સ સારઙ્ગસ્ તયા સાર્ધં તસ્મિન્ માલવમણ્ડલે । ચકારાતિસુખી રાજ્યં શક્રવચ્ છરદાં શતમ્
સારંગએ તેની સાથે મળીને માલવ પ્રદેશમાં બહુ આનંદથી રાજ કર્યું, જાણે ઇન્દ્રે શત વર્ષ સુધી રાજ કર્યું હોય તેમ.
અથ કાલેન મહતા ચઞ્ચલત્વાચ્ ચ ચેતસઃ । અપ્રિયત્વં મિથો યાતૌ દમ્પતી તૌ વિધેર્ વશાત્
પછી લાંબા સમય પછી, મનની ચંચળતા અને ભાગ્યના પ્રભાવથી એ બંને પતિ-પત્ની એકબીજાથી અસંતુષ્ટ બન્યા.
સારઙ્ગસ્ તુ જરાજીર્ણઃ પાતસજ્જકલેવરઃ । દધ્રે શ્વસનશૈથિલ્યાજ્ જીર્ણપર્ણસવર્ણતામ્
સારંગ હવે વૃદ્ધ અને નબળો થઈ ગયો હતો, શરીર પડી જવા તૈયાર હતું, શ્વાસ ધીમો પડી ગયો હતો અને તે સુકાઈ ગયેલા પાન જેવો દેખાવા લાગ્યો.
જાયાજનવિરાગેણ વાર્ધકાતિશયેન ચ । મરણં મન્દમન્દેહો નિરીહો ઽભિનનન્દ સઃ
પત્ની અને સંતાનો પ્રત્યે ઉદાસીનતા અને અત્યંત વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે, એ નબળા અને નિર્બળ શરીરે મૃત્યુને આનંદપૂર્વક સ્વીકારી લીધું.
અથ નીરસરાજ્યસ્ય દુઃખાતિશયશંસિનઃ । અરણ્ય ઇવ વેતાલો મોહો ઽતિઘનતાં ગતઃ
પછી, જેના રાજ્યમાં કોઈ સાર નહોતો અને જે સતત દુઃખની વાત કરતો હતો, તેના માટે મોહ એટલો ઘનિષ્ઠ થયો કે જાણે જંગલમાં ભૂત વાસ કરે છે એમ.
મોહાન્ધકૂપપતિતં ભોગાસઙ્ગાદ્ અનારતમ્ । અવિવેકિનમ્ અજ્ઞાનમ્ અસજ્જનપરાયણમ્
મોહના અંધકારમય ખાડામાં પડેલો, ભોગોમાં સતત આસક્ત, વિવેક વગર, અજ્ઞાનમાં ડૂબેલો અને દુષ્ટ લોકોમાં જ રસ ધરાવતો—
જહારૈનં તતો મૃત્યુસ્ તૃષ્ણાકવલિતાશયમ્ । પતઙ્ગમ્ ઇવ મણ્ડૂકઃ કૃતાક્રન્દમ્ અકિઞ્ચનમ્
એમના મનને તૃષ્ણાએ આખરે ભરમાવી દીધું હતું, ત્યારે મૃત્યુએ તેને પકડી લીધો, જેમ સાપ બબૂચકાને પકડી લે છે; એ બિચારો બેકાબૂ અને રડતો હતો.
તતઃ કર્મફલં ભુક્ત્વા સ્વં પરત્ર શુભાશુભમ્ । અઙ્ગેષુ ધીવરો જાતસ્ સ દુર્ભાવવશાત્ તદા
પછી પોતાના કરેલા સારા અને ખરાબ કર્મોના ફળને બીજા શરીરમાં ભોગવીને, તે માણસ ખરાબ સ્વભાવના કારણે માછીમાર તરીકે જન્મ્યો.
તત્ર ધીવરકર્માણિ કુર્વન્ સ શરદાં શતમ્ । દુઃખજર્જરચેતસ્ત્વાદ્ વૈરાગ્યં સમુપાયયૌ
ત્યાં તેણે સો વર્ષ સુધી માછીમારનું કામ કરતાં, દુઃખથી થાકી ગયેલા મનથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું.
દુઃખં સંસાર ઇત્ય્ એવં ચિન્તયન્ ભાસ્કરં તતઃ । સમ્પતંસ્ તેન સઞ્જાતસ્ સૂર્યવંશે મહાનૃપઃ
આ સંસાર એ દુઃખ છે એમ વિચારતાં, પછી તે સ્થિતિમાંથી પડીને તે સૂર્યવંશમાં મહાન રાજા તરીકે જન્મ્યો.
શુભભાવવશાત્ સો ઽથ કિઞ્ચિજ્ જ્ઞાનમ્ અવાપ્તવાન્ । જજ્ઞે નૃપતનું ત્યક્ત્વા ગુરુસ્ સર્વોપદેશકઃ
પછી સારા સ્વભાવના પ્રભાવથી તેને થોડું જ્ઞાન મળ્યું અને રાજાનું શરીર છોડીને તે સર્વને ઉપદેશ આપનાર ગુરુ તરીકે જન્મ્યો.
મન્ત્રસાધિતસિદ્ધિર્ હિ સો ઽથ વિદ્યાધરો ઽભવત્ । કલ્પમ્ એકં તુ બુભુજે તતો વૈદ્યાધરીં પુરીમ્
મંત્રસાધનાથી પ્રાપ્ત સિદ્ધિથી, પછી તે વિદ્યા ધર બની ગયો અને એક કલ્પ સુધી વિદ્યા ધરોની નગરીમાં આનંદપૂર્વક રહ્યો.
કલ્પાવસાનસમયં નીત્વા પવનરૂપયા । તન્વા સૃષ્ટૌ પ્રવૃત્તાયાં ભૂયો જાતો મુનેસ્ સુતઃ
કલ્પના અંતે, પવન જેવી દેહ ધારણ કરીને, જ્યારે સૃષ્ટિ ફરી શરૂ થઈ, ત્યારે તે ફરી એકવાર ઋષિના પુત્ર તરીકે જન્મ્યો.
તતો મુનીનાં સમ્પર્કાત્ તપસ્ય્ ઉગ્રે વ્યવસ્થિતઃ । અવસન્ મેરુગહને મન્વન્તરમ્ અનિન્દિતઃ
પછી ઋષિઓની સંગતથી, તેણે કઠિન તપસ્યા આરંભી અને મેરુ પર્વતની ગુફાઓમાં એક મન્વંતર સુધી નિર્દોષ રીતે રહ્યો.
તત્ર તસ્ય સમુત્પન્નો મૃગ્યાઃ પુત્રો નરાકૃતિઃ । તત્સ્નેહેન પરં મોહં પુનર્ અભ્યાયયૌ ક્ષણાત્
ત્યાં, મૃગમાંથી માનવ સ્વરૂપે તેનો એક પુત્ર થયો; તેના પ્રત્યેના પ્રેમથી, ક્ષણમાં જ તેને ફરીથી ઘન મોહ ઘેરી વળ્યો.
પુત્રસ્યાસ્ય ધનં મે ઽસ્તુ ગુણાશ્ ચાયુશ્ ચ શાશ્વતમ્ । ઇત્ય્ અનારતચિન્તાભિર્ જહૌ સત્યામ્ અવસ્થિતિમ્
હંમેશા 'મારા પુત્રને ધન મળે, ગુણો મળે અને લાંબું આયુષ્ય મળે' એવી ચિંતામાં પડીને, તેણે સત્યમાં સ્થિર રહેવું છોડી દીધું.
ધર્મચિન્તાપરિભ્રંશાત્ પુત્રાર્થં ભોગચિન્તનાત્ । ક્ષીણાયુષં તમ્ અહરન્ મૃત્યુસ્ સર્પ ઇવાનિલમ્
ધર્મની ચિંતાથી દૂર થઈને, પુત્રના સુખ માટે ભોગની ચિંતામાં ફસાઈ ગયો, અને જ્યારે તેનું આયુષ્ય પૂરુ થયું, ત્યારે મૃત્યુએ તેને સાપ જેવો પવન પકડી લે એ રીતે પકડી લીધો.
ભોગૈકચિન્તયા સાર્ધં સ સમુત્ક્રાન્તચેતનઃ । પ્રાપ્ય મદ્રેશપુત્રત્વમ્ આસીન્ મદ્રમહીપતિઃ
ભોગની એકલ ચિંતામાં મન લગાવીને, જ્યારે તેનું ચેતન છૂટી ગયું, ત્યારે તે મદ્રદેશના રાજાના પુત્ર તરીકે જન્મ્યો અને મદ્રદેશનો રાજા બન્યો.
મદ્રદેશે ચિરં કૃત્વા રાજ્યમ્ ઉચ્છિન્નશાત્રવઃ । જરામ્ અભ્યાજગામાત્ર હિમાશનિર્ ઇવામ્બુજમ્
મદ્રદેશમાં લાંબા સમય સુધી રાજ કરી, બધા દુશ્મનોને શાંત કર્યા પછી, ત્યાં જ વૃદ્ધાવસ્થા આવી, જેમ હિમ પાંખડી પર પડે તેમ.
મદ્રરાજતનું તાં તુ તપોવાસનયા સહ । તત્યાજ તેન જાતો ઽસૌ તપસ્વી તાપસાત્મજઃ
મદ્રરાજાની જે કાયામાં તે હતો, તે કાયાને અને તપસ્વીની વેશભૂષાને પણ તેણે છોડી દીધી. એ રીતે હવે તે તપસ્વી, તપસ્વીના પુત્ર તરીકે રહી ગયો.
સમઙ્ગાયા મહાનદ્યાસ્ તટમ્ આસાદ્ય તાપસઃ । તપસ્ તેપે મહાબુદ્ધિસ્ સ રામ વિગતજ્વરઃ
મહાનદ સમંગાના કાંઠે તે તપસ્વી, જે મહાન બુદ્ધિવાળો અને બધા દુઃખોથી મુક્ત હતો, ત્યાં પહોંચી અને તપ કરવાનું શરૂ કર્યું, હે રામ.
વિવિધજન્મદશાવિવશાશયસ્ સમનુસૃત્ય શરીરપરમ્પરામ્ । સુખમ્ અતિષ્ઠદ્ અસૌ ભૃગુનન્દનો વરનદીસુતટે દૃઢવૃક્ષવત્
ભિર્ગુના પુત્રે, વિવિધ જન્મોની પરિસ્થિતિઓને કારણે શરીરપછી શરીર ધારણ કરીને, ઉત્તમ નદીના કાંઠે મજબૂત વૃક્ષ જેવો સ્થિર રહી આનંદથી જીવન વિતાવ્યું.
અથ કાલેન મહતા પવનાતપજર્જરઃ । કાયસ્ તસ્ય પપાતોર્વ્યાં છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
પછી લાંબા સમય પછી, પવન અને તપથી તેની કાયાએ બહુ થાકી ગઈ અને મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ જમીન પર પડી ગઈ.
મનસ્ તુ ચઞ્ચલાભોગં તાસુ તાસુ દશાસુ ચ । બભ્રામાતિવિચિત્રાસુ વનરાજિષ્વ્ ઇવૈણકઃ
તેના મનમાં ચંચળ આનંદ અને અનેક સ્થિતિઓમાં ફરતું રહ્યું, જેમ કે મૃગ વિવિધ જંગલોમાં ભટકે છે.
ભ્રાન્તમ્ ઉદ્ભ્રાન્તમ્ અભિતશ્ ચક્રાર્પિતમ્ ઇવાકુલમ્ । મનસ્ તસ્ય વિશશ્રામ સમઙ્ગાસરિતસ્ તટે
તેનું મન ઉલટપલટ અને ગભરાયેલું, ચક્ર જેવી રીતે ગતિ કરે છે તેમ બધે ભટકતું રહ્યું, પણ અંતે સમંગા નદીના કિનારે શાંતિ પામી.
અનન્તવૃત્તાન્તઘનાં પેલવાં સુદૃઢામ્ અપિ । તાં સંસૃતિદશાં શુક્રો વિદેહો ઽનુભવન્ સ્થિતઃ
શુક્ર, શરીર વિના હોવા છતાં, અનંત ઘટનાઓથી ભરેલી, નાજુક પણ મજબૂત એવી સંસારની સ્થિતિનો અનુભવ કરતો રહ્યો.
મન્દરાચલસાનુસ્થા સા તનુસ્ તસ્ય ધીમતઃ । તાપપ્રસરસંશુષ્કા ચર્મશેષા બભૂવ હ
મંદરાચલ પર્વતની ઢાળ પર સ્થિત તે વિદ્વાનની દેહ તપસ્યાના તાપથી સુકાઈ ગઈ અને માત્ર ચામડી જ બાકી રહી.
શારીરરન્ધ્રપ્રવહદ્વાતશીત્કારરૂપયા । ચેષ્ટાદુઃખક્ષયાનન્દાત્ કાકલ્યેવ સ્મ ગાયતિ
શરીરનાં રંધ્રોમાંથી વહેતા પવનની ઠંડક જેવી, ચળવળના દુઃખના અંતની ખુશીમાં, એ કાગળ જેવી ગાય છે.
પ્રાણાનુસ્મરણોચ્છ્વાસમ્ ઇવ બાષ્પં સ્મ મુઞ્ચતિ । ચણ્ડાનિલવિલાસેન લુલિત્વા વનભૂમિષુ
જીવનશ્વાસની યાદ સાથે ઉચ્છ્વાસ લેતી હોય એમ, એ આંસુ વહાવે છે; ઉગ્ર પવનના રમણથી વનભૂમિ પર ઉછળતી ફરે છે.
મનોવરાકમ્ અવટે લુઠિતં ભવભૂમિષુ । હસન્તીવાતિશુભ્રાભ્રસિતયા દન્તમાલયા
એનું મન, દુઃખી, જીવનભૂમિ પર ખાબકેલું છે; અને તેજસ્વી વાદળ કરતાં પણ વધુ ચમકતા દાંતની પંક્તિ સાથે હસતી હોય તેમ લાગે છે.