રૂપમ્ આસ્ફારયત્ય્ એકમ્ એકત્વાદ્ એવ નાન્યથા । ચિચ્ ચિતા મિલિતા દૃશ્યરૂપયોદેતિ ચેતનમ્
એકરૂપતાથી જ એક સ્વરૂપ પ્રગટે છે, બીજું રીતે નહીં; જ્યારે ચેતના અને ચિત્ત એક થાય છે, ત્યારે જોવાય તેવું સ્વરૂપ જ્ઞાનરૂપે ઉદ્ભવે છે.
જડં જડેન મિલિતં જડં સમ્પદ્યતે ઘનમ્ । ન ચ ચિજ્જડયોર્ ઐક્યં વૈલક્ષણ્યાત્ ક્વચિદ્ ભવેત્
જડને જડ સાથે મળાવીએ તો એ વધુ જડ બની જાય છે; પણ ચેતન અને જડ વચ્ચે ક્યારેય એકતા થઈ શકે નહીં, કારણ કે એ બંનેમાં મોટો ફરક છે.
ચિજ્જડૌ ચેત્ સ્ત એકત્ર ન તૌ સમ્મિલતઃ ક્વચિત્ । ચિન્મયત્વાચ્ ચિદાલેહે ચિદાલેહેન વેદનમ્
ચેતન અને જડ એક સાથે હોય તો પણ એ બંને સાચા અર્થમાં ક્યારેય મળતાં નથી; કેમ કે ચેતન સ્વરૂપે જ જાણવું શક્ય છે, અને જાણવું માત્ર ચેતનથી જ થાય છે.
દારુપાષાણભેદાનાં ન તુ હ્ય્ એતે ચિદાત્મકાઃ । પદાર્થો હિ પદાર્થેન પરિણમ્યાનુભૂયતે
લાકડું અને પથ્થર અલગ-અલગ છે, અને એ ચેતન સ્વરૂપ નથી; એક પદાર્થને બીજો પદાર્થ જ અનુભવતો અને બદલતો હોય છે.
જિહ્વયેવ રસસ્ સા ચ સજાતીયોદયા ચલા । ઐક્યં ચ વિદ્ધિ સમ્બન્ધં નાસ્ત્ય્ અસારસસારયોઃ
જેમ જીભે જ સ્વાદ અનુભવાય છે અને એ પણ પોતાના જ પ્રકારથી થાય છે, તેમ જાણવું કે જેમાં સાર છે અને જેમાં સાર નથી, એ બંને વચ્ચે કોઈ એકતા કે સંબંધ નથી.
જડચેતનયોસ્ તેન નોપલાદિ જડં મતમ્ । ચિદ્ એવોપલકુડ્યાદિરૂપિણી મિલિતા ચિતા
મૂર્ખ અને ચેતન વચ્ચે ક્યારેય એકતા થતી નથી; જે મૂર્ખ કહેવાય છે, એ પણ ચેતન જ છે, જે પથ્થર, દિવાલ વગેરે રૂપે ચેતન સાથે મળી દેખાય છે.
એકીભાવં ગતા દ્રષ્ટૃદૃશ્યાદિ કુરુતે ભ્રમમ્ । કાષ્ઠોપલાદ્ય્ અશેષં હિ પરમાર્થમયં યદા
જ્યારે બધું એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે જોનાર અને જોવાતું બધું ગૂંચવાય જાય છે; કારણ કે લાકડાં, પથ્થર વગેરે બધું સાચે તો પરમ તત્ત્વથી ભરેલું છે.
તદાત્મનાન્તસ્સમ્બદ્ધં દૃશ્યત્વેનોપલભ્યતે । સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યમ્ અનન્તમ્ ઇવ યત્ તતમ્
ત્યારે એ પોતાનામાં જ જોડાયેલું રહી, જોવાતું રૂપે અનુભવાય છે; બધું જ દરેક રીતે અને દરેક રૂપે, અનંત જેવું વ્યાપેલું છે.
વિશ્વં સન્માત્રમ્ એવૈતદ્ વિદ્ધિ તત્ત્વવિદાં વર । અસતાપ્ય્ અઙ્ગ વિશ્વેન વિશ્વલક્ષશતભ્રમૈઃ
હે તત્ત્વને જાણનારા શ્રેષ્ઠ, જાણ કે આ જગત માત્ર સત્તા જ છે; હે પ્રિય, અસત્ય પણ અનેક પ્રકારના ભ્રમથી જગતરૂપે દેખાય છે.
પૂરિતશ્ ચિચ્ચમત્કારો ન ચ કિઞ્ચન પૂરિતમ્ । સઙ્કલ્પનગરા નૄણાં મિથઃ પશ્યતિ નો યથા
જ્યારે ચેતના આશ્ચર્યથી ભરાઈ જાય છે, ત્યારે બીજું કંઈ પણ સાચે ભરાતું નથી; મનુષ્યોમાં કલ્પનાનગર એકબીજાને દેખાય છે, પણ તે જેવું છે એ રીતે નથી દેખાતું.
ન દેશકાલબોધાય તથા સર્ગાશ્ ચિતિ સ્થિતાઃ । ભેદબોધો હિ સર્ગત્વમ્ અહન્તાદિભ્રમોદયઃ
આ રીતે, સર્જન ચેતનામાં સ્થિર છે, પણ સ્થળ કે સમયની જાણ માટે નહીં; કારણ કે ભેદની સમજણ જ સર્જન છે, જે અહંકાર અને એવી ભ્રાંતિઓમાંથી ઉદ્ભવે છે.
હેમસંવિત્પરિત્યાગે કટકાદિભ્રમો યથા । કટકાદિભ્રમો હેમ્નિ દેશાદેસ્ સમ્ભવાદ્ ભવેત્
જેમ સોનાની ઓળખ છોડીએ ત્યારે કડાં વગેરેની ભ્રાંતિ થાય છે; તેમ, કડાં વગેરેની ભ્રાંતિ સોનામાં સ્થાન અને અન્ય પરિસ્થિતિઓને કારણે થાય છે.
ત્વદ્દર્શનપરીતાત્ તુ નાવિદ્યાસ્તિ પૃથક્ પરા । કટકાદિમહાભેદમ્ એકં બ્રહ્મ તથામલમ્
પણ જ્યારે તારી દૃષ્ટિથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત થાય છે, ત્યારે અલગથી કોઈ પરમ અજ્ઞાન રહેતું નથી; કડાં વગેરેની મોટી ભિન્નતા પણ એક શુદ્ધ બ્રહ્મ જ છે.
બોધૈકત્વાદ્ અયં સર્ગસ્ સત્તૈવાસદ્ ભવત્ય્ અલમ્ । સેના મૃત્સંવિદા ચિત્રા મૃણ્માત્રમ્ ઇવ મૃણ્મયી
જ્ઞાનની એકતાથી આ સર્જન માત્ર અસ્તિત્વ જ છે, અસ્તિત્વહીન નથી; જેમ માટીની સેના અલગ અલગ દેખાય છે, પણ એ બધું માટી જ છે, એમ આ જગત પણ માત્ર અસ્તિત્વ જ છે.
જલમ્ એકં તરઙ્ગાદિ દાર્વ્ એકં સાલભઞ્જિકાઃ । મૃણ્માત્રમ્ એકં કુમ્ભાદિ બ્રહ્મૈકં ત્રિજગદ્ભ્રમઃ
પાણી એક જ છે, છતાં તરંગો વગેરે દેખાય છે; લાકડું એક જ છે, છતાં અનેક મૂર્તિઓ બને છે; માટી એક જ છે, છતાં ઘડા વગેરે બને છે; એ જ રીતે, ત્રણેય લોકમાં જે દેખાય છે, એ બધું બ્રહ્મ જ છે.
સમ્બન્ધે દ્રષ્ટૃદૃશ્યાનાં મધ્યે દ્રષ્ટુર્ હિ યદ્ વપુઃ । દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાદિવર્જિતં તદ્ ઇદં પરમ્
જ્યાં જોનાર અને જોવાતું વચ્ચે સંબંધ હોય છે, ત્યાં જોનારની વચ્ચે જે સત્વ છે, એ જ જોનાર, જોવું અને જોવાતું—આ બધાથી પર છે; એ જ પરમ તત્વ છે.
દેશાદ્ દેશં ગતે ચિત્તે મધ્યે યશ્ ચેતસો વપુઃ । અજાડ્યસંવિન્મનનં તન્મયો ભવ સર્વદા
જ્યારે મન એક સ્થાનેથી બીજાં સ્થાને જાય છે, ત્યારે મનની વચ્ચે જે સત્વ છે, એ જ જાગૃત અને શુદ્ધ ચેતના છે; હંમેશાં એમાં લીન રહો.
અજાગ્રત્સ્વપ્નનિદ્રસ્ય યત્ તે રૂપં સનાતનમ્ । અચેતનં ચાજડં ચ તન્મયો ભવ સર્વદા
જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને ઊંઘથી પર છે એવું તારો જે સદાકાળનું સ્વરૂપ છે, જે અચેતન અને નિષ્ક્રિય છે, એમાં હંમેશાં એકરૂપ બની રહે.
જડતાં વર્જયિત્વૈકાં શિલાયા હૃદયં હિ યત્ । અક્ષુબ્ધો વાથવા ક્ષુબ્ધસ્ તન્મયો ભવ રાઘવ
પથ્થર જેવી નિષ્ક્રિયતા સિવાય, તું શાંત હોય કે અશાંત, રાઘવ, એ સ્વરૂપમાં જ એકરૂપ રહી જા.
કસ્યચિત્ કિઞ્ચનાપીહ નોદેતિ ન વિલીયતે । અક્ષુબ્ધો વાથવા ક્ષુબ્ધસ્ સ્વસ્થસ્ તિષ્ઠ યથાસુખમ્
અહીં કોઈમાં કશું ઉદ્ભવે છે કે લય પામે છે એવું નથી; તું શાંત હોય કે અશાંત, પોતાની જ સ્વભાવમાં સુખથી સ્થિર રહી જા.
નાભિવાઞ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ દેહે કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્ પુમાન્ । સ્વસ્થસ્ તિષ્ઠ નિરાશઙ્કં દેહવૃત્તિમ્ ઉપાગતઃ
માણસ શરીરમાં ક્યારેય કંઈ ઈચ્છતો કે દ્વેષ કરતો નથી; તું નિર્ભય રહી, શરીરની પ્રવૃત્તિઓમાં રહીને પણ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહી જા.
ભવિષ્યદ્ગ્રામકગ્રામ્યકાર્યે તિષ્ઠસિ નો યથા । ચિત્તવૃત્તિષુ મા તિષ્ઠ તથા તથ્યાત્મતાં ગતઃ
જેમ તમે ભવિષ્યના ગામ કે શહેરના કામકાજમાં રહેતા નથી, તેમ જ, જ્યારે તમે પોતાની સાચી સ્વરૂપને જાણો, ત્યારે મનની ઉથલપાથલમાં પણ ન રહો.
યથા દેશાન્તરનરો યથા કાષ્ઠં યથોપલઃ । તથૈવ પશ્ય ચિત્તં ત્વમ્ અચિત્તૈવ યથાત્મતા
જેમ વિદેશી માણસ, લાકડાનો ટુકડો કે પથ્થર નિષ્ક્રિય હોય છે, તેમ જ, તું પણ મનને નિષ્પ્રાણ સમજે, અને પોતાની સાચી સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે.
યથા દૃષદિ નાસ્ત્ય્ અમ્બુ યથામ્ભસ્ય્ અનલસ્ તથા । સ્વાત્મન્ય્ એવાસ્તિ નો ચિત્તં પરમાત્મનિ તત્ કુતઃ
જેમ પથ્થરમાં પાણી નથી અને પાણીમાં અગ્નિ નથી, તેમ જ, પોતાના સ્વરૂપમાં મન નથી; તો પછી પરમાત્મામાં મન ક્યાંથી હશે?
પ્રેક્ષ્યમાણં ન યત્ કિઞ્ચિત્ તેન યત્ ક્રિયતે ક્વચિત્ । કૃતં ભવતિ તન્ નેતિ મત્વા ચિત્તાતિગો ભવ
જેમાં કશું પણ દેખાતું નથી અને જેના દ્વારા ક્યાંય કશું થાયતું નથી—આવું જાણીને, તું મનથી પર રહેજે.
અત્યન્તાનાત્મભૂતસ્ય ચેચ્ ચિત્તસ્યાનુવર્તસે । પર્યન્તવાસિનઃ કસ્માન્ ન મ્લેચ્છસ્યાનુવર્તસે
જ્યારે તું એ મનની પાછળ જાય છે, જે તારો સાચો સ્વરૂપ નથી, તો પછી તું એ પારકા માણસની પાછળ કેમ નથી જાય, જે તારા ગામના અંતે રહે છે?
નિરન્તરમ્ અનાદૃત્ય ત્વમ્ આરાચ્ ચિત્તપુક્કસમ્ । સ્વસ્થમ્ આસ્સ્વ નિરાશઙ્કં પઙ્કેનેવ કૃતો જડઃ
મનના અશુદ્ધિને સતત અવગણીને, દૂર રહીને, તું નિર્ભય અને નિશ્ચિતપણે પોતામાં જ સ્થિર રહી, જેમ કે કાદવથી ઢંકાયેલો માણસ સુસ્ત થઈ જાય છે તેમ.
ચિત્તં નાસ્ત્ય્ એવ મે ભૂતં મૃતમ્ એવાદ્ય વેતિ ચ । ભવ નિશ્ચયવાન્ ભૂત્વા શિલાપુરુષનિશ્ચલઃ
મારું મન તો હવે નથી, જાણે આજે મરી ગયું હોય તેમ. તું પણ દ્રઢ નિશ્ચય ધરાવતો, પથ્થરની મૂર્તિ જેવો અડગ બની જા.
પ્રેક્ષાયામ્ અસ્તિ નો ચિત્તં તદ્વિહીનો ઽસિ તત્ત્વતઃ । તત્ કિમર્થમ્ અનર્થેન તદર્થેન કદર્થ્યસે
જ્યારે તું નિરીક્ષણ કરે છે ત્યારે મન હાજર જ નથી; એટલે તું સાચે મનથી મુક્ત છે. તો પછી તું વ્યર્થ વસ્તુઓથી કે મનની બાબતોથી શા માટે દુઃખી થાય છે?
અસતા ચિત્તયક્ષેણ યે ઽથવાતિવશીકૃતાઃ । તેષાં પેલવબુદ્ધીનાં ચન્દ્રાદ્ અશનિર્ ઉત્થિતા
મનના અસત્ય જૂઆમાં જે લોકો ફસાઈ જાય છે, અથવા વધારે જ dominationમાં આવે છે, એમની નબળી બુદ્ધિ માટે ચાંદ્રમાથી વીજળી ઊભી થાય છે.