તમ્ અભિતશ્ ચક્રાર્પિતમ્ ઇવાકુલમ્ । મનસ્ તસ્ય વિશશ્રામ સમઙ્ગાસરિતસ્ તટે
તેનું મન ઉલટપલટ અને ગભરાયેલું, ચક્ર જેવી રીતે ગતિ કરે છે તેમ બધે ભટકતું રહ્યું, પણ અંતે સમંગા નદીના કિનારે શાંતિ પામી.
અનન્તવૃત્તાન્તઘનાં પેલવાં સુદૃઢામ્ અપિ । તાં સંસૃતિદશાં શુક્રો વિદેહો ઽનુભવન્ સ્થિતઃ
શુક્ર, શરીર વિના હોવા છતાં, અનંત ઘટનાઓથી ભરેલી, નાજુક પણ મજબૂત એવી સંસારની સ્થિતિનો અનુભવ કરતો રહ્યો.
મન્દરાચલસાનુસ્થા સા તનુસ્ તસ્ય ધીમતઃ । તાપપ્રસરસંશુષ્કા ચર્મશેષા બભૂવ હ
મંદરાચલ પર્વતની ઢાળ પર સ્થિત તે વિદ્વાનની દેહ તપસ્યાના તાપથી સુકાઈ ગઈ અને માત્ર ચામડી જ બાકી રહી.
શારીરરન્ધ્રપ્રવહદ્વાતશીત્કારરૂપયા । ચેષ્ટાદુઃખક્ષયાનન્દાત્ કાકલ્યેવ સ્મ ગાયતિ
શરીરનાં રંધ્રોમાંથી વહેતા પવનની ઠંડક જેવી, ચળવળના દુઃખના અંતની ખુશીમાં, એ કાગળ જેવી ગાય છે.
પ્રાણાનુસ્મરણોચ્છ્વાસમ્ ઇવ બાષ્પં સ્મ મુઞ્ચતિ । ચણ્ડાનિલવિલાસેન લુલિત્વા વનભૂમિષુ
જીવનશ્વાસની યાદ સાથે ઉચ્છ્વાસ લેતી હોય એમ, એ આંસુ વહાવે છે; ઉગ્ર પવનના રમણથી વનભૂમિ પર ઉછળતી ફરે છે.
મનોવરાકમ્ અવટે લુઠિતં ભવભૂમિષુ । હસન્તીવાતિશુભ્રાભ્રસિતયા દન્તમાલયા
એનું મન, દુઃખી, જીવનભૂમિ પર ખાબકેલું છે; અને તેજસ્વી વાદળ કરતાં પણ વધુ ચમકતા દાંતની પંક્તિ સાથે હસતી હોય તેમ લાગે છે.
દર્શયન્તી સ્વકં શૂન્યં વપુર્ અક્ષ્ણોર્ અકૃત્રિમમ્ । મુખારણ્યજરત્કૂપરૂપયા ગર્તશોભયા
એ પોતાની ખાલીતા, પોતાની અસલી કાયાને, આંખોની ઊંડાઈથી દેખાડે છે; જાણે જંગલમાં મોઢું પહોળું ખુલેલું કૂવો હોય તેમ.
તાપોપતપ્તા સંસિક્તા વર્ષાજલભરેણ સા । પાંસુના પવનોત્થેન દુષ્કૃતેનેવ રૂષિતા
તાપથી બળી ગયેલી, વરસાદના ભારે પાણીથી ભીંજાઈ ગયેલી અને પવનથી ઉડેલા ધૂળથી ઢંકાઈ ગયેલી, જાણે દુષ્કર્મોથી કલંકિત થઈ હોય તેવી લાગે છે.
શુષ્કકાષ્ઠવદ્ આલોલા પાતેષુ કૃતઝાઙ્કૃતા । ધારાનિકરપાતેન વિનુન્ના જલદાગમે
સૂકા લાકડાની જેમ ડોલતી, પડી જાય ત્યારે ખખડાટ કરતી, વાદળો આવતા વરસાદની ઝપાટથી ધક્કા ખાય છે.
પ્રાવૃણ્નિર્ઝરપૂરેણ પ્લુતા ગિરિનદીતટે । તારમારુતશીત્કારા વનોપલ ઇવ સ્થિતા
પર્વતની નદીના કિનારે ચોમાસાની ધોધથી ગરકાવ થયેલી, તીવ્ર પવનની ઠંડકથી વનમાં પડેલા પથ્થર જેવી ઊભી છે.
વક્રા શુષ્કાન્ત્રતન્ત્રી ચ પૂતા ઝાઙ્કારકારિણી । અરણ્યલક્ષ્મીવીણેવ શૂન્યચર્મમયોદરી
વાંકી, સુકાઈ ગયેલા આંતરડાં જેવી તારવાળી, શુદ્ધ છતાં ખખડાટ કરતી, જાણે જંગલની દેવીની વીણા હોય અને પેટ ખાલી ચામડાનું બનેલું હોય તેવી છે.
રાગદ્વેષવિહીનત્વાત્ તસ્ય પુણ્યાશ્રમસ્ય તુ । મહાતપસ્ત્વાચ્ ચ ભૃગોર્ ન ભુક્તા મૃગપક્ષિભિઃ
કારણ કે એ પવિત્ર આશ્રમમાં કોઈ રાગ કે દ્વેષ નહોતો, અને ભૃગુના મહાન તપના કારણે ત્યાં કોઈ જંગલી જાનવર કે પક્ષીઓએ ક્યારેય કંઈ ખાધું નહોતું.
યમનિયમકૃશીકૃતાઙ્ગયષ્ટેશ્ ચરતિ તપસ્ સ્મ ભૃગૂદ્વહસ્ય ચેતઃ । તનુર્ અથ પવનાપનીતરક્તા ચિરમ્ અલુઠન્ મહતીષુ સા શિલાસુ
યમ અને નિયમના પાલનથી ભૃગુની દેહ દુર્બળ થઈ ગઈ હતી, તેમનું મન તપમાં લીન હતું; અને પવનથી લોહી સુકાઈ ગયેલી તેમની દેહ લાંબા સમય સુધી મોટી પથ્થરો પર પડી રહી.
નાપશ્યદ્ અગ્રે તનયં તં નયાવનતાનનમ્ । સીમાન્તં ગુણસીમાયાઃ પુણ્યં મૂર્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્
તેણે આગળ પોતાના પુત્રને જોયો નહીં, જેના ચહેરા પર વિનમ્રતા હતી; તેને તો માત્ર ગુણોની સીમા જેવી, પવિત્રતા સ્વરૂપે ઉભેલી સીમા જ દેખાઈ.
અપશ્યત્ કેવલં કાલં કઙ્કાલં પુરતો મહત્ । દેહયુક્તમ્ ઇવાભાગ્યં દારિદ્ર્યમ્ ઇવ મૂર્તિમત્
તેણે માત્ર કાળને, એક મોટું કંકાલ, પોતાના સામે જોયું; જાણે દુર્ભાગ્યને દેહ મળ્યો હોય, કે ગરીબી સ્વરૂપે ઊભી હોય તેમ લાગ્યું.
તાપશુષ્કવપુઃ કૃત્તિરન્ધ્રસ્ફુરિતતિત્તિરિ । સંશુષ્કાન્ત્રોદરગુહાછાયાવિશ્રાન્તદર્દુરમ્
તાપથી સુકાઈ ગયેલું શરીર, ચામડી ફાટી ગયેલી, સાંધા બહાર નીકળેલા, અને સુકાઈ ગયેલા પેટની અંદર પડછાયામાં આરામ કરતી સુકાઈ ગયેલી દેડકીને લઈને.
નેત્રગર્તકસંસુપ્તપ્રસૂનવનકીટકમ્ । મક્ષિકાપઞ્જરપ્રોતકોશકારક્રિમિવ્રજમ્
આંખની ખોળીમાં ઊંઘતા જંગલના જીવજંતુઓ, અને માખીઓના જાળામાં વણાયેલા રેશમ બનાવતા કીડીઓનો ઝુંડ.
પ્રાક્તનીમ્ ઉપભોગેહામ્ ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદામ્ । ધારાધૌતાન્તયા તન્વા હસચ્ છુષ્કાસ્થિમાલયા
પહેલાં આનંદ માણવાનું સ્થાન, જે સુખદ અને દુઃખદ બંને ફળ આપતું હતું, હવે ધોધથી ધોઈને સૂકાઈ ગયેલી હાડકાંની ઢગલી હસતી દેખાય છે.
શિરોઘટેન શુભ્રેણ સમ્પન્નેનેન્દુવર્ચસા । વિડમ્બયચ્ ચ કર્પૂરપ્લુતલિઙ્ગશિરશ્શ્રિયમ્
ચમકતા ચાંદની જેવા શુદ્ધ ખોપરી વડે, તે કેમ્ફરથી અભિષેક કરેલા શિવલિંગના શિર્ષની શોભાને પણ હાસ્યાસ્પદ બનાવી રહી હતી.
ઋજ્વા સંશુષ્કસિતયા સ્વાસ્થિમાત્રાવશેષયા । ગ્રીવયાત્માનુસૃતયા દીર્ઘીકુર્વદ્ ઇવાકૃતિમ્
સીધી, સુકાઈ ગયેલી અને રાખ જેવી ગળા, જેમાં માત્ર થોડીક જ ચામડી બાકી રહી છે, આત્માની રેખા પ્રમાણે લંબાઈમાં ખેંચાઈ રહી હોય એમ આખી આકૃતિને લાંબી બનાવતી લાગે છે.
મૃણાલિકાપાણ્ડુરયા ધારાવધુતમાંસયા । નાસાસ્થિલતયા વક્ત્રં કૃતસીમાક્રમં દધત્
માટીની જેમ પીળી પડેલી ગળા, માંસ ધોધાઈને દૂર થઈ ગયું છે, અને ચહેરા પર માત્ર નાકની હાડકીને જ ઓળખી શકાય એવી, જૂની આકારની સીમા જાળવી રાખે છે.
દીર્ઘકન્ધરયા નૂનમ્ ઉત્તાનીકૃતવક્ત્રયા । પ્રેક્ષમાણમ્ ઇવ પ્રાણાન્ ઉત્ક્રાન્તાન્ અમ્બરોદરે
લાંબી ગળા અને ઉપર વળેલું ચહેરું, જાણે આકાશની ખાલી જગ્યા તરફ જતા શ્વાસોને જોઈ રહી હોય તેમ લાગે છે.
જઙ્ઘોરુજાનુદોર્દણ્ડૈર્ દ્વિગુણં દીર્ઘતાં ગતૈઃ । પ્રમિમાણમ્ ઇવાશાન્તં દીર્ઘાધ્વશ્રમભીતિતઃ
પગની હાડકીઓ, ઘૂંટણ અને હાથ બે ગણી લાંબા થઈ ગયા છે, જાણે લાંબા માર્ગના થાક અને ભયથી થાકી ગયેલા, અંતહીન વિસ્તારને માપી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે.
ઉદરેણાતિનિમ્નેન ચર્મશેષેણ શોષિણા । પ્રદર્શયદ્ ઇવાજ્ઞસ્ય હૃદયસ્યાતિશૂન્યતામ્
ખૂબ ઊંડો પડેલો પેટ, સુકાઈ ગયેલી ત્વચા, જાણે અજ્ઞાનીઓને હૃદયની સંપૂર્ણ ખાલીપો દેખાડતી હોય એમ લાગતું હતું.
પ્રેક્ષ્ય તચ્ છુષ્કકઙ્કાલમ્ આલાનમ્ ઇવ દન્તિનઃ । પૂર્વાપરપરામર્શમ્ અકુર્વન્ ભૃગુર્ ઉત્થિતઃ
એ સુકાઈ ગયેલું કંકાળ જોઈને, જે જાણે હાથીની હાડપિંજર જેવી લાગતી હતી, ભૃગુ ઊભા થયા; તેમને ભૂતકાળ કે ભવિષ્યની કોઈ યાદ આવી નહોતી.
આલોકસમકાલં હિ પ્રતિભાતં તતો ભૃગોઃ । ચિરમ્ ઉત્ક્રાન્તજીવઃ કિં મત્પુત્રો ઽયમ્ ઇતિ ક્ષણાત્
જેમજ ભૃગુએ એ દૃશ્ય જોયું, એમજ એમને લાગ્યું: 'શું આ મારો પુત્ર છે, જેના પ્રાણ ઘણાં સમય પહેલા છૂટી ગયા?'—આ વિચાર ક્ષણમાં જ એમને આવ્યો.