શૈત્યં યથૈવ તુહિને યથા નભસિ શૂન્યતા । યથા ચઞ્ચલતા વાયૌ મનસીદં તથા જગત્
જેમ ચંદ્રમાં ઠંડક હોય છે, આકાશમાં ખાલીપો હોય છે, અને પવનમાં ચંચળતા હોય છે, એ જ રીતે આ જગત મનમાં જ છે.
મનો જગજ્ જગદ્ અખિલં તથા મનઃ પરસ્પરં ત્વ્ અવિરહિતં સદૈવ હિ । તયોર્ દ્વયોર્ મનસિ નિરન્તરં ક્ષતે ક્ષતં જગન્ ન તુ જગતિ ક્ષતે મનઃ
મન એટલે જગત અને જગત એટલે મન — બંને હંમેશાં એકબીજાથી અલગ નથી. જ્યારે મન ઉથલપાથલ થાય ત્યારે જગત પણ ઉથલપાથલ થાય છે; પણ જ્યારે જગતમાં ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે મન જરૂર ઉથલપાથલ થાય જ એવું નથી.
યથાયં મનસિ સ્ફાર આરમ્ભસ્ સ્ફુરતિ સ્ફુટમ્ । દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટ્યા સ્ફુટયા તથા કથય મે ઽનઘ
જેમ મનમાં આ વિશાળ સર્જન સ્પષ્ટ રીતે ઉભું થાય છે, એ જ રીતે, હે નિર્દોષ, તું મને સ્પષ્ટ ઉદાહરણ આપી સમજાવ.
યથૈન્દવાનાં વિપ્રાણાં જગન્ત્ય્ અવપુષામ્ અપિ । સ્થિતાનિ જાતદાર્ઢ્યાનિ મનસીદં તથા સ્થિતમ્
જેમ દેવતાઓ, ઋષિઓ અને મૃત્યુ પામેલા લોકોના લોકમંડળો મનમાં જ મજબૂતીથી સ્થિર થયેલા હોય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ મનમાં જ સ્થિર થયેલું છે.
લવણસ્ય યથા રાજ્ઞશ્ ચેન્દ્રજાલાકુલાકૃતેઃ । ચણ્ડાલત્વમ્ અનુપ્રાપ્તં તથેદં મનસિ સ્થિતમ્
જેમ લવણના રાજા ઇન્દ્રજાળના ભ્રમમાં પડીને ચંડાળ બની ગયો, એ જ રીતે આ જગત પણ મનમાં જ સ્થિર થયેલું છે.
ભાર્ગવસ્ય ચિરં કાલં સ્વર્ગભોગબુભુક્ષયા । ભોગેશ્વરત્વં ચ યથા તથેદં મનસિ સ્થિતમ્
જેમ ભૃગુના વંશજએ લાંબા સમય સુધી સ્વર્ગના સુખોની ઈચ્છાથી ભોગોના સ્વામીપદને પ્રાપ્ત કર્યું, એ જ રીતે આ જગત પણ મનમાં જ સ્થિર થયેલું છે.
ભગવન્ ભૃગુપુત્રસ્ય સ્વર્ગભોગબુભુક્ષયા । કથં ભોગાધિનાથત્વં સંસારિત્વં બભૂવ ચ
હે ભગવાન, ભૃગુપુત્રે સ્વર્ગના સુખોની ઈચ્છાથી કેવી રીતે ભોગોના અધિપતિ અને સંસારમાં બંધાયેલો બની ગયો?
શૃણુ રામ પુરા વૃત્તં સંવાદં ભૃગુકાલયોઃ । સાનૌ મન્દરશૈલસ્ય તમાલવિટપાકુલે
હે રામ, તું સાંભળ, એક સમયે ભૃગુ અને કાલય વચ્ચે જે વાતચીત થઈ હતી, તે મંદર પર્વતની ઢાળ પર, ઘણા તામાલ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા સ્થળે બની હતી.
પુરા મન્દરશૈલસ્ય સાનૌ કુસુમસઙ્કુલે । અતપ્યત તપો ઘોરં કસ્મિંશ્ચિદ્ ભગવાન્ ભૃગુઃ
પહેલાં, મંદર પર્વતની ફૂલોથી છલકતી ઢાળ પર ભગવાન ભૃગુએ કઠિન તપ કર્યું હતું.
તમ્ ઉપાસ્તે સ્મ તેજસ્વી બાલઃ પુત્રો મહામતિઃ । શુક્રસ્ સકલચન્દ્રાભઃ પ્રકાશ ઇવ ભાસ્કરમ્
ત્યાં તેમના તેજસ્વી અને બુદ્ધિશાળી પુત્ર, યુવાન શુક્ર, જેનો તેજ પૂર્ણચંદ્ર જેવો હતો, પિતા ભૃગુની સેવા કરતો હતો, જેમ પ્રકાશ સૂર્યની આસપાસ રહે છે.
ભૃગુર્ વરવને તસ્મિન્ સમાધાવ્ એવ સંસ્થિતઃ । સર્વકાલં સમુત્કીર્ણો વનોપલતલાદ્ ઇવ
તે ઉત્તમ વનમાં ભૃગુ મહર્ષિ સમાધિમાં સ્થિર રહ્યા, હંમેશા અડગ, જાણે વનમાં પડેલું પથ્થર હોય તેમ.
શુક્રઃ કુસુમશય્યાસુ કલધૌતાબ્જિનીષુ ચ । મન્દારતરુદોલાસુ બાલો ઽરમત લીલયા
શુક્ર બાળપણમાં ફૂલોથી બનેલા પથારી પર, ચમકતા સફેદ કમળોમાં અને મંદાર વૃક્ષની ઝૂલામાં આનંદથી રમતો હતો.
વિદ્યાવિદ્યાદૃશોર્ મધ્યે શુક્રો ઽપ્રાપ્તમહાપદઃ । ત્રિશઙ્કુર્ ઇવ રોદોઽન્તર્ અવર્તત તદા કિલ
શુક્રે હજી મહાન અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી નહોતી, એ જ્ઞાન અને અજ્ઞાન વચ્ચે ત્રિશંકુની જેમ મધ્યમાં અટવાયો હતો.
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થે સ કદાચિત્ પિતર્ય્ અથ । અવ્યગ્રો ઽભવદ્ એકાન્તે જિતારિર્ ઇવ ભૂમિપઃ
ક્યારેક, જ્યારે તેના પિતા નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં લીન હતા, ત્યારે શુક્ર એકાંતમાં નિઃચિંતા અને શાંત રહ્યો, જાણે દુશ્મનોને જીતેલો રાજા હોય.
દદર્શાપ્સરસં તત્ર ગચ્છન્તીં નભસઃ પથા । ક્ષીરોદમધ્યલુલિતાં લક્ષ્મીમ્ ઇવ જનાર્દનઃ
ત્યાં તેણે આકાશમાં જતા એક અપ્સરાને જોયી, જેમ જનાર્દને ક્ષીર સાગરમાંથી ઉદ્ભવેલી લક્ષ્મીને નિહાળી હોય તેમ.
મન્દારમાલ્યવલિતાં મન્દાનિલચલાલકામ્ । હારિઝાઙ્કારિગમનાં સુગન્ધિતનભોઽનિલામ્
તેના ગળામાં મન્દાર ફૂલોની વણાવેલી વણમાલા હતી, હલકી પવનથી તેના વાળ હલકાફુલકા લહેરાઈ રહ્યા હતા, પગમાં ઝાંઝર વાગતી હતી અને આસપાસની હવા સુગંધથી મહેકી ઉઠી હતી.
લાવણ્યપાદપલતાં મદઘૂર્ણિતલોચનામ્ । અમૃતીકૃતતદ્દેશાં દેહેન્દૂદયકાન્તિભિઃ
તે સુંદરતા રૂપે વૃક્ષની ડાળ પર લટકતી વેલ જેવી લાગી, તેના આંખોમાં મદથી લટાર હતી, અને તેના ચાંદની જેવું શરીર જે સ્થળે હતું, ત્યાં બધું અમૃત જેવું મીઠું લાગતું હતું.
કાન્તામ્ આલોક્ય તસ્યાભૂદ્ ઉલ્લાસતરલં મનઃ । દૃષ્ટે નિર્મલપૂર્ણેન્દૌ વપુર્ અમ્બુનિધેર્ ઇવ
એ સુંદર સ્ત્રીને જોઈને તેનું મન આનંદથી છલકાયું અને ચંચળ બની ગયું, જેમ કે સ્વચ્છ અને પૂર્ણ ચાંદને દરિયાના પાણીમાં જોઈને થાય.
મનસિજેષુશતાહતમ્ આશયે સ પરિરુધ્ય મનસ્ તદનૂશનાઃ । વિગલિતેતરવૃત્તિતયાત્મના સુરવધૂમય એવ બભૂવ સઃ
પ્રેમના અનેક બાણથી ઘાયલ થયેલા તેના હૃદયે મનને કાબૂમાં રાખ્યું, બીજા બધા વિચારો ઓગળી ગયા અને તે આખો જ એ સ્વર્ગની નારીમાં લય પામ્યો એમ લાગ્યો.
એષા હિ લલના વ્યોમ્નિ સહસ્રનયનાલયે । સમ્પ્રાપ્તો ઽયમ્ અહં સ્વર્ગમ્ આલોલસુરસુન્દરમ્
આ સ્ત્રી તો આકાશમાં, હજારો આંખો ધરાવનારના નિવાસસ્થાને છે; હવે હું સ્વર્ગમાં આવી ગયો છું, જ્યાં સુંદર દેવકન્યાઓથી શોભાયમાન છે.
ઇમે તે મૃદુમન્દારકુસુમોત્તંસસુન્દરાઃ । દ્રવત્કનકનિષ્ષ્યન્દવિલાસિવપુષસ્ સુરાઃ
આ દેવતાઓ છે, જેમના વાળમાં નરમ મંદારના ફૂલો શોભે છે અને જેમના શરીર પર વહેતું સોનાનું તેજ રમે છે.
ઇમાસ્ તા લોચનોલ્લાસસૃષ્ટનીલાબ્જવૃષ્ટયઃ । મુગ્ધા હાસવિલાસિન્યઃ કાન્તા હરિણદૃષ્ટયઃ
આ સુંદર સ્ત્રીઓ છે, જેમની નજરથી નીલકમળની વરસાદ થાય છે, નિર્દોષ અને હસતાં ચહેરાવાળી, મૃગ જેવી આંખો ધરાવતી પ્રિયાઓ છે.
ઇમે તે કૌસ્તુભોદ્દ્યોતા અન્યોઽન્યપ્રતિબિમ્બિતાઃ । વિશ્વરૂપોપમાકારા મરુતો મત્તકાશિનઃ
આ પવન છે, જે કૌસ્તુભ મણિના તેજથી ઝગમગે છે, એકબીજામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, વિશ્વરૂપ જેવા આકાર ધરાવે છે અને મસ્તીથી ચમકે છે.
ઐરાવણકટામોદવિરક્તમધુપશ્રુતાઃ । ઇમાસ્ તાઃ કાકલીગીતા ગીર્વાણગણગીતયઃ
આ મધુર ગીતો, જે ઐરાવતના સુગંધિત સુંડ તરફ ઉદાસ રહેલા મધમાખીઓએ સાંભળ્યા છે, એ દેવતાઓના સંગીત છે.
ઇયં સા કનકામ્ભોજચરદ્વૈરિઞ્ચસારસા । મન્દાકિનીતટોદ્યાનવિશ્રાન્તસુરનાયિકા
આ એ જ દિવ્ય કન્યા છે, જે મન્દાકિનીના કિનારે આવેલા બગીચામાં આરામ કરે છે અને સોનાના કમળોમાં તથા બ્રહ્માના હંસો સાથે વિહરે છે.
એતે તે યમચન્દ્રેન્દ્રસૂર્યાનિલજલાનલાઃ । લોકપાલાસ્ તનૂદ્દ્યોતકીર્ણદીપ્તોજ્જ્વલાર્ચિષઃ
આ યમ, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર, સૂર્ય, પવન, પાણી અને અગ્નિ — એ બધા લોકપાળ છે, જેમના શરીર તેજસ્વી અને પ્રખર જ્યોતિથી ઝગમગે છે.
અયં સ સુરવિક્રાન્તહેતિકણ્ડૂયિતાનનઃ । ઐરાવણો રણદ્દન્તપ્રોતદૈત્યેન્દ્રમણ્ડલઃ
આ ઐરાવત છે, જેના મુખ પર દેવોના શસ્ત્રોનું નિશાન છે અને જેના ગર્જનારા દાંતોએ દૈત્યરાજાઓના વલયને ભેદી નાખ્યું છે.
ઇમે તે ભૂતલસ્થાના વ્યોમતારકતાં ગતાઃ । વૈમાનિકાશ્ ચલચ્ચારુહારચામરકુણ્ડલાઃ
આ લોકો, જેઓ પહેલાં ધરતી પર રહેતા હતા, હવે આકાશમાં તારાઓ બની ગયા છે—આકાશગામી દેવતાઓ, જેઓ હલનચલન કરતી સુંદર વણાવેલી વણમાલા, ચામર અને કુંડળોથી સજ્જ છે.
ઇમાસ્ તા વિવિધોદ્યાનમણિમન્દિરમણ્ડિતાઃ । વિમાનપઙ્ક્તયશ્ ચારુચામીકરમયાતપાઃ
આ છે વિમાનોની પંક્તિઓ, જે વિવિધ બગીચાઓ અને રત્નમંદિરોની શોભાથી શણગારી છે, અને સુંદર સુવર્ણ છાંયલીઓથી તેજસ્વી લાગે છે.
મેરૂપલતલાસ્ફાલશીકરાકીર્ણદેવતાઃ । એતાસ્ તાઃ કીર્ણમન્દારા ગઙ્ગાસલિલવીચયઃ
આ છે તેઓ દેવતાઓ, જે મેરુ પર્વતની ઢાળ પરથી ઉડેલા પાણીના છાંટાંથી છૂટા પડ્યા છે, અને ગંગાજળની એ તરંગો, જેમાં મંદારના ફૂલો છલકાઈ રહ્યા છે.