ભિદ્યતે નાવભગ્નો ઽપિ દગ્ધો ઽપિ હિ ન દહ્યતે । દૃશ્યતે નાતિદૃશ્યો ઽપિ ધૂર્તચૂડામણિર્ મુને
એને તોડી નાખીએ તો પણ તૂટતું નથી, બળે તો પણ સળગતું નથી; એ દેખાય છે પણ પૂરેપૂરું દેખાતું નથી, હે મુનિ, એ છે ચાલાકોમાં શ્રેષ્ઠ રત્ન.
એકેનૈવ નિમેષેણ કિઞ્ચિદ્ ઉત્થાપયત્ય્ અલમ્ । કિઞ્ચિદ્ વિનાશયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મનોરાજ્યવદ્ આતતઃ
માત્ર એક પળમાં એ કશુંક ઊંચે ઉઠાવે છે અને બીજું કશુંક નષ્ટ કરી નાખે છે, કલ્પનાના રાજ્યની જેમ બધે ફેલાઈ જાય છે.
દુર્વિલાસવિલાસિન્યા ચેષ્ટયા કષ્ટપુષ્ટયા । દર્વ્યેવ સૂપકૃત્ સૂપં જનમ્ આવર્તયન્ સ્થિતઃ
કઠણ અને જોરદાર મોજમાં મગ્ન થઈ, દુઃખદ આનંદમાં રમી, એ માણસોને એવી રીતે હલાવે છે જેમ રસોઈયું કડછીથી શાક હલાવે છે.
તૃણં પાંસું મહેન્દ્રં ચ સુમેરું પર્ણમ્ અર્ણવમ્ । આત્મસ્ફારતયા સર્વમ્ આત્મસાત્કર્તુમ્ ઉદ્યતઃ
ઘાસ, ધૂળ, મહાન ઇન્દ્ર, સુમેરુ પર્વત, પાંદડું કે સમુદ્ર — બધું જ પોતાનાં ફેલાવાથી એ પોતામાં સમાવી લેવાની તૈયારીમાં છે.
ક્રૌર્યમ્ અત્રૈવ પર્યાપ્તં લુબ્ધતાત્રૈવ સંસ્થિતા । સર્વં દૌર્ભાગ્યમ્ અત્રૈવ સર્વમ્ અત્રૈવ ચાપલમ્
અહિ જ પૂરતું ક્રૂરતા છે, અહિ જ લોભ વસેલો છે, બધું દુર્ભાગ્ય અહિ જ છે અને બધું ચંચળપણું પણ અહિ જ છે.
પ્રેરયંલ્ લીલયાર્કેન્દૂ ક્રીડતીહ નભસ્તલે । નિક્ષિપ્તવીટાયુગલો નિજે બાલ ઇવાઙ્ગને
રમતમાં સૂર્ય-ચંદ્રને આકાશમાં ફેરવે છે, અને પોતાનાં ઓટલામાં રમતા બાળક જેવું રમકડાં ફેંકી રમે છે.
સર્વભૂતાસ્થિમાલાભિર્ આપાદવલિતાકૃતિઃ । વિલસત્ય્ એષ કલ્પાન્તે કાલઃ કલ્પિતકલ્પનઃ
યુગના અંતે, કલ્પના રૂપે કલ્પિત થયેલો સમય, સર્વ જીવોના હાડકાંની માળાઓથી ઘેરાયેલો દેખાય છે અને તેજથી ઝગમગે છે.
અસ્યોડ્ડામરનૃત્તસ્ય કલ્પાન્તે ઽઙ્ગવિનિર્ગતૈઃ । પ્રસ્ફુરત્ય્ અમ્બરે મેરુર્ ભૂર્જત્વગ્ ઇવ વાયુભિઃ
યુગના અંતે, જ્યારે સમય ઉગ્ર નૃત્ય કરે છે, ત્યારે તેના તીવ્ર નૃત્યમાં છૂટેલા અંગોથી, મેરુ પર્વત આકાશમાં પવનથી હલનારી ભૂર્જની છાલની જેમ ધ્રુજી ઉઠે છે.
રુદ્રો ભૂત્વા ભવત્ય્ એષ મહેન્દ્રો ઽથ પિતામહઃ । શુક્રો વૈશ્રવણશ્ ચાપિ પુનર્ એવ ન કિઞ્ચન
આ સમય ક્યારેક રુદ્ર બને છે, ક્યારેક મહેન્દ્ર, પછી પિતામહ બને છે; એ શુક્ર પણ છે, વૈશ્વરવણ પણ છે, અને પછી ફરી કશું જ નથી.
ધત્તે ઽજસ્રોત્થિતધ્વસ્તાન્ સર્ગાન્ અમિતભાસુરાન્ । અન્યાન્ અન્યાન્ અપ્ય્ અનન્યાન્ વીચીન્ અબ્ધિર્ ઇવાત્મનિ
આ સમય પોતામાંથી અનંત સર્જનો ઉત્પન્ન કરે છે, જે તેજસ્વી પણ છે અને વિનાશ પામેલા પણ છે, સતત ઉદ્ભવતા અને અદ્વિતીય હોવા છતાં, દરિયામાં તરંગો જેમ એકમેકથી અલગ પણ છે અને એકરૂપ પણ છે.
મહાકલ્પાભિધાનેભ્યો વૃક્ષેભ્યઃ પરિશાતયન્ । દેવાસુરગણાન્ પક્વાન્ ફલભારાન્ અવસ્થિતઃ
મહાકલ્પ નામના વૃક્ષો વચ્ચે ઊભા રહીને, તે પક્વ ફળો જેવાં દેવ અને દાનવોને ઝાડ પરથી ઢાળી નાખે છે.
આલોલભૂતમષકઘુઙ્ઘુમાનાં પ્રપાતિનામ્ । બ્રહ્માણ્ડોડુમ્બરૌઘાનાં બૃહત્પાદપતાં ગતઃ
અશાંત માખીઓની જેમ ગૂંજી રહેલા અને પડતા બ્રહ્માંડોના ઝુંડમાં, તે વિશાળ પગલાં સાથે ચાલે છે.
સત્તામાત્રકુમુદ્વત્યા ચિજ્જ્યોત્સ્નાપરિફુલ્લયા । વપુર્ વિનોદયત્ય્ એકઃ ક્રિયાપ્રિયતમાન્વિતઃ
શુદ્ધ સત્તાના કમળમાં ચેતનાની ચાંદણી ફૂલી રહી છે, અને તે પોતાનાં પ્રિય કર્મો સાથે પોતાના રૂપમાં આનંદ માણે છે.
અનન્તાપાયપર્યન્તં બદ્ધપીઠં નિજં વપુઃ । મહાશૈલવદ્ ઉત્તુઙ્ગમ્ અવલમ્બ્ય વ્યવસ્થિતઃ
અનાદિ અને અનંત સુધી વિસ્તરેલા પોતાના રૂપને, મહાપર્વત જેવું ઊંચું સ્થિર રાખી, તે અડગ ઊભું રહે છે.
ક્વચિચ્ છ્યામાતમશ્શ્યામં ક્વચિત્ કાન્તિયુતં તતમ્ । દ્વયેનાપિ ક્રમાદ્ રિક્તં સ્વભાવં ભાવયન્ સ્થિતઃ
ક્યારેક એ છાંયાની જેમ અંધકારમય દેખાય છે, તો ક્યારેક તેજથી ઝગમગ કરે છે; પણ, બંનેથી ખાલી રહી, પોતાનાં સ્વભાવમાં સ્થિર રહે છે.
સંલીનાસઙ્ખ્યસંસારસારયા સ્વાત્મસત્તયા । ગુર્વીવ ભારઘનયા નિબદ્ધપદતાં ગતઃ
અગણિત જગતના સાર સાથે પોતાનાં સત્યમાં લીન થઈ, એ મોટાં અને ભારે બોજા જેવી સ્થિરતામાં બંધાયેલો રહે છે.
ન ખિદ્યતે ન મ્રિયતે નાયાતિ ન ચ ગચ્છતિ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ મહાકલ્પશતૈર્ અપિ
એ ન તો દુઃખી થાય છે, ન મરે છે; ન આવે છે, ન જાય છે; ન અસ્ત થાય છે, ન ઉગે છે—even હજારો મહાકલ્પ સુધી પણ.
કેવલં જગદારમ્ભલીલયા ઘનહેલયા । યાપયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ અનહઙ્કારમ્ આગતમ્
માત્ર જગતની શરૂઆતની રમતમાં, સહેજતાથી, એ પોતાનાં અંદર, અહંકારથી મુક્ત અવસ્થામાં, સમય પસાર કરે છે.
યામિનીપઙ્કકલિલાં દિનકોકનદાવલીમ્ । ક્રિયાભ્રમરિકાં સ્વાત્મસરસ્સ્વ્ આરોપયન્ સ્થિતઃ
તે પોતાના મનના સરોવર પર રાત્રિના અંધકાર અને દિવસના કમળોના સમૂહને, તથા કર્મરૂપ મધમાખીને મૂકીને સ્થિર રહે છે.
ગૃહીત્વા ભીષણઃ કૃષ્ણાં રજનીં જીર્ણમાર્જનીમ્ । આલોકકનકક્ષોદમ્ આહરત્ય્ અભિતો ઽવનિમ્
તે ભયાનક કાળી રાત્રિને, જૂની સાફસફાઈ કરનારની જેમ, પકડીને, પ્રકાશનું સોનાની જેમ ઝગમગતું ધૂળ ધરતી પર સર્વત્ર ફેલાવે છે.
સઞ્ચારયન્ ક્રિયાઙ્ગુલ્યા કોણકેષ્વ્ અર્કદીપિકામ્ । જગત્સદ્મનિ કારુણ્યાત્ ક્વ કિમ્ અસ્તીતિ વીક્ષતે
તે કર્મની આંગળીથી સૂર્યની દીવો દરેક ખૂણે ફેરવે છે અને દયાથી જગતના ઘરમાં શું છે અને ક્યાં છે તે જુએ છે.
પ્રેક્ષ્યાહાનિ નિમેષેણ સૂર્યાક્ષ્ણા પાકવન્ત્ય્ અલમ્ । લોકપાલફલાન્ય્ અત્તિ જગજ્જીર્ણવનાદ્ અયમ્
સૂર્યની નજરથી પળમાં જ દિવસો પાકી જાય છે તે જોઈને, આ જગતના રક્ષકોના ફળોને એ પ્રાચીન જંગલના ફળની જેમ ભોગવે છે.
જગજ્જીર્ણકુટીકીર્ણાન્ અર્પયત્ય્ ઉગ્રકોટરે । ક્રમેણ ગુણવલ્લોકમણીન્ મૃત્યુસમુદ્ગકે
મૃત્યુ એ ભયાનક ખોખા જેવી છે, જે વિશ્વના જૂના ઝૂંપડાંઓને, જેમ કે અમૂલ્ય રત્નો હોય તેમ, એક પછી એક પોતાની ભયાનક ખાલી જગ્યામાં સંગ્રહે છે.
ગુણૈર્ આપૂર્યતે યૈવ લોકરત્નાવલી ભૃશમ્ । ભૂષાર્થમ્ ઇવ તામ્ અઙ્ગે કૃત્વા ભૂયો નિકૃન્તતિ
વિશ્વરૂપ રત્નમાળાને, જે ગુણોથી ભરપૂર છે, તે પોતાને શણગારવા પહેરે છે અને પછી ફરીથી તેને તોડી નાખે છે.
દિનહંસાનુસૃતયા નિશેન્દીવરમાલયા । તારાકેસરયાજસ્રં ચપલો વલયત્ય્ અલમ્
દિવસના હંસને અનુસરીને, રાત્રિના કમળોની માળા સાથે, ચંચળ મૃત્યુ તારાઓના કિરણોથી આકાશને સતત ઘેરી લે છે.
શૈલોર્ણદ્યુધરાશૃઙ્ગજગદૂર્ણાયુસૌનિકઃ । પ્રત્યહં પિબતિ પ્રોક્ષ્ય તારારક્તકણાન્ અપિ
જીવનનો માદક પાન વેચનાર, જે પર્વત, નદી, વાદળ અને જગતને હલાવે છે, તે દરરોજ તારાઓના લાલ બિંદુઓને છાંટી અને પછી પી જાય છે.
તારુણ્યનલિનીસોમ આયુર્માતઙ્ગકેસરી । ન તદ્ અસ્તિ ન યસ્યાયં તુચ્છાતુચ્છસ્ય તસ્કરઃ
યુવાન વય, કમળ, ચાંદ, જીવનની સિંહની જટા — એવું કંઈ નથી, મોટું કે નાનું, જેને આ ચોર છીનવી લેતો નથી.
કલ્પકેલિવિલાસેન પિષ્ટપાતિતજન્તુના । ન્યગ્ભાવોદ્ભવહાસેન રમતે સ્વાત્મનાત્મનિ
વિશ્વના ચક્રની રમતમાં, જીવોને પીસી અને ફેંકી દેતો, એ ઊભા અને ઓગળી જવાની હાસ્ય સાથે, પોતાનામાં જ આનંદ પામે છે.
કર્તા ભોક્તાથ સંહર્તા સ્મર્તા સર્વપદં ગતઃ । સર્વમ્ એવ કરોતીદં ન કરોતિ ચ કિઞ્ચન
એ જ કરનાર, ભોગવનાર, નાશક, અને યાદ રાખનાર છે, જે દરેક અવસ્થામાં પહોંચ્યો છે; બધું કરે છે, છતાં કંઈ જ નથી કરતો.
સકલમ્ અપ્ય્ અકલાકલિતાન્તરં સુભગદુર્ભગરૂપધરં વપુઃ । પ્રકટયન્ સહસૈવ ચ ગોપયન્ વિલસતીહ હિ કાલબલં નૃષુ
સમયની શક્તિ, માણસોમાં તેજથી ઝળહળતી, એક સાથે આખું રૂપ — શુભ અને અશુભ, સમયના બધા ભાગો સાથે — દેખાડે છે અને છુપાવે છે.