સંસારસંસૃતેર્ અસ્યા ગન્ધકુટ્યાશ્ શિરોગતા । દેહયષ્ટ્યા જરાનામ્ની ચામરશ્રીર્ વિરાજતે
આ સંસારની સુગંધિત કોઠીમાં, શરીરની ડાળ પર, વૃદ્ધાવસ્થા નામનું ચામરાનું સૌંદર્ય શોભાયમાન થાય છે.
જરાચન્દ્રોદયસિતે શરીરનગરે સ્થિતે । ક્ષણાદ્ વિકાસમ્ આયાતિ મુને મરણકૈરવમ્
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાનો ચાંદરો શરીરનગરીમાં ઉગે છે, ત્યારે, હે મુનિ, મૃત્યુનું કમળ પળભરમાં ખીલી ઊઠે છે.
જરાસુધાલેપસિતે શરીરાન્તઃપુરાન્તરે । અશક્તિર્ આર્તિર્ આપચ્ ચ તિષ્ઠન્તિ સુખમ્ અઙ્ગનાઃ
વૃદ્ધાપનાની લિપિ લાગેલા શરીરના મહેલમાં, અશક્તિ, દુઃખ અને આપત્તિ સુખની સાથીની જેમ ઊભી રહે છે.
અભાવાગ્રેસરા યત્ર જરા જયતિ જન્તુષુ । કસ્ તત્રેહ સમાશ્વાસો મમ મન્દમતેર્ મુને
જ્યાં વૃદ્ધાપણા સૌ પ્રથમ આગળ રહી જીવોમાં વિજયી બને છે, હે મુનિ, ત્યાં મારી જેવી મંદબુદ્ધિ વ્યક્તિને શું સાંત્વના મળી શકે?
કિં તેન દુર્જીવિતદુર્ગ્રહેણ જરાં ગતેનાપિ હિ જીવ્યતે યત્ । જરા જગત્યામ્ અજિતા નરાણાં સર્વૈષણાસ્ તાત તિરસ્કરોતિ
આ દુઃખદાયી અને મુશ્કેલ જીવનને ઝૂંપીને પણ વૃદ્ધાપણામાં જીવવાથી શું મળે છે? હે પિતા, કારણ કે જગતમાં મનુષ્યોમાં અજિત રહેલું વૃદ્ધાપણું દરેક ઇચ્છાને દૂર ફેંકી દે છે.
વિકલ્પકલ્પનાનલ્પકલ્પિતૈર્ અલ્પબુદ્ધિભિઃ । ભેદૈર્ ઉદ્ધુરતાં નીતસ્ સંસારકુહકભ્રમઃ
અલ્પબુદ્ધિ લોકોની કલ્પનાઓથી ઊભેલા ભેદભાવથી સંસારનું મોહભ્રમ ઉથલપાથલ થઈ જાય છે.
સતાં કથમ્ ઇવાસ્થેહ જાયતે જાલપઞ્જરે । બાલા એવાત્તુમ્ ઇચ્છન્તિ ફલં મકુરબિમ્બિતમ્
જેમ જાળમાં પાંજરું હોય તેમ જ્ઞાનીઓ માટે આ આસક્તિ કેવી રીતે થાય છે? જેમ બાળકો અરીસામાં પડેલા ફળને ખાવા માંગે છે, એમ જ અજ્ઞાનીઓ જ આ મિથ્યા ઇચ્છા રાખે છે.
ઇહાપિ વિદ્યતે યૈષા પેલવા સુખભાવના । આખુસ્ તન્તુમ્ ઇવાશેષં કાલસ્ તામ્ અપિ કૃન્તતિ
અહીં પણ સુખની નબળી કલ્પના રહે છે; પણ સમય તો ઉંદર જેવો છે, જે દરેક સુખના દોરાને કાપી નાખે છે.
ન તદ્ અસ્તીહ યદ્ અયં કાલસ્ સકલઘસ્મરઃ । ગ્રસતે ન જગજ્જાતં મહાબ્ધિમ્ ઇવ વાડવઃ
અહીં એવું કંઈ નથી જેને સર્વનાશક સમય ગળી ન જાય; જેમ સમુદ્રની અંદર અગ્નિ બધું પી જાય છે, તેમ સમય જગતમાં જન્મેલા બધાને નાશ કરી નાખે છે.
સમસ્તસામાન્યતયા ભીમઃ કાલો મહેશ્વરઃ । દૃશ્યસત્તામ્ ઇમાં સર્વાં કવલીકર્તુમ્ ઉદ્યતઃ
સમય તો ભયાનક અને સર્વશક્તિમાન છે, જે સર્વને એકસમાન રીતે ગ્રહણ કરવા સજ્જ છે; આ દેખાતી દુનિયાને આખરે ગળી જવાનો છે.
મહતામ્ અપિ નો દેવઃ પ્રતિપાલયતિ ક્ષણાત્ । કાલઃ કવલિતાનન્તવિશ્વો વિશ્વાત્મતાં ગતઃ
હે પ્રભુ, મહાન વ્યક્તિઓને પણ સમય એક ક્ષણ માટે પણ બચતો નથી; સમય આખા અનંત વિશ્વને ગળી ગયો છે અને એ જ વિશ્વનું સ્વરૂપ બની ગયો છે.
યુગવત્સરકલ્પાખ્યૈઃ કિઞ્ચિત્ પ્રકટતાં ગતઃ । રૂપૈર્ અલક્ષ્યરૂપાત્મા સર્વમ્ આક્રમ્ય તિષ્ઠતિ
યુગ, વર્ષ અને કલ્પ જેવા રૂપોમાં સમય થોડું સ્પષ્ટ દેખાય છે; પણ તેનો સાચો સ્વરૂપ તો અજાણ્ય જ રહે છે, બધામાં વ્યાપી રહ્યો છે અને સર્વત્ર વસે છે.
યે રમ્યા યે શુભારમ્ભાસ્ સુમેરુગુરવો ઽપિ યે । કાલેન વિનિગીર્ણાસ્ તે કરભેણેવ પન્નગાઃ
જે આનંદદાયક છે, જે શુભ કાર્યની શરૂઆત કરે છે, કે જે સુમેરુ પર્વત જેટલા ભારે છે — એ બધાને સમય એ રીતે ગળી જાય છે જેમ બાળક હાથી સાપોને ગળી જાય છે.
નિર્દયઃ કઠિનઃ ક્રૂરઃ કર્કશઃ કૃપણો ઽધમઃ । ન તદ્ અસ્તિ યદ્ અદ્યાપિ ન કાલો નિગિરત્ય્ અયમ્
સમય નિર્દય, કઠોર, ક્રૂર, કડક, દયનિય અને નીચ છે — આજે પણ એવું કંઈ નથી કે જેને સમય ગળી જતો નથી.
કાલઃ કવલનૈકાન્તમતિર્ અત્તિ ગિરીન્ અપિ । અનન્તૈર્ અપિ ભોગૌઘૈર્ નાયં તૃપ્તો મહાશનઃ
સમય તો બધું ગળી જવાનો ઇરાદો રાખે છે; એ તો પહાડોને પણ ખાઈ જાય છે. અનંત આનંદોનો અનુભવ કર્યા પછી પણ, આ ભયંકર ભૂખ્યો ક્યારેય સંતોષાય જ નથી.
હરત્ય્ અયં નાશયતિ કરોત્ય્ અત્તિ નિહન્તિ ચ । કાલસ્ સંસારનૃત્યે હિ નાનારૂપૈર્ યથા નટઃ
સમય બધું લઈ જાય છે, નાશ કરે છે, સર્જે છે, ખાઈ જાય છે અને મારી નાખે છે; સંસારના નૃત્યમાં સમય અનેક રૂપે, એક અભિનેતા જેવો, કામ કરે છે.
ભિનત્તિ પ્રવિભાગસ્થો ભૂતબીજાન્ય્ અનારતમ્ । જગત્ય્ અસત્તયા ચઞ્ચ્વા દાડિમાનિ યથા શુકઃ
સમય સતત જીવોના બીજોને અલગ-અલગ કરી ભાંગી નાખે છે; જગતમાં, અસત્યની ચાંચથી, જેમ શુક પૉમેગ્રેનટના દાણા ફાડી નાખે છે તેમ.
શુભાશુભવિષાણાગ્રવિલૂનજનપલ્લવઃ । સ્ફૂર્જતિ સ્ફીતજનતાજીવરાજીવિનીગજઃ
શુભ અને અશુભ ભાગ્યના શિંગે માણસોના કૂંપળોને તોડી નાખીને, સમય જીવસૃષ્ટિના ઝુંડમાં મહાન હાથીની જેમ તેજ પામે છે.
વિરિઞ્ચમજ્જબ્રહ્માણ્ડબૃહદ્બિલ્વફલદ્રુમમ્ । બ્રહ્મકાનનમ્ આભોગિ પરમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
બ્રહ્માજીના વિશાળ વનમાં, જે વૃક્ષ સમગ્ર બ્રહ્માંડના ફળથી ભરેલું છે, તે પરમ મહાસર્પથી ઘેરાયેલું છે અને ત્યાં સ્થિર ઊભું છે.
યામિનીભ્રમરીપૂર્ણા રચયન્ દિનમઞ્જરીઃ । વર્ષકલ્પકલાવલ્લીર્ ન કદાચન ખિદ્યતે
રાત્રીના ભમરા જેવું જીવન ભરેલું છે, દિવસની ફૂલોની માળા ગૂંથતું અને ઋતુઓ તથા યુગોની વેલો પાથરતું, એ ક્યારેય થાકતું નથી.
ભિદ્યતે નાવભગ્નો ઽપિ દગ્ધો ઽપિ હિ ન દહ્યતે । દૃશ્યતે નાતિદૃશ્યો ઽપિ ધૂર્તચૂડામણિર્ મુને
એને તોડી નાખીએ તો પણ તૂટતું નથી, બળે તો પણ સળગતું નથી; એ દેખાય છે પણ પૂરેપૂરું દેખાતું નથી, હે મુનિ, એ છે ચાલાકોમાં શ્રેષ્ઠ રત્ન.
એકેનૈવ નિમેષેણ કિઞ્ચિદ્ ઉત્થાપયત્ય્ અલમ્ । કિઞ્ચિદ્ વિનાશયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મનોરાજ્યવદ્ આતતઃ
માત્ર એક પળમાં એ કશુંક ઊંચે ઉઠાવે છે અને બીજું કશુંક નષ્ટ કરી નાખે છે, કલ્પનાના રાજ્યની જેમ બધે ફેલાઈ જાય છે.
દુર્વિલાસવિલાસિન્યા ચેષ્ટયા કષ્ટપુષ્ટયા । દર્વ્યેવ સૂપકૃત્ સૂપં જનમ્ આવર્તયન્ સ્થિતઃ
કઠણ અને જોરદાર મોજમાં મગ્ન થઈ, દુઃખદ આનંદમાં રમી, એ માણસોને એવી રીતે હલાવે છે જેમ રસોઈયું કડછીથી શાક હલાવે છે.
તૃણં પાંસું મહેન્દ્રં ચ સુમેરું પર્ણમ્ અર્ણવમ્ । આત્મસ્ફારતયા સર્વમ્ આત્મસાત્કર્તુમ્ ઉદ્યતઃ
ઘાસ, ધૂળ, મહાન ઇન્દ્ર, સુમેરુ પર્વત, પાંદડું કે સમુદ્ર — બધું જ પોતાનાં ફેલાવાથી એ પોતામાં સમાવી લેવાની તૈયારીમાં છે.
ક્રૌર્યમ્ અત્રૈવ પર્યાપ્તં લુબ્ધતાત્રૈવ સંસ્થિતા । સર્વં દૌર્ભાગ્યમ્ અત્રૈવ સર્વમ્ અત્રૈવ ચાપલમ્
અહિ જ પૂરતું ક્રૂરતા છે, અહિ જ લોભ વસેલો છે, બધું દુર્ભાગ્ય અહિ જ છે અને બધું ચંચળપણું પણ અહિ જ છે.
પ્રેરયંલ્ લીલયાર્કેન્દૂ ક્રીડતીહ નભસ્તલે । નિક્ષિપ્તવીટાયુગલો નિજે બાલ ઇવાઙ્ગને
રમતમાં સૂર્ય-ચંદ્રને આકાશમાં ફેરવે છે, અને પોતાનાં ઓટલામાં રમતા બાળક જેવું રમકડાં ફેંકી રમે છે.
સર્વભૂતાસ્થિમાલાભિર્ આપાદવલિતાકૃતિઃ । વિલસત્ય્ એષ કલ્પાન્તે કાલઃ કલ્પિતકલ્પનઃ
યુગના અંતે, કલ્પના રૂપે કલ્પિત થયેલો સમય, સર્વ જીવોના હાડકાંની માળાઓથી ઘેરાયેલો દેખાય છે અને તેજથી ઝગમગે છે.
અસ્યોડ્ડામરનૃત્તસ્ય કલ્પાન્તે ઽઙ્ગવિનિર્ગતૈઃ । પ્રસ્ફુરત્ય્ અમ્બરે મેરુર્ ભૂર્જત્વગ્ ઇવ વાયુભિઃ
યુગના અંતે, જ્યારે સમય ઉગ્ર નૃત્ય કરે છે, ત્યારે તેના તીવ્ર નૃત્યમાં છૂટેલા અંગોથી, મેરુ પર્વત આકાશમાં પવનથી હલનારી ભૂર્જની છાલની જેમ ધ્રુજી ઉઠે છે.
રુદ્રો ભૂત્વા ભવત્ય્ એષ મહેન્દ્રો ઽથ પિતામહઃ । શુક્રો વૈશ્રવણશ્ ચાપિ પુનર્ એવ ન કિઞ્ચન
આ સમય ક્યારેક રુદ્ર બને છે, ક્યારેક મહેન્દ્ર, પછી પિતામહ બને છે; એ શુક્ર પણ છે, વૈશ્વરવણ પણ છે, અને પછી ફરી કશું જ નથી.
ધત્તે ઽજસ્રોત્થિતધ્વસ્તાન્ સર્ગાન્ અમિતભાસુરાન્ । અન્યાન્ અન્યાન્ અપ્ય્ અનન્યાન્ વીચીન્ અબ્ધિર્ ઇવાત્મનિ
આ સમય પોતામાંથી અનંત સર્જનો ઉત્પન્ન કરે છે, જે તેજસ્વી પણ છે અને વિનાશ પામેલા પણ છે, સતત ઉદ્ભવતા અને અદ્વિતીય હોવા છતાં, દરિયામાં તરંગો જેમ એકમેકથી અલગ પણ છે અને એકરૂપ પણ છે.