પ્રાતસ્ તત્ર સભાસ્થાને મામ્ અપૃચ્છદ્ અસૌ નૃપઃ । કથમ્ એષ મુને સ્વપ્નઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ વિસ્મિતઃ
પછીના દિવસે સવારે સભાખંડમાં એ રાજાએ આશ્ચર્યથી મને પૂછ્યું: 'મુનિ, આ સ્વપ્ન કેવી રીતે સાચું લાગતું થયું?'
યથાવસ્તુ મયા તસ્ય તત્તદ્યુક્ત્યા સ તાદૃશઃ । સંશયો હૃદયાન્ નુન્નો વાતેનેવામ્બુદોદયઃ
હું તેને સાચી વાત અને યોગ્ય કારણ સાથે સમજાવ્યું. એના હૃદયમાંથી શંકા એવી રીતે દૂર થઈ ગઈ જેમ પવનથી વાદળો વિખેરાઈ જાય છે.
ઇતીયં રાઘવાવિદ્યા મહતી ભ્રમદાયિની । અસત્ સત્તાં નયત્ય્ આશુ સચ્ ચાસત્તાં નયત્ય્ અલમ્
હે રાઘવ, આવી મહાન અજ્ઞાનતા ભ્રમ પેદા કરે છે. એ અસત્યને ઝડપથી સત્ય જેવું અને સત્યને અસત્ય જેવું દેખાડે છે.
કથમ્ એવં વદ બ્રહ્મન્ સ્વપ્નસ્ સત્યત્વમ્ આગતઃ । ભ્રમભાર ઇવૈષો ઽર્થો ન મે લગતિ ચેતસિ
હે બ્રાહ્મણ, આ સ્વપ્ને કેવી રીતે વાસ્તવિકતા પામી? આ વાત મારા મનમાં ગૂંચવણના ભાર જેવી લાગે છે, અને મનમાં બેસતી જ નથી.
સર્વમ્ એતદ્ અવિદ્યાયાં સમ્ભવત્ય્ એવ રાઘવ । ઘટેષુ પટતા દૃષ્ટા સ્વપ્નસમ્ભ્રમણાદિવત્
હે રાઘવ, આ બધું અજ્ઞાનમાં જ થાય છે—જેમ કુંડામાં કપડું દેખાય, કે સ્વપ્નની ગૂંચવણ જેવી ભ્રાંતિ થાય છે.
દૂરં નિકટવદ્ ભાતિ મકુરે ઽન્તર્ ઇવાચલઃ । ચિરં શીઘ્રત્વમ્ આયાતિ યૂનસ્ સેષ્ટેવ યામિની
દૂરની વસ્તુ નજીક લાગે છે, જેમ દર્પણમાં પહાડ અંદર દેખાય; લાંબો સમય ટૂંકો લાગે છે, જેમ પ્રેમમાં પડેલા યુવાનને રાત ઝડપે વીતી જાય છે.
અસમ્ભવં સમ્ભવતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા । અસચ્ ચ સદ્ ઇવોદેતિ સ્વપ્નેષ્વ્ ઇવ નભોગતિઃ
સ્વપ્નમાં અશક્ય પણ શક્ય બને છે, જેમ પોતાના મૃત્યુનું અનુભવાય છે; અને અસત્ય પણ સાચું લાગે છે, જેમ સ્વપ્નમાં આકાશમાં ઉડી શકાય છે.
સુસ્થિરં સુષ્ઠુ ચલતિ ભ્રમે ભૂમિવિવર્તવત્ । અબલો બલમ્ આયાતિ મદવિક્ષુબ્ધચિત્તવત્
જે સ્થિર છે, તે પણ ભ્રમમાં જમીન ફરતી હોય તેમ સારી રીતે હલનચલન કરે છે; અને જે નિર્વળ છે, તે પણ મદમાં ઉશ્કેરાયેલી બુદ્ધિ જેવી શક્તિ પામે છે.
વાસનાવલિતં ચેતો યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ । તત્ તથાનુભવત્ય્ આશુ ન સદ્ અસ્તિ ન ચાપ્ય્ અસત્
મન ઉપર જે સંસ્કારનો રંગ ચઢેલો હોય છે, તે મન જે રીતે કલ્પના કરે છે, એ રીતે જ ઝડપથી અનુભવ પણ થાય છે; એ ન સાચું છે, ન ખોટું.
યદૈવાભ્યુદિતાવિદ્યા ત્વ્ અહન્તાદિમયી મુધા । તદૈવાનાદિમધ્યાન્તા ભ્રમસ્યાનન્તતોદિતા
જ્યારે અજ્ઞાન, જેમાં 'હું'પણ અને બીજાં ભાવો છે, મૂર્ખાઈથી ઉદ્ભવે છે, ત્યારે જ એ અનાદિ, મધ્ય વગર અને અંત વગરની ભ્રાંતિ અનંત રૂપે દેખાય છે.
પ્રતિભાસવશાદ્ એવ સર્વં વિપરિવર્તતે । ક્ષણઃ કલ્પત્વમ્ આયાતિ કલ્પશ્ ચ ભવતિ ક્ષણઃ
માત્ર દેખાવના પ્રભાવે બધું જ બદલાઈ જાય છે; એક ક્ષણ યૂગ જેટલી લાંબી લાગે છે અને યૂગ પણ ક્ષણ જેટલો થાઈ જાય છે.
વિપર્યસ્તમતિર્ જન્તુઃ કામ્ અવસ્થાં ન વાપતેત્ । બિભર્તિ સિંહતામ્ એણો વાસનાવશતસ્ સ્વયમ્
જે જીવનું મન ઉલટું થઈ જાય છે, તે કોઈપણ સ્થિતિમાં પડી શકે છે; મનની વાસનાના બળે, હરણ પણ સિંહ જેવું સ્વભાવ ધારણ કરી લે છે.
વિષભ્રમમદાવિદ્યામોહાહન્તાદયસ્ સમાઃ । સર્વે ચિત્તવિપર્યાસાત્ ફલસમ્પત્તિહેતવઃ
વિષ, ભ્રમ, મદ, અજ્ઞાન, મોહ, અહંકાર વગેરે બધું સમાન છે; આ બધું મનના વિકારથી થાય છે અને ફળની પ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.
કાકતલીયવચ્ ચેતોવાસનાવશતસ્ સ્વતઃ । સંવિશન્તિ મહારમ્ભા વ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્
કાગ અને તાડફળની કથા જેવી, તેમ મનની વાસનાના બળે મોટા મોટા કાર્યો અને વ્યવહારો પોતે જ એકબીજામાં જોડાઈ જાય છે.
વૃત્તં પ્રાક્ પક્કણે રાજ્ઞઃ કસ્યચિલ્ લવણસ્ય યત્ । પ્રતિભાતં તદ્ એતસ્ય સદ્ વાસદ્ વા મનોગતમ્
પહેલાં જે કંઈ અનુભવાયું હોય, જેમ કે કોઈ રાજાનું મીઠું પૂર્વજન્મમાં ભોજનમાં આવ્યું હોય, એ જ વસ્તુ મનમાં જે રીતે વસે છે, તે પ્રમાણે આ મનુષ્યને સારી કે ખરાબ લાગે છે.
વિસ્મરત્ય્ અપિ વિસ્તીર્ણાં ક્રિયાં ચેતઃકૃતાં યથા । તથા કૃતામ્ અપ્ય્ અકૃતામ્ ઇતિ સ્મરતિ નિશ્ચિતમ્
જેમ મન પોતે કરેલી ઘણી બધી ક્રિયાઓને પણ ભૂલી જાય છે, તેમ મન ઘણી વખત જે કર્યું નથી એવી વાતને પણ પક્કડથી થયું છે એમ યાદ રાખે છે.
તથાપ્ય્ અભુક્તવાન્ અસ્મિ ભુક્તવાન્ ઇતિ વેત્તિ હિ । સ્વપ્ને દેશાન્તરગમશ્ ચાકૃતો ઽપ્ય્ અવબુધ્યતે
એ જ રીતે, માણસે 'હું ખાધું નથી' કે 'હું ખાધું છે' એમ માને છે, અને સ્વપ્નમાં દૂરના દેશમાં ગયો હોય એવી અનુભૂતિ પણ થાય છે, ભલે એ વાસ્તવમાં થયું જ ન હોય.
વિન્ધ્યપુક્કસક્તગ્રામવ્યવહારો ઽયમ્ ઈદૃશઃ । પ્રતિભાસાગતસ્ તસ્ય સ્વપ્ને પૂર્વકથા યથા
વિંધ્ય અને પુક્કસાના ગામ સાથેનો આ વ્યવહાર પણ એવો જ છે—એના મનમાં સ્વપ્નમાં દેખાય છે, જેમ જૂની વાતો યાદ આવે છે.
અથ વા લવણેનાશુ દૃષ્ટો યસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ । સ એવ સંવિદં પ્રાપ્તો વિન્ધ્યપુક્કસચેતસઃ
અથવા તો, જેમ લવણે સ્વપ્નમાં જોયેલી ભ્રાંતિ ઝડપથી અનુભવી હતી, એ જ ભ્રાંતિ હવે વિંધ્ય અને પુક્કસાના મનમાં આવી ગઈ છે.
વિન્ધ્યપુક્કસસંવિદ્ વારૂઢા પાર્થિવચેતસિ । યથા બહૂનાં સદૃશં વચનં નામ ચાનનમ્
વિંધ્ય અને પુક્કસાની જાણકારી રાજકુમારના મનમાં આવી છે, જેમ ઘણા લોકોની વાતચીત અને ચહેરા એકસરખા લાગતાં હોય છે.
તથા સ્વપ્નો ઽપિ ભવતિ કાલો દેશઃ ક્રિયાપિ ચ । વ્યવહારગતેસ્ ત્વ્ અસ્યાસ્ સત્તાસ્તિ પ્રતિભાસતઃ
એ જ રીતે, સપનાને પણ પોતાનો સમય, જગ્યા અને ક્રિયા હોય છે; અને આવા વ્યવહારમાં તેનું અસ્તિત્વ તેના દેખાવથી સ્પષ્ટ થાય છે.
સત્તા સર્વપદાર્થાનાં નાન્યા સંવેદનાદ્ ઋતે । સંવેદને ઽન્તર્ આભાતિ વિચિત્રા સર્ગસન્તતિઃ
બધા વસ્તુઓનું અસ્તિત્વ માત્ર જાણવામાં જ છે; જાણવામાં જ સર્જનનો વિવિધ ક્રમ દેખાય છે.
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થા તરુબીજે તરુર્ યથા । તસ્યાસ્ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં ચ ન સન્ નાસદ્ ઇતિ સ્થિતમ્
જેમ વૃક્ષનું ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય બીજમાં રહેલું હોય છે, તેમ તેનું અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ, એ ન તો સંપૂર્ણ છે કે ન તો સંપૂર્ણ નથી — એ રીતે જ છે.
સત્ સદ્ એવ હિ સંવિત્તેર્ અસંવિત્તેર્ ન સન્મયમ્ । નાવિદ્યા વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ તૈલાદિ સિકતાસ્વ્ ઇવ
જ્યાં જ્ઞાન છે ત્યાં જ સત્ય છે; અજ્ઞાનમાં તો કશુંય સત્ય નથી. જેમ રેતીમાં તેલ નથી, એમ અજ્ઞાન નામની કોઈ વસ્તુ જ નથી.
હેમ્નઃ કિં કટુકત્વં તદ્ અન્યત્ સ્યાદ્ ધેમતાં વિના । અવિદ્યયાત્મનો ઽચ્છસ્ય સમ્બન્ધો નોપપદ્યતે
સોનામાં કડવાશ કેમ હોય? એ તો સોનાની સ્વભાવથી વિરુદ્ધ છે. એ જ રીતે શુદ્ધ આત્માને અજ્ઞાન સાથે કોઈ સંબંધ જ નથી.
સમ્બન્ધસ્ સદૃશાનાં યસ્ સ સ્ફુટસ્ સો ઽનુભૂતિદઃ । જતુકાષ્ઠાદિસમ્બન્ધો યસ્ સ નો સમયોર્ અતઃ
સમાન વસ્તુઓનો સંબંધ સ્પષ્ટ હોય છે અને અનુભવ કરાવે છે; પણ જેમ લાકડું અને લાકડાની લાક સાથે સંબંધ નથી, એમ આત્મા અને અજ્ઞાન વચ્ચે પણ સંબંધ નથી.
નાન્યોઽન્યાનુભવાત્માસૌ તદ્ એકાસ્પદમાત્રકમ્ । પરમાર્થમયં સર્વં યદા તેનોપલાદયઃ
એક આત્મા બીજાને અનુભવતો નથી; બધું એક જ તત્ત્વથી ભરેલું છે. સર્વેમાં પરમ સત્ય વ્યુત્પન્ન છે, અને બધાં ભેદ એમાંથી જ ઊભા થાય છે.
ચિતા સમભિચેત્યન્તે સમ્બન્ધવશતસ્ સમાત્ । યદા ચિન્માત્રસન્માત્રમયાસ્ સર્વે જગદ્ગતાઃ
જ્યારે બધું જ જગત શુદ્ધ ચેતના અને શુદ્ધ સત્તાથી બનેલું હોય છે, ત્યારે ચેતના સંબંધના બળથી પોતાને અનેકરૂપે જુએ છે.
ભાવાસ્ તદા વિભાન્ત્ય્ એતે મિથસ્ સ્વાનુભવસ્થિતૌ । ન સમ્ભવતિ સમ્બન્ધો વિષમાણાં નિરન્તરઃ
પછી આ સર્વ વસ્તુઓ પોતાની પોતાની અનુભૂતિમાં સ્થિર રહીને અલગ અલગ દેખાય છે; પણ ભિન્ન વસ્તુઓ વચ્ચે સતત કોઈ સંબંધ રહેતો નથી.
ન પરસ્પરસમ્બન્ધાદ્ વિનાનુભવનં મિથઃ । સદૃશે સદૃશં વસ્તુ ક્ષણાદ્ ગત્વૈકતામ્ અલમ્
પરસ્પર સંબંધ વિના એકબીજાની અનુભૂતિ થતી નથી; સમાન વસ્તુઓ મળતાં જ તરત એકરૂપ થઈ જાય છે.