તાન્ પરિજ્ઞાતવાંશ્ ચાસીદ્ વ્યાધાન્ પુક્કસજાન્ પુરઃ । વિસ્મયાકુલયા બુદ્ધ્યા ભૂયો બભ્રામ સમ્ભ્રમી
એણે એ પુક્કસ જાતિના શિકારીઓને પણ સામે ઓળખ્યા, અને આશ્ચર્યથી ભરેલી બુદ્ધિ સાથે એ ફરીથી ગભરાઈને ફરતો રહ્યો.
અથ પ્રાપ મહાટવ્યાઃ પર્યન્તે ધૂમધૂસરમ્ । તમ્ એવ ગ્રામકં યસ્મિન્ સો ઽભવત્ પુષ્ટપુક્કસઃ
પછી તે મહાન જંગલના ધાર પર પહોંચ્યો, જ્યાં ધૂમસ અને ધૂળથી વાતાવરણ ફિક્કું હતું. એ જ ગામમાં પહોંચ્યો, જ્યાં તે ક્યારેક સમૃદ્ધ પુક્કસ હતો.
તત્રાપશ્યજ્ જનાંસ્ તાંસ્ તાંસ્ સ્ત્રિયસ્ તાસ્ તાઃ કુટીરિકાઃ । તાન્ આરામાઞ્ જલાધારાંસ્ તાંસ્ તાંશ્ ચ વસુધાતટાન્
ત્યાં તેણે એ લોકો, એ સ્ત્રીઓ, એ નાનાં ઘરો, એ બગીચાઓ, નદીઓ અને જમીનના વિસ્તારો જોયા.
તં ચાકાણ્ડપરિભ્રંશં તાન્ વૃક્ષાંસ્ તાન્ વૃતિવ્રજાન્ । તાંસ્ તથૈવ સમુદ્દેશાંસ્ તદ્વૃત્તાન્તૈકલાઞ્છિતાન્
તેને અચાનક થયેલી બબાલ, એ ઝાડો, એ પશુઓના ટોળા અને એ જ સ્થળો દેખાયા, જ્યાં એ ઘટનાઓ બની હતી.
અન્યાસુ વૃદ્ધાસુ સબાષ્પનેત્રાસ્વ્ આર્ત્યાભિયુક્તાસુ ચ વર્ણયન્તી । અકાલકાન્તારવિશીર્ણબન્ધુદુઃખાન્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ સખી સખીષુ
બીજી બાજુ, વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ, જેઓના આંખોમાં આંસુ હતા અને દુઃખથી પીડાતી હતી, તેમાં એક સખી બીજી સખીને વનમાં અકાળે પોતાના પ્રિયજન ગુમાવવાના અનેક દુઃખો કહી રહી હતી.
વૃદ્ધા પ્રવૃદ્ધોજ્જ્વલબાષ્પાનેત્ર કન્થાવૃતા શુષ્કકુચા કૃશાઙ્ગી । અવગ્રહોગ્રાશનિદગ્ધદેશે તત્રાન્તરાન્તા પરિરોદિતીયમ્
વયскાળે બહુ દુઃખી, આંખોમાં આંસુથી ચમકતી, ગળો ભરાઈ ગયો છે, સ્તન સુકાઈ ગયા છે, શરીર દુર્બળ થઈ ગયું છે — એ દુઃખની અગ્નિથી દાઝાયેલા સ્થળમાં એ રડતી બેઠી છે.
હા પુત્ર પુત્રાવૃતસર્વગાત્ર દિનત્રયાભોજનજર્જરાઙ્ગ । કૃત્તેશુના ચર્મણિ જીર્ણદેહાત્ કથં ક્વ મુક્તા ભવતાસવસ્ તે
હાય મારા પુત્ર! ત્રણ દિવસથી ભોજન ન મળવાથી આખું શરીર થાકી ગયું છે, ઘા-ઝખમોથી ભરાઈ ગયું છે; તારો જીવ આ કાપેલા, જૂના શરીરમાંથી ક્યાં અને કેવી રીતે છૂટી ગયો હશે?
તાલીલતાલમ્બનમ્ અમ્બુદાર્દ્રદન્તાન્તરસ્થારુણસત્ફલસ્ય । સ્મરામિ ગુઞ્જાફલદામહેતોઃ પુરસ્ સ્વવધ્વા રસહાસિનસ્ તે
મને યાદ આવે છે — તારા દાંતોમાં ભીંજાયેલા પાકા ફળ, તારી પત્ની સાથેની મીઠી હાસ્ય-મજાક, અને તું તાડના ઝાડ પર ઝૂલતો — એ બધું મને સ્પષ્ટ યાદ છે.
કદમ્બજમ્બીરલવઙ્ગગુઞ્જકુઞ્જાન્તર્ અત્રસ્તતરત્તરક્ષોઃ । પશ્યામિ પુત્રસ્ય કદા નુ ભૂયો ભયઙ્કરાણ્ય્ આપ્લુતિવલ્ગિતાનિ
કદંબ, જાંબુ, લવિંગ અને ગુંજાના વનમંડપમાં, જ્યાં જંગલી જાનવર ભટકતા, ત્યાં મારા પુત્રને ફરી ક્યારે હું એ ભયાનક સ્થળોમાં ઉછાળાં મારતો અને દોડતો જોઈશ?
ન તાનિ તામ્બૂલવિલાસિનીનાં મુખેષુ શોભલલિતાનિ સન્તિ । તમાલનીલે ચિબુકૈકદેશે સુતસ્ય યાન્ય્ આસ્યગતામિષસ્ય
તામ્બૂલ ચાવનારી સ્ત્રીઓના હોઠ પર એ મનમોહક ચિહ્નો નથી દેખાતા; એ તો મારા પુત્રના નીલા ગાલ પર, તેણે ખાધેલા માંસના અવશેષ તરીકે હતા.
સુતાપિ નીતા સહ તેન ભર્ત્રા યમેન યાસ્યા યમુના સમાના । તમાલવલ્લી સહપુષ્પગુચ્છા સમીરણેનેવ વનેચરેણ
મારી દીકરીને પણ તેના પતિએ લઈ જઇ, અને હવે એ યમ સાથે યમુના જેવી યમના પાસે જશે, જાણે વનમાળીએ ફૂલોની ગૂંચ સાથે પવનમાં વહેતો જાય છે.
હા પુત્રિ ગુઞ્જાફલદામહારે સમુન્નતાભોગપયોધરાઙ્ગિ । વાતોલ્લસત્કજ્જલનીલવર્ણે પર્ણામ્બરે ઽબાધરજે ઽમ્બુદન્તે
હાય મારી દીકરી, ગુંજાની માળા પહેરેલી, ઉન્નત સ્તનવાળી, પાંદડાની વસ્ત્રમાં, પવનથી લહેરાતા જળ જેવી નીલવર્ણી, વાદળના કિનારે ધૂળથી અશાંત ન થતી.
હા રાજપુત્રેન્દુસમાન કાન્ત સન્ત્યજ્ય શુદ્ધાન્તવિલાસિનીસ્ તાઃ । રતિં પ્રયાતો ઽસિ મમાત્મજાયાં ન સાપિ તે સુસ્થિરતામ્ ઉપેતા
હાય રાજકુમાર, ચાંદની જેવો તેજસ્વી, તું એ શુદ્ધ અને સૌમ્ય સ્ત્રીઓને છોડીને મારી દીકરી પાસે સુખ શોધવા ગયો, પણ એ પણ તને કદી સ્થિર આનંદ આપી શકી નહીં.
સંસારનદ્યાસ્ સ્વતરઙ્ગભઙ્ગૈઃ ક્રિયાવિલાસૈર્ વિહિતોપહાસૈઃ । કિં નામ તુચ્છં ન કૃતં નૃપો ઽસૌ યદ્ યોજિતઃ પુક્કસકન્યકાયામ્
આ સંસારની નદીમાં, પોતાની લહેરોની તૂટી પડતી રમતમાં અને વિવિધ કળામાં, જે રાજાએ એક પુક્કસની દીકરીને અંગીકાર કરી હતી, એણે કયું નાનું કામ નથી કર્યું? અહીં બધું જ મજાક બની ગયું છે.
સા ત્રસ્તસારઙ્ગસમાનનેત્રા સ તૃપ્તશાર્દૂલસમાનવીર્યઃ । ઉભૌ ગતાવ્ એકપદેન નાશમ્ આશા સહાર્થેન યથા ચ હેમ
એ સ્ત્રી, જેના નેત્ર ડરેલા હરણ જેવા હતા, અને એ પુરુષ, જેની તાકાત સંતોષ પામેલા સિંહ જેવી હતી — બંને એક સાથે, એક પગલામાં, નાશ પામ્યા; જેમ આશા અને ધન એકસાથે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
મૃતેશ્વરાસ્મ્ય્ અસ્તમિતાત્મજાસ્મિ દુર્દેશયાતાસ્મિ ચ દુર્ગતાસ્મિ । દુર્જાતજાતાસ્મિ મહાપદાસ્મિ સાક્ષાત્ સ્વયં વોન્નમિતાપદાસ્મિ
હું મરેલા પતિની પત્ની છું, મારા સંતાનો પણ નથી રહ્યા, અજાણ્યા દેશમાં આવી ગઈ છું, કંગાલ બની ગઈ છું, નીચા કુળમાં જન્મી છું, મોટાં દુઃખે ઘેરાઈ ગઈ છું અને મારી દુર્દશાની સાક્ષી પણ હું પોતે જ છું.
નીચાવમાનપ્રભવસ્ય મન્યોઃ ક્ષુધાવસન્નસ્ય કલત્રકસ્ય । શોકસ્ય વેગાદ્ અનિવાર્યવૃત્તેર્ નાર્યસ્ સદૈકાયતનં વિનાથાઃ
જેઓને અપમાનથી હલકું માનવામાં આવે છે, ભૂખથી નબળાઈ આવે છે, કુટુંબના ભારથી દબાઈ જાય છે અને દુઃખના પ્રવાહથી અચૂક પીડાય છે — એવા લોકો માટે સ્ત્રીઓ જ એકમાત્ર આશ્રય બને છે, પણ અંતે એ પણ સહારો વિના રહી જાય છે.
દૈવોપતપ્તસ્ય વિબાન્ધવસ્ય મૂઢસ્ય રૂઢસ્ય મહાધિભૂમૌ । યત્ પ્રાણનં તન્ મરણં મહાપદ્ યા સ્યાન્ મૃતિર્ જીવિતમ્ ઉત્તમં તત્
જેનાં નસીબે દુઃખ આપ્યું છે, જે પોતાના લોકોથી વિમુખ થયો છે, જે ભયમાં અને ભારે દુઃખમાં ફસાયો છે, એ માટે જીવવું એ જ મરવું છે; આવી મોટી આપત્તિમાં મૃત્યુ જ જીવનથી શ્રેષ્ઠ લાગે છે.
જનૈર્ વિહીનસ્ય વિદેશવૃત્તેર્ દુઃખાન્ય્ અનન્તાનિ સમુલ્લસન્તિ । સહસ્રશાખારસસઙ્કુલાનિ તૃણાનિ વર્ષાસ્વ્ ઇવ પર્વતસ્ય
જે માણસ પોતાના લોકોથી વિહોણો છે અને પરદેશમાં રહે છે, એને અનંત દુઃખો ઊભાં થાય છે, જેમ વરસાદમાં પર્વત પર હજારો શાખાઓ અને ઘાસના તણાં એકસાથે ઉગે છે તેમ.
એવં લપન્તીં સ્વકલત્રવૃદ્ધાં દાસિભિર્ આશ્વાસ્ય નૃપસ્ સ્ત્રિયં તામ્ । પપ્રચ્છ કિં વૃત્તમ્ ઇહાસિ કા ચ કા તે સુતા કશ્ ચ પતિસ્ તવેતિ
પોતાની પરિવારવાળી વૃદ્ધ સ્ત્રીને દાસીઓની મદદથી ધીરજ આપી, રાજાએ એ સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'અહીં શું બન્યું છે? તું કોણ છે? તારી દીકરી કોણ છે? અને તારો પતિ કોણ છે?'
ઉવાચ સોદ્બાષ્પવિલોચનાથ ગ્રામસ્ ત્વ્ અયં પુક્કસઘોષનામા । ઇહાભવત્ પુક્કસકઃ પતિર્ મે બભૂવ તસ્યેન્દુસમા સુતૈકા
આંસુભીના નેત્રોથી એ સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો: 'આ ગામનું નામ પુક્કસઘોષ છે. અહીં મારા પતિ પુક્કસ હતા; એમને એક જ દીકરી હતી, જે ચાંદની જેવી તેજસ્વી હતી.'
સા દૈવયોગાત્ પતિમ્ ઇન્દુતુલ્યમ્ ઇહાગતં દૈવવશેન ભૂપમ્ । શૂન્યે વિશીર્ણં મધુકુમ્ભમ્ આપ વને વરાકી કરભી યથૈકા
દૈવના સંયોગથી, તેણીને ચાંદની જેવો પતિ મળ્યો, એ રાજા પણ દૈવના જ પ્રભાવે ત્યાં આવ્યો હતો. જેમ જંગલમાં એકલતી, બિચારી હાથીણીને ખાલી અને તૂટેલું મધનું ઘડું મળે, એમ તે પણ એકલી જ તેના પાસે આવી.
સા તેન સાર્ધં સુચિરં સુખાનિ ભુક્ત્વા પ્રસૂતા તનયાં સુતાંશ્ ચ । વૃદ્ધિં ગતા કાનનકોટરે ઽસ્મિંસ્ તુમ્બીલતા પાદપસંવૃતેવ
તેણીએ તેના સાથે લાંબા સમય સુધી સુખ માણ્યું, અને પુત્રી તથા પુત્રોને જન્મ આપ્યો. પછી તે જંગલની ખોળામાં વૃદ્ધ થઈ ગઈ, જેમ વૃક્ષની છાયામાં તૂંબેલતાની વેલ ફેલાઈ જાય છે.
કેનચિત્ ત્વ્ અથ કાલેન ગ્રામકે ઽસ્મિઞ્ જનેશ્વર । અવૃષ્ટિદુઃખમ્ અભવદ્ ભીષણં ભગ્નમાનવમ્
થોડા સમય પછી, હે લોકનાથ, એ ગામમાં ભારે દુષ્કાળ પડ્યો, જેના કારણે ગામના લોકોના મનોબળ તૂટી ગયા.
મહતાનેન દુઃખેન સર્વે તે ગ્રામકાજ્ જનાઃ । વિનિર્ગત્ય ગતા દૂરં તત્ર પઞ્ચત્વમ્ આગતાઃ
આ મોટા દુઃખને કારણે ગામના બધા લોકો ગામ છોડીને દૂર ચાલ્યા ગયા અને ત્યાં જ તેમનું અંત આવી ગયું.
તેનેમા દુઃખભાગિન્યશ્ શૂન્યા વયમ્ ઇહ પ્રભો । શોચ્યાશ્ શોચામ ઉદ્બાષ્પમ્ આચાન્તેક્ષણવારયઃ
હે પ્રભુ, એ કારણે અમે અહીં દુઃખ સહન કરતા રહી ગયા છીએ; અમે દયનીય છીએ, રડીએ છીએ, અમારી આંખોમાંથી અશ્રુ વહે છે.
ઇત્ય્ આકર્ણ્યાઙ્ગનાવક્ત્રાદ્ રાજા વિસ્મયમ્ આગતઃ । મન્ત્રિણાં મુખમ્ આલોક્ય ચિત્રાર્પિત ઇવાભવત્
સ્ત્રીઓના મુખેથી આ સાંભળીને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે પોતાના મંત્રીઓના ચહેરા તરફ જોયા અને એવું લાગ્યું જાણે કોઈ અદ્ભુત ચિત્ર જોઈ રહ્યું હોય.
ભૂયો વિચારયામ્ આસ તદ્ આશ્ચર્યમ્ અનુત્તમમ્ । ભૂયો ભૂયશ્ ચ પપ્રચ્છ બભૂવાશ્ચર્યવાન્ અતિ
તે અદ્ભુત ઘટનાનો રાજા વારંવાર વિચાર કરવા લાગ્યો અને વારંવાર પૂછતો રહ્યો, અને દરેક વખતે વધુ આશ્ચર્યચકિત થતો ગયો.
તેષાં સમુચિતૈર્ માનસમ્માનૈર્ દુઃખસઙ્ક્ષયમ્ । કૃત્વા કરુણયાવિદ્ધો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ
કરુણાથી ભરાઈને અને સમગ્ર જગતને જોઈને, રાજાએ યોગ્ય સન્માન અને માન આપીને તેમની દુઃખની ઓટ ઉતારી.
સ્થિત્વા તત્ર ચિરં કાલં વિમૃશ્ય નિયતેર્ ગતીઃ । આજગામ પુરં પૌરૈર્ વન્દિતઃ પ્રવિવેશ ચ
ત્યાં લાંબો સમય રહી, ભાગ્યના વળાંકો વિશે વિચાર્યા પછી, તે શહેર તરફ પાછો ફર્યો. શહેરવાસીઓએ તેને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યો અને તે શહેરમાં પ્રવેશ્યો.