સુતાપિ નીતા સહ તેન ભર્ત્રા યમેન યાસ્યા યમુના સમાના । તમાલવલ્લી સહપુષ્પગુચ્છા સમીરણેનેવ વનેચરેણ
મારી દીકરીને પણ તેના પતિએ લઈ જઇ, અને હવે એ યમ સાથે યમુના જેવી યમના પાસે જશે, જાણે વનમાળીએ ફૂલોની ગૂંચ સાથે પવનમાં વહેતો જાય છે.
હા પુત્રિ ગુઞ્જાફલદામહારે સમુન્નતાભોગપયોધરાઙ્ગિ । વાતોલ્લસત્કજ્જલનીલવર્ણે પર્ણામ્બરે ઽબાધરજે ઽમ્બુદન્તે
હાય મારી દીકરી, ગુંજાની માળા પહેરેલી, ઉન્નત સ્તનવાળી, પાંદડાની વસ્ત્રમાં, પવનથી લહેરાતા જળ જેવી નીલવર્ણી, વાદળના કિનારે ધૂળથી અશાંત ન થતી.
હા રાજપુત્રેન્દુસમાન કાન્ત સન્ત્યજ્ય શુદ્ધાન્તવિલાસિનીસ્ તાઃ । રતિં પ્રયાતો ઽસિ મમાત્મજાયાં ન સાપિ તે સુસ્થિરતામ્ ઉપેતા
હાય રાજકુમાર, ચાંદની જેવો તેજસ્વી, તું એ શુદ્ધ અને સૌમ્ય સ્ત્રીઓને છોડીને મારી દીકરી પાસે સુખ શોધવા ગયો, પણ એ પણ તને કદી સ્થિર આનંદ આપી શકી નહીં.
સંસારનદ્યાસ્ સ્વતરઙ્ગભઙ્ગૈઃ ક્રિયાવિલાસૈર્ વિહિતોપહાસૈઃ । કિં નામ તુચ્છં ન કૃતં નૃપો ઽસૌ યદ્ યોજિતઃ પુક્કસકન્યકાયામ્
આ સંસારની નદીમાં, પોતાની લહેરોની તૂટી પડતી રમતમાં અને વિવિધ કળામાં, જે રાજાએ એક પુક્કસની દીકરીને અંગીકાર કરી હતી, એણે કયું નાનું કામ નથી કર્યું? અહીં બધું જ મજાક બની ગયું છે.
સા ત્રસ્તસારઙ્ગસમાનનેત્રા સ તૃપ્તશાર્દૂલસમાનવીર્યઃ । ઉભૌ ગતાવ્ એકપદેન નાશમ્ આશા સહાર્થેન યથા ચ હેમ
એ સ્ત્રી, જેના નેત્ર ડરેલા હરણ જેવા હતા, અને એ પુરુષ, જેની તાકાત સંતોષ પામેલા સિંહ જેવી હતી — બંને એક સાથે, એક પગલામાં, નાશ પામ્યા; જેમ આશા અને ધન એકસાથે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
મૃતેશ્વરાસ્મ્ય્ અસ્તમિતાત્મજાસ્મિ દુર્દેશયાતાસ્મિ ચ દુર્ગતાસ્મિ । દુર્જાતજાતાસ્મિ મહાપદાસ્મિ સાક્ષાત્ સ્વયં વોન્નમિતાપદાસ્મિ
હું મરેલા પતિની પત્ની છું, મારા સંતાનો પણ નથી રહ્યા, અજાણ્યા દેશમાં આવી ગઈ છું, કંગાલ બની ગઈ છું, નીચા કુળમાં જન્મી છું, મોટાં દુઃખે ઘેરાઈ ગઈ છું અને મારી દુર્દશાની સાક્ષી પણ હું પોતે જ છું.
નીચાવમાનપ્રભવસ્ય મન્યોઃ ક્ષુધાવસન્નસ્ય કલત્રકસ્ય । શોકસ્ય વેગાદ્ અનિવાર્યવૃત્તેર્ નાર્યસ્ સદૈકાયતનં વિનાથાઃ
જેઓને અપમાનથી હલકું માનવામાં આવે છે, ભૂખથી નબળાઈ આવે છે, કુટુંબના ભારથી દબાઈ જાય છે અને દુઃખના પ્રવાહથી અચૂક પીડાય છે — એવા લોકો માટે સ્ત્રીઓ જ એકમાત્ર આશ્રય બને છે, પણ અંતે એ પણ સહારો વિના રહી જાય છે.
દૈવોપતપ્તસ્ય વિબાન્ધવસ્ય મૂઢસ્ય રૂઢસ્ય મહાધિભૂમૌ । યત્ પ્રાણનં તન્ મરણં મહાપદ્ યા સ્યાન્ મૃતિર્ જીવિતમ્ ઉત્તમં તત્
જેનાં નસીબે દુઃખ આપ્યું છે, જે પોતાના લોકોથી વિમુખ થયો છે, જે ભયમાં અને ભારે દુઃખમાં ફસાયો છે, એ માટે જીવવું એ જ મરવું છે; આવી મોટી આપત્તિમાં મૃત્યુ જ જીવનથી શ્રેષ્ઠ લાગે છે.
જનૈર્ વિહીનસ્ય વિદેશવૃત્તેર્ દુઃખાન્ય્ અનન્તાનિ સમુલ્લસન્તિ । સહસ્રશાખારસસઙ્કુલાનિ તૃણાનિ વર્ષાસ્વ્ ઇવ પર્વતસ્ય
જે માણસ પોતાના લોકોથી વિહોણો છે અને પરદેશમાં રહે છે, એને અનંત દુઃખો ઊભાં થાય છે, જેમ વરસાદમાં પર્વત પર હજારો શાખાઓ અને ઘાસના તણાં એકસાથે ઉગે છે તેમ.
એવં લપન્તીં સ્વકલત્રવૃદ્ધાં દાસિભિર્ આશ્વાસ્ય નૃપસ્ સ્ત્રિયં તામ્ । પપ્રચ્છ કિં વૃત્તમ્ ઇહાસિ કા ચ કા તે સુતા કશ્ ચ પતિસ્ તવેતિ
પોતાની પરિવારવાળી વૃદ્ધ સ્ત્રીને દાસીઓની મદદથી ધીરજ આપી, રાજાએ એ સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'અહીં શું બન્યું છે? તું કોણ છે? તારી દીકરી કોણ છે? અને તારો પતિ કોણ છે?'
ઉવાચ સોદ્બાષ્પવિલોચનાથ ગ્રામસ્ ત્વ્ અયં પુક્કસઘોષનામા । ઇહાભવત્ પુક્કસકઃ પતિર્ મે બભૂવ તસ્યેન્દુસમા સુતૈકા
આંસુભીના નેત્રોથી એ સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: 'આ ગામનું નામ પુક્કસઘોષ છે. અહીં મારા પતિ પુક્કસ હતા; એમને એક જ દીકરી હતી, જે ચાંદની જેવી તેજસ્વી હતી.'
સા દૈવયોગાત્ પતિમ્ ઇન્દુતુલ્યમ્ ઇહાગતં દૈવવશેન ભૂપમ્ । શૂન્યે વિશીર્ણં મધુકુમ્ભમ્ આપ વને વરાકી કરભી યથૈકા
દૈવના સંયોગથી, તેણીને ચાંદની જેવો પતિ મળ્યો, એ રાજા પણ દૈવના જ પ્રભાવે ત્યાં આવ્યો હતો. જેમ જંગલમાં એકલતી, બિચારી હાથીણીને ખાલી અને તૂટેલું મધનું ઘડું મળે, એમ તે પણ એકલી જ તેના પાસે આવી.
સા તેન સાર્ધં સુચિરં સુખાનિ ભુક્ત્વા પ્રસૂતા તનયાં સુતાંશ્ ચ । વૃદ્ધિં ગતા કાનનકોટરે ઽસ્મિંસ્ તુમ્બીલતા પાદપસંવૃતેવ
તેણીએ તેના સાથે લાંબા સમય સુધી સુખ માણ્યું, અને પુત્રી તથા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. પછી તે જંગલની ખોળામાં વૃદ્ધ થઈ ગઈ, જેમ વૃક્ષની છાયામાં તૂંબેલતાની વેલ ફેલાઈ જાય છે.
કેનચિત્ ત્વ્ અથ કાલેન ગ્રામકે ઽસ્મિઞ્ જનેશ્વર । અવૃષ્ટિદુઃખમ્ અભવદ્ ભીષણં ભગ્નમાનવમ્
થોડા સમય પછી, હે લોકનાથ, એ ગામમાં ભારે દુષ્કાળ પડ્યો, જેના કારણે ગામના લોકોના મનોબળ તૂટી ગયા.
મહતાનેન દુઃખેન સર્વે તે ગ્રામકાજ્ જનાઃ । વિનિર્ગત્ય ગતા દૂરં તત્ર પઞ્ચત્વમ્ આગતાઃ
આ મોટા દુઃખને કારણે ગામના બધા લોકો ગામ છોડીને દૂર ચાલ્યા ગયા અને ત્યાં જ તેમનું અંત આવી ગયું.
તેનેમા દુઃખભાગિન્યશ્ શૂન્યા વયમ્ ઇહ પ્રભો । શોચ્યાશ્ શોચામ ઉદ્બાષ્પમ્ આચાન્તેક્ષણવારયઃ
હે પ્રભુ, એ કારણે અમે અહીં દુઃખ સહન કરતા રહી ગયા છીએ; અમે દયનીય છીએ, રડીએ છીએ, અમારી આંખોમાંથી અશ્રુ વહે છે.
ઇત્ય્ આકર્ણ્યાઙ્ગનાવક્ત્રાદ્ રાજા વિસ્મયમ્ આગતઃ । મન્ત્રિણાં મુખમ્ આલોક્ય ચિત્રાર્પિત ઇવાભવત્
સ્ત્રીઓના મુખેથી આ સાંભળીને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે પોતાના મંત્રીઓના ચહેરા તરફ જોયા અને એવું લાગ્યું જાણે કોઈ અદ્ભુત ચિત્ર જોઈ રહ્યું હોય.
ભૂયો વિચારયામ્ આસ તદ્ આશ્ચર્યમ્ અનુત્તમમ્ । ભૂયો ભૂયશ્ ચ પપ્રચ્છ બભૂવાશ્ચર્યવાન્ અતિ
તે અદ્ભુત ઘટનાનો રાજા વારંવાર વિચાર કરવા લાગ્યો અને વારંવાર પૂછતો રહ્યો, અને દરેક વખતે વધુ આશ્ચર્યચકિત થતો ગયો.
તેષાં સમુચિતૈર્ માનસમ્માનૈર્ દુઃખસઙ્ક્ષયમ્ । કૃત્વા કરુણયાવિદ્ધો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ
કરુણાથી ભરાઈને અને સમગ્ર જગતને જોઈને, રાજાએ યોગ્ય સન્માન અને માન આપીને તેમની દુઃખની ઓટ ઉતારી.
સ્થિત્વા તત્ર ચિરં કાલં વિમૃશ્ય નિયતેર્ ગતીઃ । આજગામ પુરં પૌરૈર્ વન્દિતઃ પ્રવિવેશ ચ
ત્યાં લાંબો સમય રહી, ભાગ્યના વળાંકો વિશે વિચાર્યા પછી, તે શહેર તરફ પાછો ફર્યો. શહેરવાસીઓએ તેને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યો અને તે શહેરમાં પ્રવેશ્યો.
પ્રાતસ્ તત્ર સભાસ્થાને મામ્ અપૃચ્છદ્ અસૌ નૃપઃ । કથમ્ એષ મુને સ્વપ્નઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ વિસ્મિતઃ
પછીના દિવસે સવારે સભાખંડમાં એ રાજાએ આશ્ચર્યથી મને પૂછ્યું: 'મુનિ, આ સ્વપ્ન કેવી રીતે સાચું લાગતું થયું?'
યથાવસ્તુ મયા તસ્ય તત્તદ્યુક્ત્યા સ તાદૃશઃ । સંશયો હૃદયાન્ નુન્નો વાતેનેવામ્બુદોદયઃ
હું તેને સાચી વાત અને યોગ્ય કારણ સાથે સમજાવ્યું. એના હૃદયમાંથી શંકા એવી રીતે દૂર થઈ ગઈ જેમ પવનથી વાદળો વિખેરાઈ જાય છે.
ઇતીયં રાઘવાવિદ્યા મહતી ભ્રમદાયિની । અસત્ સત્તાં નયત્ય્ આશુ સચ્ ચાસત્તાં નયત્ય્ અલમ્
હે રાઘવ, આવી મહાન અજ્ઞાનતા ભ્રમ પેદા કરે છે. એ અસત્યને ઝડપથી સત્ય જેવું અને સત્યને અસત્ય જેવું દેખાડે છે.
કથમ્ એવં વદ બ્રહ્મન્ સ્વપ્નસ્ સત્યત્વમ્ આગતઃ । ભ્રમભાર ઇવૈષો ઽર્થો ન મે લગતિ ચેતસિ
હે બ્રાહ્મણ, આ સ્વપ્ને કેવી રીતે વાસ્તવિકતા પામી? આ વાત મારા મનમાં ગૂંચવણના ભાર જેવી લાગે છે, અને મનમાં બેસતી જ નથી.
સર્વમ્ એતદ્ અવિદ્યાયાં સમ્ભવત્ય્ એવ રાઘવ । ઘટેષુ પટતા દૃષ્ટા સ્વપ્નસમ્ભ્રમણાદિવત્
હે રાઘવ, આ બધું અજ્ઞાનમાં જ થાય છે—જેમ કુંડામાં કપડું દેખાય, કે સ્વપ્નની ગૂંચવણ જેવી ભ્રાંતિ થાય છે.
દૂરં નિકટવદ્ ભાતિ મકુરે ઽન્તર્ ઇવાચલઃ । ચિરં શીઘ્રત્વમ્ આયાતિ યૂનસ્ સેષ્ટેવ યામિની
દૂરની વસ્તુ નજીક લાગે છે, જેમ દર્પણમાં પહાડ અંદર દેખાય; લાંબો સમય ટૂંકો લાગે છે, જેમ પ્રેમમાં પડેલા યુવાનને રાત ઝડપે વીતી જાય છે.
અસમ્ભવં સમ્ભવતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા । અસચ્ ચ સદ્ ઇવોદેતિ સ્વપ્નેષ્વ્ ઇવ નભોગતિઃ
સ્વપ્નમાં અશક્ય પણ શક્ય બને છે, જેમ પોતાના મૃત્યુનું અનુભવાય છે; અને અસત્ય પણ સાચું લાગે છે, જેમ સ્વપ્નમાં આકાશમાં ઉડી શકાય છે.
સુસ્થિરં સુષ્ઠુ ચલતિ ભ્રમે ભૂમિવિવર્તવત્ । અબલો બલમ્ આયાતિ મદવિક્ષુબ્ધચિત્તવત્
જે સ્થિર છે, તે પણ ભ્રમમાં જમીન ફરતી હોય તેમ સારી રીતે હલનચલન કરે છે; અને જે નિર્વળ છે, તે પણ મદમાં ઉશ્કેરાયેલી બુદ્ધિ જેવી શક્તિ પામે છે.
વાસનાવલિતં ચેતો યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ । તત્ તથાનુભવત્ય્ આશુ ન સદ્ અસ્તિ ન ચાપ્ય્ અસત્
મન ઉપર જે સંસ્કારનો રંગ ચઢેલો હોય છે, તે મન જે રીતે કલ્પના કરે છે, એ રીતે જ ઝડપથી અનુભવ પણ થાય છે; એ ન સાચું છે, ન ખોટું.
યદૈવાભ્યુદિતાવિદ્યા ત્વ્ અહન્તાદિમયી મુધા । તદૈવાનાદિમધ્યાન્તા ભ્રમસ્યાનન્તતોદિતા
જ્યારે અજ્ઞાન, જેમાં 'હું'પણ અને બીજાં ભાવો છે, મૂર્ખાઈથી ઉદ્ભવે છે, ત્યારે જ એ અનાદિ, મધ્ય વગર અને અંત વગરની ભ્રાંતિ અનંત રૂપે દેખાય છે.