ઉવાચ સોદ્બાષ્પવિલોચનાથ ગ્રામસ્ ત્વ્ અયં પુક્કસઘોષનામા । ઇહાભવત્ પુક્કસકઃ પતિર્ મે બભૂવ તસ્યેન્દુસમા સુતૈકા
આંસુભીના નેત્રોથી એ સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: 'આ ગામનું નામ પુક્કસઘોષ છે. અહીં મારા પતિ પુક્કસ હતા; એમને એક જ દીકરી હતી, જે ચાંદની જેવી તેજસ્વી હતી.'
સા દૈવયોગાત્ પતિમ્ ઇન્દુતુલ્યમ્ ઇહાગતં દૈવવશેન ભૂપમ્ । શૂન્યે વિશીર્ણં મધુકુમ્ભમ્ આપ વને વરાકી કરભી યથૈકા
દૈવના સંયોગથી, તેણીને ચાંદની જેવો પતિ મળ્યો, એ રાજા પણ દૈવના જ પ્રભાવે ત્યાં આવ્યો હતો. જેમ જંગલમાં એકલતી, બિચારી હાથીણીને ખાલી અને તૂટેલું મધનું ઘડું મળે, એમ તે પણ એકલી જ તેના પાસે આવી.
સા તેન સાર્ધં સુચિરં સુખાનિ ભુક્ત્વા પ્રસૂતા તનયાં સુતાંશ્ ચ । વૃદ્ધિં ગતા કાનનકોટરે ઽસ્મિંસ્ તુમ્બીલતા પાદપસંવૃતેવ
તેણીએ તેના સાથે લાંબા સમય સુધી સુખ માણ્યું, અને પુત્રી તથા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. પછી તે જંગલની ખોળામાં વૃદ્ધ થઈ ગઈ, જેમ વૃક્ષની છાયામાં તૂંબેલતાની વેલ ફેલાઈ જાય છે.
કેનચિત્ ત્વ્ અથ કાલેન ગ્રામકે ઽસ્મિઞ્ જનેશ્વર । અવૃષ્ટિદુઃખમ્ અભવદ્ ભીષણં ભગ્નમાનવમ્
થોડા સમય પછી, હે લોકનાથ, એ ગામમાં ભારે દુષ્કાળ પડ્યો, જેના કારણે ગામના લોકોના મનોબળ તૂટી ગયા.
મહતાનેન દુઃખેન સર્વે તે ગ્રામકાજ્ જનાઃ । વિનિર્ગત્ય ગતા દૂરં તત્ર પઞ્ચત્વમ્ આગતાઃ
આ મોટા દુઃખને કારણે ગામના બધા લોકો ગામ છોડીને દૂર ચાલ્યા ગયા અને ત્યાં જ તેમનું અંત આવી ગયું.
તેનેમા દુઃખભાગિન્યશ્ શૂન્યા વયમ્ ઇહ પ્રભો । શોચ્યાશ્ શોચામ ઉદ્બાષ્પમ્ આચાન્તેક્ષણવારયઃ
હે પ્રભુ, એ કારણે અમે અહીં દુઃખ સહન કરતા રહી ગયા છીએ; અમે દયનીય છીએ, રડીએ છીએ, અમારી આંખોમાંથી અશ્રુ વહે છે.
ઇત્ય્ આકર્ણ્યાઙ્ગનાવક્ત્રાદ્ રાજા વિસ્મયમ્ આગતઃ । મન્ત્રિણાં મુખમ્ આલોક્ય ચિત્રાર્પિત ઇવાભવત્
સ્ત્રીઓના મુખેથી આ સાંભળીને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે પોતાના મંત્રીઓના ચહેરા તરફ જોયા અને એવું લાગ્યું જાણે કોઈ અદ્ભુત ચિત્ર જોઈ રહ્યું હોય.
ભૂયો વિચારયામ્ આસ તદ્ આશ્ચર્યમ્ અનુત્તમમ્ । ભૂયો ભૂયશ્ ચ પપ્રચ્છ બભૂવાશ્ચર્યવાન્ અતિ
તે અદ્ભુત ઘટનાનો રાજા વારંવાર વિચાર કરવા લાગ્યો અને વારંવાર પૂછતો રહ્યો, અને દરેક વખતે વધુ આશ્ચર્યચકિત થતો ગયો.
તેષાં સમુચિતૈર્ માનસમ્માનૈર્ દુઃખસઙ્ક્ષયમ્ । કૃત્વા કરુણયાવિદ્ધો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ
કરુણાથી ભરાઈને અને સમગ્ર જગતને જોઈને, રાજાએ યોગ્ય સન્માન અને માન આપીને તેમની દુઃખની ઓટ ઉતારી.
સ્થિત્વા તત્ર ચિરં કાલં વિમૃશ્ય નિયતેર્ ગતીઃ । આજગામ પુરં પૌરૈર્ વન્દિતઃ પ્રવિવેશ ચ
ત્યાં લાંબો સમય રહી, ભાગ્યના વળાંકો વિશે વિચાર્યા પછી, તે શહેર તરફ પાછો ફર્યો. શહેરવાસીઓએ તેને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યો અને તે શહેરમાં પ્રવેશ્યો.
પ્રાતસ્ તત્ર સભાસ્થાને મામ્ અપૃચ્છદ્ અસૌ નૃપઃ । કથમ્ એષ મુને સ્વપ્નઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ વિસ્મિતઃ
પછીના દિવસે સવારે સભાખંડમાં એ રાજાએ આશ્ચર્યથી મને પૂછ્યું: 'મુનિ, આ સ્વપ્ન કેવી રીતે સાચું લાગતું થયું?'
યથાવસ્તુ મયા તસ્ય તત્તદ્યુક્ત્યા સ તાદૃશઃ । સંશયો હૃદયાન્ નુન્નો વાતેનેવામ્બુદોદયઃ
હું તેને સાચી વાત અને યોગ્ય કારણ સાથે સમજાવ્યું. એના હૃદયમાંથી શંકા એવી રીતે દૂર થઈ ગઈ જેમ પવનથી વાદળો વિખેરાઈ જાય છે.
ઇતીયં રાઘવાવિદ્યા મહતી ભ્રમદાયિની । અસત્ સત્તાં નયત્ય્ આશુ સચ્ ચાસત્તાં નયત્ય્ અલમ્
હે રાઘવ, આવી મહાન અજ્ઞાનતા ભ્રમ પેદા કરે છે. એ અસત્યને ઝડપથી સત્ય જેવું અને સત્યને અસત્ય જેવું દેખાડે છે.
કથમ્ એવં વદ બ્રહ્મન્ સ્વપ્નસ્ સત્યત્વમ્ આગતઃ । ભ્રમભાર ઇવૈષો ઽર્થો ન મે લગતિ ચેતસિ
હે બ્રાહ્મણ, આ સ્વપ્ને કેવી રીતે વાસ્તવિકતા પામી? આ વાત મારા મનમાં ગૂંચવણના ભાર જેવી લાગે છે, અને મનમાં બેસતી જ નથી.
સર્વમ્ એતદ્ અવિદ્યાયાં સમ્ભવત્ય્ એવ રાઘવ । ઘટેષુ પટતા દૃષ્ટા સ્વપ્નસમ્ભ્રમણાદિવત્
હે રાઘવ, આ બધું અજ્ઞાનમાં જ થાય છે—જેમ કુંડામાં કપડું દેખાય, કે સ્વપ્નની ગૂંચવણ જેવી ભ્રાંતિ થાય છે.
દૂરં નિકટવદ્ ભાતિ મકુરે ઽન્તર્ ઇવાચલઃ । ચિરં શીઘ્રત્વમ્ આયાતિ યૂનસ્ સેષ્ટેવ યામિની
દૂરની વસ્તુ નજીક લાગે છે, જેમ દર્પણમાં પહાડ અંદર દેખાય; લાંબો સમય ટૂંકો લાગે છે, જેમ પ્રેમમાં પડેલા યુવાનને રાત ઝડપે વીતી જાય છે.
અસમ્ભવં સમ્ભવતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા । અસચ્ ચ સદ્ ઇવોદેતિ સ્વપ્નેષ્વ્ ઇવ નભોગતિઃ
સ્વપ્નમાં અશક્ય પણ શક્ય બને છે, જેમ પોતાના મૃત્યુનું અનુભવાય છે; અને અસત્ય પણ સાચું લાગે છે, જેમ સ્વપ્નમાં આકાશમાં ઉડી શકાય છે.
સુસ્થિરં સુષ્ઠુ ચલતિ ભ્રમે ભૂમિવિવર્તવત્ । અબલો બલમ્ આયાતિ મદવિક્ષુબ્ધચિત્તવત્
જે સ્થિર છે, તે પણ ભ્રમમાં જમીન ફરતી હોય તેમ સારી રીતે હલનચલન કરે છે; અને જે નિર્વળ છે, તે પણ મદમાં ઉશ્કેરાયેલી બુદ્ધિ જેવી શક્તિ પામે છે.
વાસનાવલિતં ચેતો યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ । તત્ તથાનુભવત્ય્ આશુ ન સદ્ અસ્તિ ન ચાપ્ય્ અસત્
મન ઉપર જે સંસ્કારનો રંગ ચઢેલો હોય છે, તે મન જે રીતે કલ્પના કરે છે, એ રીતે જ ઝડપથી અનુભવ પણ થાય છે; એ ન સાચું છે, ન ખોટું.
યદૈવાભ્યુદિતાવિદ્યા ત્વ્ અહન્તાદિમયી મુધા । તદૈવાનાદિમધ્યાન્તા ભ્રમસ્યાનન્તતોદિતા
જ્યારે અજ્ઞાન, જેમાં 'હું'પણ અને બીજાં ભાવો છે, મૂર્ખાઈથી ઉદ્ભવે છે, ત્યારે જ એ અનાદિ, મધ્ય વગર અને અંત વગરની ભ્રાંતિ અનંત રૂપે દેખાય છે.
પ્રતિભાસવશાદ્ એવ સર્વં વિપરિવર્તતે । ક્ષણઃ કલ્પત્વમ્ આયાતિ કલ્પશ્ ચ ભવતિ ક્ષણઃ
માત્ર દેખાવના પ્રભાવે બધું જ બદલાઈ જાય છે; એક ક્ષણ યૂગ જેટલી લાંબી લાગે છે અને યૂગ પણ ક્ષણ જેટલો થાઈ જાય છે.
વિપર્યસ્તમતિર્ જન્તુઃ કામ્ અવસ્થાં ન વાપતેત્ । બિભર્તિ સિંહતામ્ એણો વાસનાવશતસ્ સ્વયમ્
જે જીવનું મન ઉલટું થઈ જાય છે, તે કોઈપણ સ્થિતિમાં પડી શકે છે; મનની વાસનાના બળે, હરણ પણ સિંહ જેવું સ્વભાવ ધારણ કરી લે છે.
વિષભ્રમમદાવિદ્યામોહાહન્તાદયસ્ સમાઃ । સર્વે ચિત્તવિપર્યાસાત્ ફલસમ્પત્તિહેતવઃ
વિષ, ભ્રમ, મદ, અજ્ઞાન, મોહ, અહંકાર વગેરે બધું સમાન છે; આ બધું મનના વિકારથી થાય છે અને ફળની પ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.
કાકતલીયવચ્ ચેતોવાસનાવશતસ્ સ્વતઃ । સંવિશન્તિ મહારમ્ભા વ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્
કાગ અને તાડફળની કથા જેવી, તેમ મનની વાસનાના બળે મોટા મોટા કાર્યો અને વ્યવહારો પોતે જ એકબીજામાં જોડાઈ જાય છે.
વૃત્તં પ્રાક્ પક્કણે રાજ્ઞઃ કસ્યચિલ્ લવણસ્ય યત્ । પ્રતિભાતં તદ્ એતસ્ય સદ્ વાસદ્ વા મનોગતમ્
પહેલાં જે કંઈ અનુભવાયું હોય, જેમ કે કોઈ રાજાનું મીઠું પૂર્વજન્મમાં ભોજનમાં આવ્યું હોય, એ જ વસ્તુ મનમાં જે રીતે વસે છે, તે પ્રમાણે આ મનુષ્યને સારી કે ખરાબ લાગે છે.
વિસ્મરત્ય્ અપિ વિસ્તીર્ણાં ક્રિયાં ચેતઃકૃતાં યથા । તથા કૃતામ્ અપ્ય્ અકૃતામ્ ઇતિ સ્મરતિ નિશ્ચિતમ્
જેમ મન પોતે કરેલી ઘણી બધી ક્રિયાઓને પણ ભૂલી જાય છે, તેમ મન ઘણી વખત જે કર્યું નથી એવી વાતને પણ પક્કડથી થયું છે એમ યાદ રાખે છે.
તથાપ્ય્ અભુક્તવાન્ અસ્મિ ભુક્તવાન્ ઇતિ વેત્તિ હિ । સ્વપ્ને દેશાન્તરગમશ્ ચાકૃતો ઽપ્ય્ અવબુધ્યતે
એ જ રીતે, માણસે 'હું ખાધું નથી' કે 'હું ખાધું છે' એમ માને છે, અને સ્વપ્નમાં દૂરના દેશમાં ગયો હોય એવી અનુભૂતિ પણ થાય છે, ભલે એ વાસ્તવમાં થયું જ ન હોય.
વિન્ધ્યપુક્કસક્તગ્રામવ્યવહારો ઽયમ્ ઈદૃશઃ । પ્રતિભાસાગતસ્ તસ્ય સ્વપ્ને પૂર્વકથા યથા
વિંધ્ય અને પુક્કસાના ગામ સાથેનો આ વ્યવહાર પણ એવો જ છે—એના મનમાં સ્વપ્નમાં દેખાય છે, જેમ જૂની વાતો યાદ આવે છે.
અથ વા લવણેનાશુ દૃષ્ટો યસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ । સ એવ સંવિદં પ્રાપ્તો વિન્ધ્યપુક્કસચેતસઃ
અથવા તો, જેમ લવણે સ્વપ્નમાં જોયેલી ભ્રાંતિ ઝડપથી અનુભવી હતી, એ જ ભ્રાંતિ હવે વિંધ્ય અને પુક્કસાના મનમાં આવી ગઈ છે.
વિન્ધ્યપુક્કસસંવિદ્ વારૂઢા પાર્થિવચેતસિ । યથા બહૂનાં સદૃશં વચનં નામ ચાનનમ્
વિંધ્ય અને પુક્કસાની જાણકારી રાજકુમારના મનમાં આવી છે, જેમ ઘણા લોકોની વાતચીત અને ચહેરા એકસરખા લાગતાં હોય છે.