જગદાદ્યઙ્કુરસ્ તત્ર યદ્ય્ અસ્તિ તદ્ અસૌ તદા । કૈર્ ઇવોદેતિ કથય કારણૈસ્ સહકારિભિઃ
જો જગતનું મૂળ અંકુર ત્યાં હોય, તો એ ત્યારે જ હોય છે; મને કહો, એ કયા સહાયક કારણોથી ઊભું થાય છે?
સહકારિકારણાનામ્ અભાવે વાઙ્કુરોદ્ગતિઃ । વન્ધ્યાકન્યા ચ દૃષ્ટેહ ન કદાચન કેનચિત્
જ્યારે સહાયક કારણો જ નથી, ત્યારે અંકુર ઉગતો જોવા મળતો નથી—જેમ નિઃસંતાન સ્ત્રીની દીકરી કોઈએ કદી જોઈ નથી.
સહકારિકારણાનામ્ અભાવે યચ્ ચ વોદિતમ્ । મૂલકારણમ્ એવાત્મા તત્ સ્વભાવે સ્થિતં તથા
અને જે કંઈ સહાયક કારણો વિના થાય છે એવું કહેવાય છે, એ તો મૂળ કારણ, એટલે આત્મા, પોતાનાં સ્વરૂપમાં જ સ્થિર છે.
સર્ગાદૌ સર્ગરૂપેણ બ્રહ્મૈવાત્મનિ તિષ્ઠતિ । યથાસ્થિતમ્ અનાકારં ક્વ જન્યજનકક્રમઃ
સૃષ્ટિના આરંભે બ્રહ્મ જ પોતામાં સૃષ્ટિરૂપે સ્થિત છે; તે સ્વરૂપે તો નિરાકાર છે, તો પછી અહીં કારણ અને પરિણામની ક્રમશઃ કથા ક્યાંથી આવે?
અથ પૃથ્વ્યાદયો ઽન્યે વા કુતો ઽપ્ય્ આગત્ય કુર્વતે । સહકારિકારણત્વં તત્ પૂર્વૈવાત્ર દૂષણા
જો પૃથ્વી અને બીજા તત્વો કે બીજું કંઈક ક્યાંકથી આવીને સહાયક કારણ બને છે, તો એ પહેલેથી જ હાજર હોવું અહીં ખોટ ગણાય છે.
તસ્માત્ પરે જગચ્ છાન્તમ્ આસ્તે તત્ સહકારણૈઃ । વિના પ્રસરતીત્ય્ ઉક્તિર્ બાલસ્ય ન વિપશ્ચિતઃ
એથી, જગત પરમાત્મામાંથી સહાયક કારણો સાથે કે વિના શાંતિથી ઉત્પન્ન થાય છે એવી વાત બાળકની છે, વિદ્વાનની નહીં.
તસ્માદ્ રામ જગન્ નાસીન્ ન ચાસ્તિ ન ભવિષ્યતિ । ચેતનાકાશમ્ એવાચ્છં કચતીત્થમ્ ઇવાત્મનિ
એથી, હે રામ, જગત ક્યારેય હતું નહીં, નથી અને ન રહેશે; માત્ર શુદ્ધ ચેતનાકાશ જ પોતામાં પ્રકાશે છે, જેમ કે પોતામાં પડછાયાં પડે છે.
અત્યન્તાભાવ એવાસ્ય જગતો વિદ્યતે યદા । તદા બ્રહ્મેદમ્ અખિલમ્ ઇતિ સદ્ રામ નાન્યથા
હે રામ, જ્યારે આ જગતનું સંપૂર્ણ અભાવ થાય છે, ત્યારે બધું સાચે બ્રહ્મરૂપ જ છે, બીજું કંઈ નથી.
પૂર્વપ્રધ્વંસનાન્યોઽન્યાભાવૈર્ યદ્ ઉપશામ્યતિ । અશાન્તમ્ એવ તચ્ ચિત્તે ન શામ્યત્ય્ એવ તદ્ યતઃ
કોઈ વસ્તુનું નાશ કે અભાવ થવાથી જે શાંત થાય છે, એ મનમાં સાચું શાંત થતું નથી, કારણ કે એ ત્યાં અશાંત જ રહે છે.
અત્યન્તાભાવમ્ એવાતો જગદ્દૃશ્યસ્ય સર્વથા । વર્જયિત્વેતરા યુક્તિર્ નાસ્ત્ય્ એવાનર્થસઙ્ક્ષયે
આથી, દરેક રીતે જગતના સંપૂર્ણ અભાવ સિવાય બીજું કોઈ યુક્તિ દુઃખના અંત માટે યોગ્ય નથી.
ચિદાકાશસ્ય બોધો ઽયં જગદાદીતિ યત્ સ્થિતમ્ । અયં સો ઽહમ્ ઇદં રૂપાલોકચિત્તકલાદ્ય્ અપિ
ચેતનાના આકાશનું જે જ્ઞાન છે, જે જગતની શરૂઆત તરીકે સ્થિત છે, એ જ હું છું, અને આ રૂપ, પ્રકાશ, વિચાર વગેરે પણ એ જ છે.
ઇદમ્ અર્કાદિ પૃથ્વ્યાદિ તથેદં વત્સરાદિ ચ । અયં કલ્પઃ ક્ષણશ્ ચાયમ્ ઇમે મરણજન્મની
આ છે સૂર્ય અને બીજા ગ્રહો, આ છે પૃથ્વી અને બીજી વસ્તુઓ; એ જ રીતે, આ છે વર્ષ અને બીજા સમયના ભાગો; આ છે યુગ, અને આ છે પળ; આ છે મૃત્યુ અને જન્મ.
અયં કલ્પાન્તસંરમ્ભો મહાકલ્પાન્ત એષ સઃ । અયં સ સર્ગપ્રારમ્ભો ભાવાભાવક્રમસ્ ત્વ્ અસૌ
આ છે યુગના અંતનો ઉથલપાથલ, આ છે મહાયુગનો અંત; આ છે સર્જનનો આરંભ, અને એ છે હોવા-નહોવાના ક્રમ.
લક્ષાણીમાનિ કલ્પાનામ્ ઇમા બ્રહ્માણ્ડકોટયઃ । ઇમે બ્રહ્મેન્દ્રનિચયા ઇમા વિષ્ણ્વાદિશક્તયઃ
આ છે હજારો લાખો યુગો; આ છે અનેક બ્રહ્માંડ; આ છે બ્રહ્મા અને ઇન્દ્રની ટોળીઓ; આ છે વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓની શક્તિઓ.
એતે ચેમે પરિણતા ઇમે ભૂય ઉપાગતાઃ । ઇમાનિ ધિષ્ણ્યજાલાનિ દેશકાલકલા ઇમાઃ
આ બધું પૂર્ણ થયું છે, અને આ ફરીથી ઉદ્ભવ્યું છે; આ છે અનેક લોકોની જાળીઓ; આ છે દેશ, સમય અને કલાની વહેંચણી.
મહાચિત્પરમાકાશમ્ અનાવૃત્તમ્ અનન્તકમ્ । યથા પૂર્વં સ્થિતં શાન્તમ્ ઇત્ય્ એવં કચતિ સ્વયમ્
મહાન ચેતના, સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું, અપરિચિત અને અનંત છે; તે પહેલાં જેવું હતું, એ જ રીતે શાંત અને સ્થિર રહે છે—એવું તેનું સ્વભાવ છે.
પરમાણુસહસ્રાંશભાસ એતા મહાચિતેઃ । સ્વભાવભૂતા એવાન્તસ્સ્થિતા નાયાન્તિ યાન્તિ નો
આ મહાન ચેતનાની અંદર રહેલા હજારો પરમાણુઓના કિરણો જેવાં છે; એ બધાં તેનો જ ભાગ છે, પોતે જ અંદર રહેલા છે, અને એ આવતાં કે જતાં નથી.
સ્વયમ્ અન્તશ્ ચમત્કારો યસ્ સમુદ્ગીર્યતે ચિતા । તત્ સર્ગભાનં ભાતીદં ભારૂપં ન ચ ભિત્તિમત્
ચેતનામાંથી પોતે જ ઊભરતો જે આશ્ચર્ય છે, એ જ સર્જન તરીકે દેખાય છે—તે પ્રકાશરૂપે દેખાય છે, પણ તેમાં કોઈ વાસ્તવિક આધાર નથી.
નોદ્યન્તિ ન ચ નશ્યન્તિ નાયાન્તિ ન ચ યાન્તિ ચ । મહાશિલાન્તર્લેખાનાં સન્નિવેશ ઇવાચલાઃ
એ ઉભાં થાય છે નહીં, નાશ પામતાં નથી, આવતાં કે જતાં પણ નથી—જેમ મહાન પથ્થરમાં રેખાઓની ગોઠવણી અડગ રહે છે, એમ.
ઇમે સર્ગાઃ પ્રસ્ફુરન્તિ સ્વતસ્ સ્વાત્મનિ નિર્મલે । નભસીવ નભોભાગા નિરાકારા નિરાકૃતૌ
આ બધાં સર્જનો શુદ્ધ આત્મામાં આપોઆપ ઉદ્ભવે છે, જેમ આકાશમાં જગ્યા દેખાય છે, જે સ્વરૂપે સ્વરૂપ વિનાનું છે.
દ્રવત્વાનીવ તોયસ્ય સ્પન્દા ઇવ સદાગતેઃ । આવર્તા ઇવ વામ્ભોધેર્ ગુણિનો વાથવા ગુણાઃ
જેમ પાણીનું પ્રવાહીપણું, સદા ચાલતી હલચલ જેવી લહેરો, કે સમુદ્રની ઘૂમરાળીઓ હોય છે, એ રીતે ગુણો કે ગુણવાળાઓ પણ હોય છે.
વિજ્ઞાનઘન એવૈકમ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ અવસ્થિતમ્ । સોદયાસ્તમયારમ્ભમ્ અનન્તં શાન્તમ્ આતતમ્
આ બધું એક જ શુદ્ધ ચેતનાનું ઘનરૂપ છે, જે ઉદય અને અસ્તથી શરૂ અને અંત પામે છે, અનંત, શાંત અને સર્વત્ર વ્યાપેલું છે.
સહકાર્યાદિહેતૂનામ્ અભાવે શૂન્યતા જગત્ । સ્વયમ્ભૂર્ જાયતે ચેતિ કિલોન્મત્તકફૂત્કૃતમ્
જ્યારે સહાયક કારણો નથી ત્યારે જગત ખાલી છે, અથવા કોઈ સ્વયં જન્મેલો સર્જનહાર થાય છે—આવું માનવું તો માત્ર પાગલનું બકબક છે.
પ્રશાન્તસર્વાર્થકલાકલઙ્કો નિરસ્તનિશ્શેષવિકલ્પતલ્પઃ । ચિરાય વિદ્રાવિતદીર્ઘનિદ્રો ભવાભયો ભૂષિતભૂઃ પ્રબુદ્ધઃ
જેનું મન સર્વ પ્રકારની દુન્યવી પ્રવૃત્તિઓના દાગથી શાંત થઈ ગયું છે, જે દરેક શંકાના આધારને દૂર કરી દીધું છે, જે લાંબા સમયથી અજ્ઞાનની ઊંઘને વિદાય આપી ચૂક્યો છે અને જેના માટે જન્મમરણનો ભય પણ હવે નથી રહ્યો, એ જાગૃત મનુષ્ય સાચા અર્થમાં જાગેલો કહેવાય છે.
મહાપ્રલયસર્ગાદાવ્ એવમ્ એતદ્ રઘૂદ્વહ । સ્મૃત્યાત્મૈવ ભવત્ય્ આદૌ પ્રથમો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
રઘુવંશી, મહાપ્રલય કે સર્જનના આરંભે પણ, યાદશક્તિ જ પ્રથમ સર્જક, સૌપ્રથમ પ્રજાપતિ બને છે.
તત્સઙ્કલ્પાત્મ ચ જગત્ સ્મૃત્યાત્મૈવમ્ ઇદં તતઃ । ભાતિ સઙ્કલ્પનગરં સ્થિતં પૂર્વપ્રજાપતેઃ
આ યાદશક્તિમાંથી જ સંકલ્પ ઊભો થાય છે અને એ સંકલ્પથી આખું જગત સર્જાય છે; તેથી આ કલ્પનાનું શહેર એ પૂર્વજ પ્રજાપતિએ સ્થાપેલું છે અને તે જ પ્રકાશિત થાય છે.
ઇતિ સ્થિતે ઽપિ સા રામ તસ્ય પૂર્વપ્રજાપતેઃ । સ્થિતિર્ ન સમ્ભવત્ય્ એવ નભસીવ મહાદ્રુમઃ
રામ, ભલે એવું દેખાય કે એ પૂર્વજ પ્રજાપતિનું અસ્તિત્વ છે, પણ વાસ્તવમાં એ રહેતું નથી, જેમ કે આકાશમાં મોટો વૃક્ષ ક્યારેય ઊભો રહી શકે નહીં.
ન સમ્ભવતિ કિં બ્રહ્મન્ સર્ગાદૌ પ્રાક્તની સ્મૃતિઃ । મહાપ્રલયસમ્મોહૈર્ નશ્યતિ પ્રાક્સ્મૃતિઃ કથમ્
હે બ્રાહ્મણ, સર્જનના આરંભે કોઈ જૂની યાદ રહેતી હોય શકે? મહાપ્રલયના ભ્રમથી જૂની યાદ કેવી રીતે ટકી શકે, જ્યારે એ તો નાશ પામે છે?
પ્રાઙ્મહાપ્રલયે પ્રાજ્ઞ પૂર્વે બ્રહ્માદયઃ પુરા । કિલ નિર્વાણમ્ આયાતાસ્ તે ઽવશ્યં બ્રહ્મતાં ગતાઃ
મહાપ્રલય પહેલાં, જુના જ્ઞાની, જેમ કે બ્રહ્મા અને અન્યોએ, નિશ્ચયે મુક્તિ મેળવી હતી; તેઓ ખરેખર બ્રહ્મની અવસ્થામાં પહોંચી ગયા હતા.
પ્રાક્તન્યાઃ કસ્ સ્મૃતેસ્ સ્મર્તા તસ્માત્ કથય સુવ્રત । સ્મૃતિર્ નિર્મૂલતાં યાતા સ્મર્તુર્ મુક્તતયા યતઃ
પહેલાની યાદોને યાદ કરનાર કોણ છે? તેથી, હે સુવ્રત, કહો, કારણ કે જે યાદ કરે છે તે તો મુક્ત થઈ જાય છે, એટલે યાદ પણ મૂળવિહિન બની જાય છે.