મહતામ્ અપિ નો દેવઃ પ્રતિપાલયતિ ક્ષણાત્ । કાલઃ કવલિતાનન્તવિશ્વો વિશ્વાત્મતાં ગતઃ
હે પ્રભુ, મહાન વ્યક્તિઓને પણ સમય એક ક્ષણ માટે પણ બચતો નથી; સમય આખા અનંત વિશ્વને ગળી ગયો છે અને એ જ વિશ્વનું સ્વરૂપ બની ગયો છે.
યુગવત્સરકલ્પાખ્યૈઃ કિઞ્ચિત્ પ્રકટતાં ગતઃ । રૂપૈર્ અલક્ષ્યરૂપાત્મા સર્વમ્ આક્રમ્ય તિષ્ઠતિ
યુગ, વર્ષ અને કલ્પ જેવા રૂપોમાં સમય થોડું સ્પષ્ટ દેખાય છે; પણ તેનો સાચો સ્વરૂપ તો અજાણ્ય જ રહે છે, બધામાં વ્યાપી રહ્યો છે અને સર્વત્ર વસે છે.
યે રમ્યા યે શુભારમ્ભાસ્ સુમેરુગુરવો ઽપિ યે । કાલેન વિનિગીર્ણાસ્ તે કરભેણેવ પન્નગાઃ
જે આનંદદાયક છે, જે શુભ કાર્યની શરૂઆત કરે છે, કે જે સુમેરુ પર્વત જેટલા ભારે છે — એ બધાને સમય એ રીતે ગળી જાય છે જેમ બાળક હાથી સાપોને ગળી જાય છે.
નિર્દયઃ કઠિનઃ ક્રૂરઃ કર્કશઃ કૃપણો ઽધમઃ । ન તદ્ અસ્તિ યદ્ અદ્યાપિ ન કાલો નિગિરત્ય્ અયમ્
સમય નિર્દય, કઠોર, ક્રૂર, કડક, દયનિય અને નીચ છે — આજે પણ એવું કંઈ નથી કે જેને સમય ગળી જતો નથી.
કાલઃ કવલનૈકાન્તમતિર્ અત્તિ ગિરીન્ અપિ । અનન્તૈર્ અપિ ભોગૌઘૈર્ નાયં તૃપ્તો મહાશનઃ
સમય તો બધું ગળી જવાનો ઇરાદો રાખે છે; એ તો પહાડોને પણ ખાઈ જાય છે. અનંત આનંદોનો અનુભવ કર્યા પછી પણ, આ ભયંકર ભૂખ્યો ક્યારેય સંતોષાય જ નથી.
હરત્ય્ અયં નાશયતિ કરોત્ય્ અત્તિ નિહન્તિ ચ । કાલસ્ સંસારનૃત્યે હિ નાનારૂપૈર્ યથા નટઃ
સમય બધું લઈ જાય છે, નાશ કરે છે, સર્જે છે, ખાઈ જાય છે અને મારી નાખે છે; સંસારના નૃત્યમાં સમય અનેક રૂપે, એક અભિનેતા જેવો, કામ કરે છે.
ભિનત્તિ પ્રવિભાગસ્થો ભૂતબીજાન્ય્ અનારતમ્ । જગત્ય્ અસત્તયા ચઞ્ચ્વા દાડિમાનિ યથા શુકઃ
સમય સતત જીવોના બીજોને અલગ-અલગ કરી ભાંગી નાખે છે; જગતમાં, અસત્યની ચાંચથી, જેમ શુક પૉમેગ્રેનટના દાણા ફાડી નાખે છે તેમ.
શુભાશુભવિષાણાગ્રવિલૂનજનપલ્લવઃ । સ્ફૂર્જતિ સ્ફીતજનતાજીવરાજીવિનીગજઃ
શુભ અને અશુભ ભાગ્યના શિંગે માણસોના કૂંપળોને તોડી નાખીને, સમય જીવસૃષ્ટિના ઝુંડમાં મહાન હાથીની જેમ તેજ પામે છે.
વિરિઞ્ચમજ્જબ્રહ્માણ્ડબૃહદ્બિલ્વફલદ્રુમમ્ । બ્રહ્મકાનનમ્ આભોગિ પરમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
બ્રહ્માજીના વિશાળ વનમાં, જે વૃક્ષ સમગ્ર બ્રહ્માંડના ફળથી ભરેલું છે, તે પરમ મહાસર્પથી ઘેરાયેલું છે અને ત્યાં સ્થિર ઊભું છે.
યામિનીભ્રમરીપૂર્ણા રચયન્ દિનમઞ્જરીઃ । વર્ષકલ્પકલાવલ્લીર્ ન કદાચન ખિદ્યતે
રાત્રીના ભમરા જેવું જીવન ભરેલું છે, દિવસની ફૂલોની માળા ગૂંથતું અને ઋતુઓ તથા યુગોની વેલો પાથરતું, એ ક્યારેય થાકતું નથી.
ભિદ્યતે નાવભગ્નો ઽપિ દગ્ધો ઽપિ હિ ન દહ્યતે । દૃશ્યતે નાતિદૃશ્યો ઽપિ ધૂર્તચૂડામણિર્ મુને
એને તોડી નાખીએ તો પણ તૂટતું નથી, બળે તો પણ સળગતું નથી; એ દેખાય છે પણ પૂરેપૂરું દેખાતું નથી, હે મુનિ, એ છે ચાલાકોમાં શ્રેષ્ઠ રત્ન.
એકેનૈવ નિમેષેણ કિઞ્ચિદ્ ઉત્થાપયત્ય્ અલમ્ । કિઞ્ચિદ્ વિનાશયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મનોરાજ્યવદ્ આતતઃ
માત્ર એક પળમાં એ કશુંક ઊંચે ઉઠાવે છે અને બીજું કશુંક નષ્ટ કરી નાખે છે, કલ્પનાના રાજ્યની જેમ બધે ફેલાઈ જાય છે.
દુર્વિલાસવિલાસિન્યા ચેષ્ટયા કષ્ટપુષ્ટયા । દર્વ્યેવ સૂપકૃત્ સૂપં જનમ્ આવર્તયન્ સ્થિતઃ
કઠણ અને જોરદાર મોજમાં મગ્ન થઈ, દુઃખદ આનંદમાં રમી, એ માણસોને એવી રીતે હલાવે છે જેમ રસોઈયું કડછીથી શાક હલાવે છે.
તૃણં પાંસું મહેન્દ્રં ચ સુમેરું પર્ણમ્ અર્ણવમ્ । આત્મસ્ફારતયા સર્વમ્ આત્મસાત્કર્તુમ્ ઉદ્યતઃ
ઘાસ, ધૂળ, મહાન ઇન્દ્ર, સુમેરુ પર્વત, પાંદડું કે સમુદ્ર — બધું જ પોતાનાં ફેલાવાથી એ પોતામાં સમાવી લેવાની તૈયારીમાં છે.
ક્રૌર્યમ્ અત્રૈવ પર્યાપ્તં લુબ્ધતાત્રૈવ સંસ્થિતા । સર્વં દૌર્ભાગ્યમ્ અત્રૈવ સર્વમ્ અત્રૈવ ચાપલમ્
અહિ જ પૂરતું ક્રૂરતા છે, અહિ જ લોભ વસેલો છે, બધું દુર્ભાગ્ય અહિ જ છે અને બધું ચંચળપણું પણ અહિ જ છે.
પ્રેરયંલ્ લીલયાર્કેન્દૂ ક્રીડતીહ નભસ્તલે । નિક્ષિપ્તવીટાયુગલો નિજે બાલ ઇવાઙ્ગને
રમતમાં સૂર્ય-ચંદ્રને આકાશમાં ફેરવે છે, અને પોતાનાં ઓટલામાં રમતા બાળક જેવું રમકડાં ફેંકી રમે છે.
સર્વભૂતાસ્થિમાલાભિર્ આપાદવલિતાકૃતિઃ । વિલસત્ય્ એષ કલ્પાન્તે કાલઃ કલ્પિતકલ્પનઃ
યુગના અંતે, કલ્પના રૂપે કલ્પિત થયેલો સમય, સર્વ જીવોના હાડકાંની માળાઓથી ઘેરાયેલો દેખાય છે અને તેજથી ઝગમગે છે.
અસ્યોડ્ડામરનૃત્તસ્ય કલ્પાન્તે ઽઙ્ગવિનિર્ગતૈઃ । પ્રસ્ફુરત્ય્ અમ્બરે મેરુર્ ભૂર્જત્વગ્ ઇવ વાયુભિઃ
યુગના અંતે, જ્યારે સમય ઉગ્ર નૃત્ય કરે છે, ત્યારે તેના તીવ્ર નૃત્યમાં છૂટેલા અંગોથી, મેરુ પર્વત આકાશમાં પવનથી હલનારી ભૂર્જની છાલની જેમ ધ્રુજી ઉઠે છે.
રુદ્રો ભૂત્વા ભવત્ય્ એષ મહેન્દ્રો ઽથ પિતામહઃ । શુક્રો વૈશ્રવણશ્ ચાપિ પુનર્ એવ ન કિઞ્ચન
આ સમય ક્યારેક રુદ્ર બને છે, ક્યારેક મહેન્દ્ર, પછી પિતામહ બને છે; એ શુક્ર પણ છે, વૈશ્વરવણ પણ છે, અને પછી ફરી કશું જ નથી.
ધત્તે ઽજસ્રોત્થિતધ્વસ્તાન્ સર્ગાન્ અમિતભાસુરાન્ । અન્યાન્ અન્યાન્ અપ્ય્ અનન્યાન્ વીચીન્ અબ્ધિર્ ઇવાત્મનિ
આ સમય પોતામાંથી અનંત સર્જનો ઉત્પન્ન કરે છે, જે તેજસ્વી પણ છે અને વિનાશ પામેલા પણ છે, સતત ઉદ્ભવતા અને અદ્વિતીય હોવા છતાં, દરિયામાં તરંગો જેમ એકમેકથી અલગ પણ છે અને એકરૂપ પણ છે.
મહાકલ્પાભિધાનેભ્યો વૃક્ષેભ્યઃ પરિશાતયન્ । દેવાસુરગણાન્ પક્વાન્ ફલભારાન્ અવસ્થિતઃ
મહાકલ્પ નામના વૃક્ષો વચ્ચે ઊભા રહીને, તે પક્વ ફળો જેવાં દેવ અને દાનવોને ઝાડ પરથી ઢાળી નાખે છે.
આલોલભૂતમષકઘુઙ્ઘુમાનાં પ્રપાતિનામ્ । બ્રહ્માણ્ડોડુમ્બરૌઘાનાં બૃહત્પાદપતાં ગતઃ
અશાંત માખીઓની જેમ ગૂંજી રહેલા અને પડતા બ્રહ્માંડોના ઝુંડમાં, તે વિશાળ પગલાં સાથે ચાલે છે.
સત્તામાત્રકુમુદ્વત્યા ચિજ્જ્યોત્સ્નાપરિફુલ્લયા । વપુર્ વિનોદયત્ય્ એકઃ ક્રિયાપ્રિયતમાન્વિતઃ
શુદ્ધ સત્તાના કમળમાં ચેતનાની ચાંદણી ફૂલી રહી છે, અને તે પોતાનાં પ્રિય કર્મો સાથે પોતાના રૂપમાં આનંદ માણે છે.
અનન્તાપાયપર્યન્તં બદ્ધપીઠં નિજં વપુઃ । મહાશૈલવદ્ ઉત્તુઙ્ગમ્ અવલમ્બ્ય વ્યવસ્થિતઃ
અનાદિ અને અનંત સુધી વિસ્તરેલા પોતાના રૂપને, મહાપર્વત જેવું ઊંચું સ્થિર રાખી, તે અડગ ઊભું રહે છે.
ક્વચિચ્ છ્યામાતમશ્શ્યામં ક્વચિત્ કાન્તિયુતં તતમ્ । દ્વયેનાપિ ક્રમાદ્ રિક્તં સ્વભાવં ભાવયન્ સ્થિતઃ
ક્યારેક એ છાંયાની જેમ અંધકારમય દેખાય છે, તો ક્યારેક તેજથી ઝગમગ કરે છે; પણ, બંનેથી ખાલી રહી, પોતાનાં સ્વભાવમાં સ્થિર રહે છે.
સંલીનાસઙ્ખ્યસંસારસારયા સ્વાત્મસત્તયા । ગુર્વીવ ભારઘનયા નિબદ્ધપદતાં ગતઃ
અગણિત જગતના સાર સાથે પોતાનાં સત્યમાં લીન થઈ, એ મોટાં અને ભારે બોજા જેવી સ્થિરતામાં બંધાયેલો રહે છે.
ન ખિદ્યતે ન મ્રિયતે નાયાતિ ન ચ ગચ્છતિ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ મહાકલ્પશતૈર્ અપિ
એ ન તો દુઃખી થાય છે, ન મરે છે; ન આવે છે, ન જાય છે; ન અસ્ત થાય છે, ન ઉગે છે—even હજારો મહાકલ્પ સુધી પણ.
કેવલં જગદારમ્ભલીલયા ઘનહેલયા । યાપયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ અનહઙ્કારમ્ આગતમ્
માત્ર જગતની શરૂઆતની રમતમાં, સહેજતાથી, એ પોતાનાં અંદર, અહંકારથી મુક્ત અવસ્થામાં, સમય પસાર કરે છે.
યામિનીપઙ્કકલિલાં દિનકોકનદાવલીમ્ । ક્રિયાભ્રમરિકાં સ્વાત્મસરસ્સ્વ્ આરોપયન્ સ્થિતઃ
તે પોતાના મનના સરોવર પર રાત્રિના અંધકાર અને દિવસના કમળોના સમૂહને, તથા કર્મરૂપ મધમાખીને મૂકીને સ્થિર રહે છે.
ગૃહીત્વા ભીષણઃ કૃષ્ણાં રજનીં જીર્ણમાર્જનીમ્ । આલોકકનકક્ષોદમ્ આહરત્ય્ અભિતો ઽવનિમ્
તે ભયાનક કાળી રાત્રિને, જૂની સાફસફાઈ કરનારની જેમ, પકડીને, પ્રકાશનું સોનાની જેમ ઝગમગતું ધૂળ ધરતી પર સર્વત્ર ફેલાવે છે.