પ્રતિભાસવશાદ્ એવ સર્વં વિપરિવર્તતે । ક્ષણઃ કલ્પત્વમ્ આયાતિ કલ્પશ્ ચ ભવતિ ક્ષણઃ
માત્ર દેખાવના પ્રભાવે બધું જ બદલાઈ જાય છે; એક ક્ષણ યૂગ જેટલી લાંબી લાગે છે અને યૂગ પણ ક્ષણ જેટલો થાઈ જાય છે.
વિપર્યસ્તમતિર્ જન્તુઃ કામ્ અવસ્થાં ન વાપતેત્ । બિભર્તિ સિંહતામ્ એણો વાસનાવશતસ્ સ્વયમ્
જે જીવનું મન ઉલટું થઈ જાય છે, તે કોઈપણ સ્થિતિમાં પડી શકે છે; મનની વાસનાના બળે, હરણ પણ સિંહ જેવું સ્વભાવ ધારણ કરી લે છે.
વિષભ્રમમદાવિદ્યામોહાહન્તાદયસ્ સમાઃ । સર્વે ચિત્તવિપર્યાસાત્ ફલસમ્પત્તિહેતવઃ
વિષ, ભ્રમ, મદ, અજ્ઞાન, મોહ, અહંકાર વગેરે બધું સમાન છે; આ બધું મનના વિકારથી થાય છે અને ફળની પ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.
કાકતલીયવચ્ ચેતોવાસનાવશતસ્ સ્વતઃ । સંવિશન્તિ મહારમ્ભા વ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્
કાગ અને તાડફળની કથા જેવી, તેમ મનની વાસનાના બળે મોટા મોટા કાર્યો અને વ્યવહારો પોતે જ એકબીજામાં જોડાઈ જાય છે.
વૃત્તં પ્રાક્ પક્કણે રાજ્ઞઃ કસ્યચિલ્ લવણસ્ય યત્ । પ્રતિભાતં તદ્ એતસ્ય સદ્ વાસદ્ વા મનોગતમ્
પહેલાં જે કંઈ અનુભવાયું હોય, જેમ કે કોઈ રાજાનું મીઠું પૂર્વજન્મમાં ભોજનમાં આવ્યું હોય, એ જ વસ્તુ મનમાં જે રીતે વસે છે, તે પ્રમાણે આ મનુષ્યને સારી કે ખરાબ લાગે છે.
વિસ્મરત્ય્ અપિ વિસ્તીર્ણાં ક્રિયાં ચેતઃકૃતાં યથા । તથા કૃતામ્ અપ્ય્ અકૃતામ્ ઇતિ સ્મરતિ નિશ્ચિતમ્
જેમ મન પોતે કરેલી ઘણી બધી ક્રિયાઓને પણ ભૂલી જાય છે, તેમ મન ઘણી વખત જે કર્યું નથી એવી વાતને પણ પક્કડથી થયું છે એમ યાદ રાખે છે.
તથાપ્ય્ અભુક્તવાન્ અસ્મિ ભુક્તવાન્ ઇતિ વેત્તિ હિ । સ્વપ્ને દેશાન્તરગમશ્ ચાકૃતો ઽપ્ય્ અવબુધ્યતે
એ જ રીતે, માણસે 'હું ખાધું નથી' કે 'હું ખાધું છે' એમ માને છે, અને સ્વપ્નમાં દૂરના દેશમાં ગયો હોય એવી અનુભૂતિ પણ થાય છે, ભલે એ વાસ્તવમાં થયું જ ન હોય.
વિન્ધ્યપુક્કસક્તગ્રામવ્યવહારો ઽયમ્ ઈદૃશઃ । પ્રતિભાસાગતસ્ તસ્ય સ્વપ્ને પૂર્વકથા યથા
વિંધ્ય અને પુક્કસાના ગામ સાથેનો આ વ્યવહાર પણ એવો જ છે—એના મનમાં સ્વપ્નમાં દેખાય છે, જેમ જૂની વાતો યાદ આવે છે.
અથ વા લવણેનાશુ દૃષ્ટો યસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ । સ એવ સંવિદં પ્રાપ્તો વિન્ધ્યપુક્કસચેતસઃ
અથવા તો, જેમ લવણે સ્વપ્નમાં જોયેલી ભ્રાંતિ ઝડપથી અનુભવી હતી, એ જ ભ્રાંતિ હવે વિંધ્ય અને પુક્કસાના મનમાં આવી ગઈ છે.
વિન્ધ્યપુક્કસસંવિદ્ વારૂઢા પાર્થિવચેતસિ । યથા બહૂનાં સદૃશં વચનં નામ ચાનનમ્
વિંધ્ય અને પુક્કસાની જાણકારી રાજકુમારના મનમાં આવી છે, જેમ ઘણા લોકોની વાતચીત અને ચહેરા એકસરખા લાગતાં હોય છે.
તથા સ્વપ્નો ઽપિ ભવતિ કાલો દેશઃ ક્રિયાપિ ચ । વ્યવહારગતેસ્ ત્વ્ અસ્યાસ્ સત્તાસ્તિ પ્રતિભાસતઃ
એ જ રીતે, સપનાને પણ પોતાનો સમય, જગ્યા અને ક્રિયા હોય છે; અને આવા વ્યવહારમાં તેનું અસ્તિત્વ તેના દેખાવથી સ્પષ્ટ થાય છે.
સત્તા સર્વપદાર્થાનાં નાન્યા સંવેદનાદ્ ઋતે । સંવેદને ઽન્તર્ આભાતિ વિચિત્રા સર્ગસન્તતિઃ
બધા વસ્તુઓનું અસ્તિત્વ માત્ર જાણવામાં જ છે; જાણવામાં જ સર્જનનો વિવિધ ક્રમ દેખાય છે.
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થા તરુબીજે તરુર્ યથા । તસ્યાસ્ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં ચ ન સન્ નાસદ્ ઇતિ સ્થિતમ્
જેમ વૃક્ષનું ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય બીજમાં રહેલું હોય છે, તેમ તેનું અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ, એ ન તો સંપૂર્ણ છે કે ન તો સંપૂર્ણ નથી — એ રીતે જ છે.
સત્ સદ્ એવ હિ સંવિત્તેર્ અસંવિત્તેર્ ન સન્મયમ્ । નાવિદ્યા વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ તૈલાદિ સિકતાસ્વ્ ઇવ
જ્યાં જ્ઞાન છે ત્યાં જ સત્ય છે; અજ્ઞાનમાં તો કશુંય સત્ય નથી. જેમ રેતીમાં તેલ નથી, એમ અજ્ઞાન નામની કોઈ વસ્તુ જ નથી.
હેમ્નઃ કિં કટુકત્વં તદ્ અન્યત્ સ્યાદ્ ધેમતાં વિના । અવિદ્યયાત્મનો ઽચ્છસ્ય સમ્બન્ધો નોપપદ્યતે
સોનામાં કડવાશ કેમ હોય? એ તો સોનાની સ્વભાવથી વિરુદ્ધ છે. એ જ રીતે શુદ્ધ આત્માને અજ્ઞાન સાથે કોઈ સંબંધ જ નથી.
સમ્બન્ધસ્ સદૃશાનાં યસ્ સ સ્ફુટસ્ સો ઽનુભૂતિદઃ । જતુકાષ્ઠાદિસમ્બન્ધો યસ્ સ નો સમયોર્ અતઃ
સમાન વસ્તુઓનો સંબંધ સ્પષ્ટ હોય છે અને અનુભવ કરાવે છે; પણ જેમ લાકડું અને લાકડાની લાક સાથે સંબંધ નથી, એમ આત્મા અને અજ્ઞાન વચ્ચે પણ સંબંધ નથી.
નાન્યોઽન્યાનુભવાત્માસૌ તદ્ એકાસ્પદમાત્રકમ્ । પરમાર્થમયં સર્વં યદા તેનોપલાદયઃ
એક આત્મા બીજાને અનુભવતો નથી; બધું એક જ તત્ત્વથી ભરેલું છે. સર્વેમાં પરમ સત્ય વ્યુત્પન્ન છે, અને બધાં ભેદ એમાંથી જ ઊભા થાય છે.
ચિતા સમભિચેત્યન્તે સમ્બન્ધવશતસ્ સમાત્ । યદા ચિન્માત્રસન્માત્રમયાસ્ સર્વે જગદ્ગતાઃ
જ્યારે બધું જ જગત શુદ્ધ ચેતના અને શુદ્ધ સત્તાથી બનેલું હોય છે, ત્યારે ચેતના સંબંધના બળથી પોતાને અનેકરૂપે જુએ છે.
ભાવાસ્ તદા વિભાન્ત્ય્ એતે મિથસ્ સ્વાનુભવસ્થિતૌ । ન સમ્ભવતિ સમ્બન્ધો વિષમાણાં નિરન્તરઃ
પછી આ સર્વ વસ્તુઓ પોતાની પોતાની અનુભૂતિમાં સ્થિર રહીને અલગ અલગ દેખાય છે; પણ ભિન્ન વસ્તુઓ વચ્ચે સતત કોઈ સંબંધ રહેતો નથી.
ન પરસ્પરસમ્બન્ધાદ્ વિનાનુભવનં મિથઃ । સદૃશે સદૃશં વસ્તુ ક્ષણાદ્ ગત્વૈકતામ્ અલમ્
પરસ્પર સંબંધ વિના એકબીજાની અનુભૂતિ થતી નથી; સમાન વસ્તુઓ મળતાં જ તરત એકરૂપ થઈ જાય છે.
રૂપમ્ આસ્ફારયત્ય્ એકમ્ એકત્વાદ્ એવ નાન્યથા । ચિચ્ ચિતા મિલિતા દૃશ્યરૂપયોદેતિ ચેતનમ્
એકરૂપતાથી જ એક સ્વરૂપ પ્રગટે છે, બીજું રીતે નહીં; જ્યારે ચેતના અને ચિત્ત એક થાય છે, ત્યારે જોવાય તેવું સ્વરૂપ જ્ઞાનરૂપે ઉદ્ભવે છે.
જડં જડેન મિલિતં જડં સમ્પદ્યતે ઘનમ્ । ન ચ ચિજ્જડયોર્ ઐક્યં વૈલક્ષણ્યાત્ ક્વચિદ્ ભવેત્
જડને જડ સાથે મળાવીએ તો એ વધુ જડ બની જાય છે; પણ ચેતન અને જડ વચ્ચે ક્યારેય એકતા થઈ શકે નહીં, કારણ કે એ બંનેમાં મોટો ફરક છે.
ચિજ્જડૌ ચેત્ સ્ત એકત્ર ન તૌ સમ્મિલતઃ ક્વચિત્ । ચિન્મયત્વાચ્ ચિદાલેહે ચિદાલેહેન વેદનમ્
ચેતન અને જડ એક સાથે હોય તો પણ એ બંને સાચા અર્થમાં ક્યારેય મળતાં નથી; કેમ કે ચેતન સ્વરૂપે જ જાણવું શક્ય છે, અને જાણવું માત્ર ચેતનથી જ થાય છે.
દારુપાષાણભેદાનાં ન તુ હ્ય્ એતે ચિદાત્મકાઃ । પદાર્થો હિ પદાર્થેન પરિણમ્યાનુભૂયતે
લાકડું અને પથ્થર અલગ-અલગ છે, અને એ ચેતન સ્વરૂપ નથી; એક પદાર્થને બીજો પદાર્થ જ અનુભવતો અને બદલતો હોય છે.
જિહ્વયેવ રસસ્ સા ચ સજાતીયોદયા ચલા । ઐક્યં ચ વિદ્ધિ સમ્બન્ધં નાસ્ત્ય્ અસારસસારયોઃ
જેમ જીભે જ સ્વાદ અનુભવાય છે અને એ પણ પોતાના જ પ્રકારથી થાય છે, તેમ જાણવું કે જેમાં સાર છે અને જેમાં સાર નથી, એ બંને વચ્ચે કોઈ એકતા કે સંબંધ નથી.
જડચેતનયોસ્ તેન નોપલાદિ જડં મતમ્ । ચિદ્ એવોપલકુડ્યાદિરૂપિણી મિલિતા ચિતા
મૂર્ખ અને ચેતન વચ્ચે ક્યારેય એકતા થતી નથી; જે મૂર્ખ કહેવાય છે, એ પણ ચેતન જ છે, જે પથ્થર, દિવાલ વગેરે રૂપે ચેતન સાથે મળી દેખાય છે.
એકીભાવં ગતા દ્રષ્ટૃદૃશ્યાદિ કુરુતે ભ્રમમ્ । કાષ્ઠોપલાદ્ય્ અશેષં હિ પરમાર્થમયં યદા
જ્યારે બધું એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે જોનાર અને જોવાતું બધું ગૂંચવાય જાય છે; કારણ કે લાકડાં, પથ્થર વગેરે બધું સાચે તો પરમ તત્ત્વથી ભરેલું છે.
તદાત્મનાન્તસ્સમ્બદ્ધં દૃશ્યત્વેનોપલભ્યતે । સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યમ્ અનન્તમ્ ઇવ યત્ તતમ્
ત્યારે એ પોતાનામાં જ જોડાયેલું રહી, જોવાતું રૂપે અનુભવાય છે; બધું જ દરેક રીતે અને દરેક રૂપે, અનંત જેવું વ્યાપેલું છે.
વિશ્વં સન્માત્રમ્ એવૈતદ્ વિદ્ધિ તત્ત્વવિદાં વર । અસતાપ્ય્ અઙ્ગ વિશ્વેન વિશ્વલક્ષશતભ્રમૈઃ
હે તત્ત્વને જાણનારા શ્રેષ્ઠ, જાણ કે આ જગત માત્ર સત્તા જ છે; હે પ્રિય, અસત્ય પણ અનેક પ્રકારના ભ્રમથી જગતરૂપે દેખાય છે.
પૂરિતશ્ ચિચ્ચમત્કારો ન ચ કિઞ્ચન પૂરિતમ્ । સઙ્કલ્પનગરા નૄણાં મિથઃ પશ્યતિ નો યથા
જ્યારે ચેતના આશ્ચર્યથી ભરાઈ જાય છે, ત્યારે બીજું કંઈ પણ સાચે ભરાતું નથી; મનુષ્યોમાં કલ્પનાનગર એકબીજાને દેખાય છે, પણ તે જેવું છે એ રીતે નથી દેખાતું.