શુભભાવવશાત્ સો ઽથ કિઞ્ચિજ્ જ્ઞાનમ્ અવાપ્તવાન્ । જજ્ઞે નૃપતનું ત્યક્ત્વા ગુરુસ્ સર્વોપદેશકઃ
પછી સારા સ્વભાવના પ્રભાવથી તેને થોડું જ્ઞાન મળ્યું અને રાજાનું શરીર છોડીને તે સર્વને ઉપદેશ આપનાર ગુરુ તરીકે જન્મ્યો.
મન્ત્રસાધિતસિદ્ધિર્ હિ સો ઽથ વિદ્યાધરો ઽભવત્ । કલ્પમ્ એકં તુ બુભુજે તતો વૈદ્યાધરીં પુરીમ્
મંત્રસાધનાથી પ્રાપ્ત સિદ્ધિથી, પછી તે વિદ્યા ધર બની ગયો અને એક કલ્પ સુધી વિદ્યા ધરોની નગરીમાં આનંદપૂર્વક રહ્યો.
કલ્પાવસાનસમયં નીત્વા પવનરૂપયા । તન્વા સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તાયાં ભૂયો જાતો મુનેસ્ સુતઃ
કલ્પના અંતે, પવન જેવી દેહ ધારણ કરીને, જ્યારે સૃષ્ટિ ફરી શરૂ થઈ, ત્યારે તે ફરી એકવાર ઋષિના પુત્ર તરીકે જન્મ્યો.
તતો મુનીનાં સમ્પર્કાત્ તપસ્ય્ ઉગ્રે વ્યવસ્થિતઃ । અવસન્ મેરુગહને મન્વન્તરમ્ અનિન્દિતઃ
પછી ઋષિઓની સંગતથી, તેણે કઠિન તપસ્યા આરંભી અને મેરુ પર્વતની ગુફાઓમાં એક મન્વંતર સુધી નિર્દોષ રીતે રહ્યો.
તત્ર તસ્ય સમુત્પન્નો મૃગ્યાઃ પુત્રો નરાકૃતિઃ । તત્સ્નેહેન પરં મોહં પુનર્ અભ્યાયયૌ ક્ષણાત્
ત્યાં, મૃગમાંથી માનવ સ્વરૂપે તેનો એક પુત્ર થયો; તેના પ્રત્યેના પ્રેમથી, ક્ષણમાં જ તેને ફરીથી ઘન મોહ ઘેરી વળ્યો.
પુત્રસ્યાસ્ય ધનં મે ઽસ્તુ ગુણાશ્ ચાયુશ્ ચ શાશ્વતમ્ । ઇત્ય્ અનારતચિન્તાભિર્ જહૌ સત્યામ્ અવસ્થિતિમ્
હંમેશા 'મારા પુત્રને ધન મળે, ગુણો મળે અને લાંબું આયુષ્ય મળે' એવી ચિંતામાં પડીને, તેણે સત્યમાં સ્થિર રહેવું છોડી દીધું.
ધર્મચિન્તાપરિભ્રંશાત્ પુત્રાર્થં ભોગચિન્તનાત્ । ક્ષીણાયુષં તમ્ અહરન્ મૃત્યુસ્ સર્પ ઇવાનિલમ્
ધર્મની ચિંતાથી દૂર થઈને, પુત્રના સુખ માટે ભોગની ચિંતામાં ફસાઈ ગયો, અને જ્યારે તેનું આયુષ્ય પૂરુ થયું, ત્યારે મૃત્યુએ તેને સાપ જેવો પવન પકડી લે એ રીતે પકડી લીધો.
ભોગૈકચિન્તયા સાર્ધં સ સમુત્ક્રાન્તચેતનઃ । પ્રાપ્ય મદ્રેશપુત્રત્વમ્ આસીન્ મદ્રમહીપતિઃ
ભોગની એકલ ચિંતામાં મન લગાવીને, જ્યારે તેનું ચેતન છૂટી ગયું, ત્યારે તે મદ્રદેશના રાજાના પુત્ર તરીકે જન્મ્યો અને મદ્રદેશનો રાજા બન્યો.
મદ્રદેશે ચિરં કૃત્વા રાજ્યમ્ ઉચ્છિન્નશાત્રવઃ । જરામ્ અભ્યાજગામાત્ર હિમાશનિર્ ઇવામ્બુજમ્
મદ્રદેશમાં લાંબા સમય સુધી રાજ કરી, બધા દુશ્મનોને શાંત કર્યા પછી, ત્યાં જ વૃદ્ધાવસ્થા આવી, જેમ હિમ પાંખડી પર પડે તેમ.
મદ્રરાજતનું તાં તુ તપોવાસનયા સહ । તત્યાજ તેન જાતો ઽસૌ તપસ્વી તાપસાત્મજઃ
મદ્રરાજાની જે કાયામાં તે હતો, તે કાયાને અને તપસ્વીની વેશભૂષાને પણ તેણે છોડી દીધી. એ રીતે હવે તે તપસ્વી, તપસ્વીના પુત્ર તરીકે રહી ગયો.
સમઙ્ગાયા મહાનદ્યાસ્ તટમ્ આસાદ્ય તાપસઃ । તપસ્ તેપે મહાબુદ્ધિસ્ સ રામ વિગતજ્વરઃ
મહાનદ સમંગાના કાંઠે તે તપસ્વી, જે મહાન બુદ્ધિવાળો અને બધા દુઃખોથી મુક્ત હતો, ત્યાં પહોંચી અને તપ કરવાનું શરૂ કર્યું, હે રામ.
વિવિધજન્મદશાવિવશાશયસ્ સમનુસૃત્ય શરીરપરમ્પરામ્ । સુખમ્ અતિષ્ઠદ્ અસૌ ભૃગુનન્દનો વરનદીસુતટે દૃઢવૃક્ષવત્
ભિર્ગુના પુત્રે, વિવિધ જન્મોની પરિસ્થિતિઓને કારણે શરીરપછી શરીર ધારણ કરીને, ઉત્તમ નદીના કાંઠે મજબૂત વૃક્ષ જેવો સ્થિર રહી આનંદથી જીવન વિતાવ્યું.
અથ કાલેન મહતા પવનાતપજર્જરઃ । કાયસ્ તસ્ય પપાતોર્વ્યાં છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
પછી લાંબા સમય પછી, પવન અને તપથી તેની કાયાએ બહુ થાકી ગઈ અને મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ જમીન પર પડી ગઈ.
મનસ્ તુ ચઞ્ચલાભોગં તાસુ તાસુ દશાસુ ચ । બભ્રામાતિવિચિત્રાસુ વનરાજિષ્વ્ ઇવૈણકઃ
તેના મનમાં ચંચળ આનંદ અને અનેક સ્થિતિઓમાં ફરતું રહ્યું, જેમ કે મૃગ વિવિધ જંગલોમાં ભટકે છે.
ભ્રાન્તમ્ ઉદ્ભ્રાન્તમ્ અભિતશ્ ચક્રાર્પિતમ્ ઇવાકુલમ્ । મનસ્ તસ્ય વિશશ્રામ સમઙ્ગાસરિતસ્ તટે
તેનું મન ઉલટપલટ અને ગભરાયેલું, ચક્ર જેવી રીતે ગતિ કરે છે તેમ બધે ભટકતું રહ્યું, પણ અંતે સમંગા નદીના કિનારે શાંતિ પામી.
અનન્તવૃત્તાન્તઘનાં પેલવાં સુદૃઢામ્ અપિ । તાં સંસૃતિદશાં શુક્રો વિદેહો ઽનુભવન્ સ્થિતઃ
શુક્ર, શરીર વિના હોવા છતાં, અનંત ઘટનાઓથી ભરેલી, નાજુક પણ મજબૂત એવી સંસારની સ્થિતિનો અનુભવ કરતો રહ્યો.
મન્દરાચલસાનુસ્થા સા તનુસ્ તસ્ય ધીમતઃ । તાપપ્રસરસંશુષ્કા ચર્મશેષા બભૂવ હ
મંદરાચલ પર્વતની ઢાળ પર સ્થિત તે વિદ્વાનની દેહ તપસ્યાના તાપથી સુકાઈ ગઈ અને માત્ર ચામડી જ બાકી રહી.
શારીરરન્ધ્રપ્રવહદ્વાતશીત્કારરૂપયા । ચેષ્ટાદુઃખક્ષયાનન્દાત્ કાકલ્યેવ સ્મ ગાયતિ
શરીરનાં રંધ્રોમાંથી વહેતા પવનની ઠંડક જેવી, ચળવળના દુઃખના અંતની ખુશીમાં, એ કાગળ જેવી ગાય છે.
પ્રાણાનુસ્મરણોચ્છ્વાસમ્ ઇવ બાષ્પં સ્મ મુઞ્ચતિ । ચણ્ડાનિલવિલાસેન લુલિત્વા વનભૂમિષુ
જીવનશ્વાસની યાદ સાથે ઉચ્છ્વાસ લેતી હોય એમ, એ આંસુ વહાવે છે; ઉગ્ર પવનના રમણથી વનભૂમિ પર ઉછળતી ફરે છે.
મનોવરાકમ્ અવટે લુઠિતં ભવભૂમિષુ । હસન્તીવાતિશુભ્રાભ્રસિતયા દન્તમાલયા
એનું મન, દુઃખી, જીવનભૂમિ પર ખાબકેલું છે; અને તેજસ્વી વાદળ કરતાં પણ વધુ ચમકતા દાંતની પંક્તિ સાથે હસતી હોય તેમ લાગે છે.
દર્શયન્તી સ્વકં શૂન્યં વપુર્ અક્ષ્ણોર્ અકૃત્રિમમ્ । મુખારણ્યજરત્કૂપરૂપયા ગર્તશોભયા
એ પોતાની ખાલીતા, પોતાની અસલી કાયાને, આંખોની ઊંડાઈથી દેખાડે છે; જાણે જંગલમાં મોઢું પહોળું ખુલેલું કૂવો હોય તેમ.
તાપોપતપ્તા સંસિક્તા વર્ષાજલભરેણ સા । પાંસુના પવનોત્થેન દુષ્કૃતેનેવ રૂષિતા
તાપથી બળી ગયેલી, વરસાદના ભારે પાણીથી ભીંજાઈ ગયેલી અને પવનથી ઉડેલા ધૂળથી ઢંકાઈ ગયેલી, જાણે દુષ્કર્મોથી કલંકિત થઈ હોય તેવી લાગે છે.
શુષ્કકાષ્ઠવદ્ આલોલા પાતેષુ કૃતઝાઙ્કૃતા । ધારાનિકરપાતેન વિનુન્ના જલદાગમે
સૂકા લાકડાની જેમ ડોલતી, પડી જાય ત્યારે ખખડાટ કરતી, વાદળો આવતા વરસાદની ઝપાટથી ધક્કા ખાય છે.
પ્રાવૃણ્નિર્ઝરપૂરેણ પ્લુતા ગિરિનદીતટે । તારમારુતશીત્કારા વનોપલ ઇવ સ્થિતા
પર્વતની નદીના કિનારે ચોમાસાની ધોધથી ગરકાવ થયેલી, તીવ્ર પવનની ઠંડકથી વનમાં પડેલા પથ્થર જેવી ઊભી છે.
વક્રા શુષ્કાન્ત્રતન્ત્રી ચ પૂતા ઝાઙ્કારકારિણી । અરણ્યલક્ષ્મીવીણેવ શૂન્યચર્મમયોદરી
વાંકી, સુકાઈ ગયેલા આંતરડાં જેવી તારવાળી, શુદ્ધ છતાં ખખડાટ કરતી, જાણે જંગલની દેવીની વીણા હોય અને પેટ ખાલી ચામડાનું બનેલું હોય તેવી છે.
રાગદ્વેષવિહીનત્વાત્ તસ્ય પુણ્યાશ્રમસ્ય તુ । મહાતપસ્ત્વાચ્ ચ ભૃગોર્ ન ભુક્તા મૃગપક્ષિભિઃ
કારણ કે એ પવિત્ર આશ્રમમાં કોઈ રાગ કે દ્વેષ નહોતો, અને ભૃગુના મહાન તપના કારણે ત્યાં કોઈ જંગલી જાનવર કે પક્ષીઓએ ક્યારેય કંઈ ખાધું નહોતું.
યમનિયમકૃશીકૃતાઙ્ગયષ્ટેશ્ ચરતિ તપસ્ સ્મ ભૃગૂદ્વહસ્ય ચેતઃ । તનુર્ અથ પવનાપનીતરક્તા ચિરમ્ અલુઠન્ મહતીષુ સા શિલાસુ
યમ અને નિયમના પાલનથી ભૃગુની દેહ દુર્બળ થઈ ગઈ હતી, તેમનું મન તપમાં લીન હતું; અને પવનથી લોહી સુકાઈ ગયેલી તેમની દેહ લાંબા સમય સુધી મોટી પથ્થરો પર પડી રહી.
નાપશ્યદ્ અગ્રે તનયં તં નયાવનતાનનમ્ । સીમાન્તં ગુણસીમાયાઃ પુણ્યં મૂર્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્
તેણે આગળ પોતાના પુત્રને જોયો નહીં, જેના ચહેરા પર વિનમ્રતા હતી; તેને તો માત્ર ગુણોની સીમા જેવી, પવિત્રતા સ્વરૂપે ઉભેલી સીમા જ દેખાઈ.
અપશ્યત્ કેવલં કાલં કઙ્કાલં પુરતો મહત્ । દેહયુક્તમ્ ઇવાભાગ્યં દારિદ્ર્યમ્ ઇવ મૂર્તિમત્
તેણે માત્ર કાળને, એક મોટું કંકાલ, પોતાના સામે જોયું; જાણે દુર્ભાગ્યને દેહ મળ્યો હોય, કે ગરીબી સ્વરૂપે ઊભી હોય તેમ લાગ્યું.
તાપશુષ્કવપુઃ કૃત્તિરન્ધ્રસ્ફુરિતતિત્તિરિ । સંશુષ્કાન્ત્રોદરગુહાછાયાવિશ્રાન્તદર્દુરમ્
તાપથી સુકાઈ ગયેલું શરીર, ચામડી ફાટી ગયેલી, સાંધા બહાર નીકળેલા, અને સુકાઈ ગયેલા પેટની અંદર પડછાયામાં આરામ કરતી સુકાઈ ગયેલી દેડકીને લઈને.