મહાકલ્પાભિધાનેભ્યો વૃક્ષેભ્યઃ પરિશાતયન્ । દેવાસુરગણાન્ પક્વાન્ ફલભારાન્ અવસ્થિતઃ
મહાકલ્પ નામના વૃક્ષો વચ્ચે ઊભા રહીને, તે પક્વ ફળો જેવાં દેવ અને દાનવોને ઝાડ પરથી ઢાળી નાખે છે.
આલોલભૂતમષકઘુઙ્ઘુમાનાં પ્રપાતિનામ્ । બ્રહ્માણ્ડોડુમ્બરૌઘાનાં બૃહત્પાદપતાં ગતઃ
અશાંત માખીઓની જેમ ગૂંજી રહેલા અને પડતા બ્રહ્માંડોના ઝુંડમાં, તે વિશાળ પગલાં સાથે ચાલે છે.
સત્તામાત્રકુમુદ્વત્યા ચિજ્જ્યોત્સ્નાપરિફુલ્લયા । વપુર્ વિનોદયત્ય્ એકઃ ક્રિયાપ્રિયતમાન્વિતઃ
શુદ્ધ સત્તાના કમળમાં ચેતનાની ચાંદણી ફૂલી રહી છે, અને તે પોતાનાં પ્રિય કર્મો સાથે પોતાના રૂપમાં આનંદ માણે છે.
અનન્તાપાયપર્યન્તં બદ્ધપીઠં નિજં વપુઃ । મહાશૈલવદ્ ઉત્તુઙ્ગમ્ અવલમ્બ્ય વ્યવસ્થિતઃ
અનાદિ અને અનંત સુધી વિસ્તરેલા પોતાના રૂપને, મહાપર્વત જેવું ઊંચું સ્થિર રાખી, તે અડગ ઊભું રહે છે.
ક્વચિચ્ છ્યામાતમશ્શ્યામં ક્વચિત્ કાન્તિયુતં તતમ્ । દ્વયેનાપિ ક્રમાદ્ રિક્તં સ્વભાવં ભાવયન્ સ્થિતઃ
ક્યારેક એ છાંયાની જેમ અંધકારમય દેખાય છે, તો ક્યારેક તેજથી ઝગમગ કરે છે; પણ, બંનેથી ખાલી રહી, પોતાનાં સ્વભાવમાં સ્થિર રહે છે.
સંલીનાસઙ્ખ્યસંસારસારયા સ્વાત્મસત્તયા । ગુર્વીવ ભારઘનયા નિબદ્ધપદતાં ગતઃ
અગણિત જગતના સાર સાથે પોતાનાં સત્યમાં લીન થઈ, એ મોટાં અને ભારે બોજા જેવી સ્થિરતામાં બંધાયેલો રહે છે.
ન ખિદ્યતે ન મ્રિયતે નાયાતિ ન ચ ગચ્છતિ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ મહાકલ્પશતૈર્ અપિ
એ ન તો દુઃખી થાય છે, ન મરે છે; ન આવે છે, ન જાય છે; ન અસ્ત થાય છે, ન ઉગે છે—even હજારો મહાકલ્પ સુધી પણ.
કેવલં જગદારમ્ભલીલયા ઘનહેલયા । યાપયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ અનહઙ્કારમ્ આગતમ્
માત્ર જગતની શરૂઆતની રમતમાં, સહેજતાથી, એ પોતાનાં અંદર, અહંકારથી મુક્ત અવસ્થામાં, સમય પસાર કરે છે.
યામિનીપઙ્કકલિલાં દિનકોકનદાવલીમ્ । ક્રિયાભ્રમરિકાં સ્વાત્મસરસ્સ્વ્ આરોપયન્ સ્થિતઃ
તે પોતાના મનના સરોવર પર રાત્રિના અંધકાર અને દિવસના કમળોના સમૂહને, તથા કર્મરૂપ મધમાખીને મૂકીને સ્થિર રહે છે.
ગૃહીત્વા ભીષણઃ કૃષ્ણાં રજનીં જીર્ણમાર્જનીમ્ । આલોકકનકક્ષોદમ્ આહરત્ય્ અભિતો ઽવનિમ્
તે ભયાનક કાળી રાત્રિને, જૂની સાફસફાઈ કરનારની જેમ, પકડીને, પ્રકાશનું સોનાની જેમ ઝગમગતું ધૂળ ધરતી પર સર્વત્ર ફેલાવે છે.
સઞ્ચારયન્ ક્રિયાઙ્ગુલ્યા કોણકેષ્વ્ અર્કદીપિકામ્ । જગત્સદ્મનિ કારુણ્યાત્ ક્વ કિમ્ અસ્તીતિ વીક્ષતે
તે કર્મની આંગળીથી સૂર્યની દીવો દરેક ખૂણે ફેરવે છે અને દયાથી જગતના ઘરમાં શું છે અને ક્યાં છે તે જુએ છે.
પ્રેક્ષ્યાહાનિ નિમેષેણ સૂર્યાક્ષ્ણા પાકવન્ત્ય્ અલમ્ । લોકપાલફલાન્ય્ અત્તિ જગજ્જીર્ણવનાદ્ અયમ્
સૂર્યની નજરથી પળમાં જ દિવસો પાકી જાય છે તે જોઈને, આ જગતના રક્ષકોના ફળોને એ પ્રાચીન જંગલના ફળની જેમ ભોગવે છે.
જગજ્જીર્ણકુટીકીર્ણાન્ અર્પયત્ય્ ઉગ્રકોટરે । ક્રમેણ ગુણવલ્લોકમણીન્ મૃત્યુસમુદ્ગકે
મૃત્યુ એ ભયાનક ખોખા જેવી છે, જે વિશ્વના જૂના ઝૂંપડાંઓને, જેમ કે અમૂલ્ય રત્નો હોય તેમ, એક પછી એક પોતાની ભયાનક ખાલી જગ્યામાં સંગ્રહે છે.
ગુણૈર્ આપૂર્યતે યૈવ લોકરત્નાવલી ભૃશમ્ । ભૂષાર્થમ્ ઇવ તામ્ અઙ્ગે કૃત્વા ભૂયો નિકૃન્તતિ
વિશ્વરૂપ રત્નમાળાને, જે ગુણોથી ભરપૂર છે, તે પોતાને શણગારવા પહેરે છે અને પછી ફરીથી તેને તોડી નાખે છે.
દિનહંસાનુસૃતયા નિશેન્દીવરમાલયા । તારાકેસરયાજસ્રં ચપલો વલયત્ય્ અલમ્
દિવસના હંસને અનુસરીને, રાત્રિના કમળોની માળા સાથે, ચંચળ મૃત્યુ તારાઓના કિરણોથી આકાશને સતત ઘેરી લે છે.
શૈલોર્ણદ્યુધરાશૃઙ્ગજગદૂર્ણાયુસૌનિકઃ । પ્રત્યહં પિબતિ પ્રોક્ષ્ય તારારક્તકણાન્ અપિ
જીવનનો માદક પાન વેચનાર, જે પર્વત, નદી, વાદળ અને જગતને હલાવે છે, તે દરરોજ તારાઓના લાલ બિંદુઓને છાંટી અને પછી પી જાય છે.
તારુણ્યનલિનીસોમ આયુર્માતઙ્ગકેસરી । ન તદ્ અસ્તિ ન યસ્યાયં તુચ્છાતુચ્છસ્ય તસ્કરઃ
યુવાન વય, કમળ, ચાંદ, જીવનની સિંહની જટા — એવું કંઈ નથી, મોટું કે નાનું, જેને આ ચોર છીનવી લેતો નથી.
કલ્પકેલિવિલાસેન પિષ્ટપાતિતજન્તુના । ન્યગ્ભાવોદ્ભવહાસેન રમતે સ્વાત્મનાત્મનિ
વિશ્વના ચક્રની રમતમાં, જીવોને પીસી અને ફેંકી દેતો, એ ઊભા અને ઓગળી જવાની હાસ્ય સાથે, પોતાનામાં જ આનંદ પામે છે.
કર્તા ભોક્તાથ સંહર્તા સ્મર્તા સર્વપદં ગતઃ । સર્વમ્ એવ કરોતીદં ન કરોતિ ચ કિઞ્ચન
એ જ કરનાર, ભોગવનાર, નાશક, અને યાદ રાખનાર છે, જે દરેક અવસ્થામાં પહોંચ્યો છે; બધું કરે છે, છતાં કંઈ જ નથી કરતો.
સકલમ્ અપ્ય્ અકલાકલિતાન્તરં સુભગદુર્ભગરૂપધરં વપુઃ । પ્રકટયન્ સહસૈવ ચ ગોપયન્ વિલસતીહ હિ કાલબલં નૃષુ
સમયની શક્તિ, માણસોમાં તેજથી ઝળહળતી, એક સાથે આખું રૂપ — શુભ અને અશુભ, સમયના બધા ભાગો સાથે — દેખાડે છે અને છુપાવે છે.
અસ્યોડ્ડામરલીલસ્ય દૂરાસ્તસકલાપદઃ । સંસારે રાજપુત્રસ્ય કાલસ્યાકલિતૌજસઃ
આ ભવ્ય રમતમાંના બધા પગલાંઓ દુનિયામાં રહેલા રાજકુમારથી ઘણાં દૂર છે, જેના બળને સમય દ્વારા હજુ માપવામાં આવ્યું નથી.
અસ્મિન્ન્ આચરતો દીનૈર્ મુગ્ધૈર્ ભૂતમૃગવ્રજૈઃ । આખેટકં જર્જરિતે જગજ્જઙ્ગલજાલકે
આમાં, જ્યારે તે દયાળુ અને ભટકેલા જીવોની ટોળી સાથે વર્તે છે, ત્યારે દુનિયા થાકેલી અને જીર્ણ થઈને જીવનના જંગલમાં એક શિકારસ્થળ બની જાય છે.
એકદેશોલ્લસચ્ચારુવડવાનલપઙ્કજા । ક્રીડાપુષ્કરિણી રમ્યા કલ્પકાલમહાર્ણવઃ
ક્યાંક એક સ્થળે સમુદ્રની અગ્નિથી ઉગેલો સુંદર કમળ ખીલે છે; રમણિય રમણસ્થળ, કલ્પના યુગનો મહાસાગર.
કટુતિક્તામ્બ્લભૂતાઢ્યૈસ્ સદધિક્ષીરસાગરૈઃ । તૈર્ એવ તૈઃ પર્યુષિતૈર્ જગદ્ભિઃ કાલવર્તનમ્
દુનિયામાં સમયનો પ્રવાહ એ જ જીવોથી ભરેલો છે, જે ખટ્ટા, તીતા અને ખારાં જીવનના સાગરોમાં લાંબા સમયથી રહી ચૂક્યા છે.
ચણ્ડી ચતુરસઞ્ચારા સર્વમાતૃગણાન્વિતા । સંસારવનવિન્યસ્તનરૈણાકર્ષણી વૃકી
ચંડિ, જે સર્વ દિશામાં ફરતી અને તમામ માતાઓના સમૂહ સાથે છે, એ સંસારના જંગલમાં માનવ-હરણને ખેંચતી વાઘણ છે.
પૃથ્વી કરતલે પૃથ્વી પાનપાત્રી રસાન્વિતા । કમલોત્પલકલ્હારલોલજાલકમાલિતા
પૃથ્વી તેની હથેળી પર છે, પૃથ્વી એ રસથી ભરેલી પ્યાલા છે, અને કમળ, ઉત્પલ, કલ્હારના લહેરાતા જાળ અને ફૂલોની વણ સાથે સજેલી છે.
વિરાવી વિકટાસ્ફાલો નૃસિંહો ભુજપઞ્જરે । સટાવિકટપીનાંસઃ કાન્તઃ ક્રીડાશકુન્તકઃ
ગર્જન કરતી, જોરથી મારતી, ભુજાના પાંજરમાં રહેલી નરસિંહ, વિશાળ અને મજબૂત જટાવાળી, એ પ્રિય રમતી પંખી છે.
અલાબુવીણામધુરશ્ શરદ્વ્યોમામલચ્છવિઃ । દેવઃ કિલ મહાકાલો લીલાકોકિલબાલકઃ
કદૂની વીણા જેવી મધુર, શરદના આકાશ જેવી શુદ્ધ કાંતિ ધરાવતી, એ દેવ મહાકાલ છે, રમતા કોકિલ બાળક તરીકે.
અજસ્રસ્ફૂર્જિતાકારો વાન્તદુઃખશરાશનિઃ । અભાવનામકોદણ્ડઃ પરિસ્ફુરતિ સર્વતઃ
સદાય ગર્જન કરતી, દુઃખના બાણો ફેંકી દેતી, 'અભાવના' નામનું ધનુષ્ય ધરાવતી, એ સર્વત્ર કંપન કરતી દેખાય છે.
અનુત્તમસ્ફુરિતવિલાસવર્ધિતો ભ્રમન્ હરન્ પરિવિલસન્ વિદારયન્ । જરજ્જગજ્જરઢવિલોલમર્કટઃ પરિસ્ફુરદ્વપુર્ ઇહ કાલ ઈહતે
પરમ કંપનના રમણથી વધેલી, ફરતી, પકડી લેતી, ઘુમતી, ફાડી નાખતી, વૃદ્ધ અને જગતથી થાકેલી ચંચળ વાંદરી જેવી — અહીં સમય પોતાનું શરીર ધડકાવે છે.