આદર્શનગરાકારે મૃગતૃષ્ણામ્બુભાસ્વરે । દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસે સર્ગે ઽસ્મિન્ કેવ સત્યતા
આ સર્જન તો કાચમાં પડેલા શહેર, મૃગજળની ઝાંખી કે બે ચાંદ દેખાય એવી ભ્રમ જેવી છે; તો અહીં સાચી હકીકત ક્યાં છે?
માયાચૂર્ણપરિક્ષેપાદ્ યથા વ્યોમ્નિ પુરભ્રમઃ । તથા સંવિદિ સંસારસ્ સારો ઽસારશ્ ચ ભાસતે
જેમ માયાના ચૂરણા છાંટવાથી આકાશમાં શહેર દેખાય છે, એમ જ ચેતનામાં સંસારનું સાર અને અસાર બંને દેખાય છે.
યાવદ્ વિચારદહનેન સમૂલદાહં દગ્ધા ન જર્જરલતેવ બલાદ્ અવિદ્યા । શાખાપ્રતાનગહના ગહનાનિ તાવન્ નાનાવિધાનિ સુખદુઃખવનાનિ સૂતે
જ્યાં સુધી અજ્ઞાનના ઘન શાખાવાળા ઝાડને વિચારની અગ્નિથી મૂળથી બળી ન જાય, ત્યાં સુધી એ સુખ અને દુઃખના અનેક જંગલો પેદા કરતું રહે છે.
હેમોર્મિકાદિવન્ મિથ્યા કચિતાયાઃ ક્ષયોન્મુખમ્ । ત્વમ્ અહન્ત્વમ્ અવિદ્યાયાશ્ શૃણુ રાઘવ કીદૃશમ્
રાઘવ, સાંભળ કે કેવી રીતે આ મિથ્યા અને સોનાની લહેર જેવી વણાયેલી અજ્ઞાનની ભાવના, 'હું' અને 'મારું'ની લાગણી, ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
લવણો ઽસૌ મહીપાલસ્ તદા દૃષ્ટ્વા તથા ભ્રમમ્ । દ્વિતીયે દિવસે ગન્તું પ્રવૃત્તસ્ તાં મહાટવીમ્
પછી તે રાજા લવણએ, એવો ભ્રમ અનુભવ્યા પછી, બીજા દિવસે ફરીથી એ વિશાળ જંગલમાં જવા નીકળ્યો.
યત્ તદ્ દૃષ્ટં મયા દુઃખમ્ અરણ્યાનીં સ્મરામિ તામ્ । ચિત્તાદર્શગતા ચિત્ત્વાત્ કદાચિલ્ લભ્યતે ચ સા
મારે જે દુઃખ એ જંગલમાં જોયું હતું, તે મને યાદ આવે છે; ક્યારેક એ મનના દર્પણમાં દેખાય છે અને ક્યારેક એ અનુભૂતિ પણ થાય છે.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય સચિવૈસ્ સ યયૌ દક્ષિણાપથમ્ । પુનર્ દિગ્વિજયાયૈવ પ્રાપ વિન્ધ્યમહીધરમ્
આ રીતે મંત્રીઓ સાથે નક્કી કરીને, તે દક્ષિણ તરફ ગયો અને ફરીથી દિશા વિજય માટે વિંધ્ય પર્વતો સુધી પહોંચ્યો.
પૂર્વદક્ષિણપાશ્ચાત્યમહાર્ણવતટસ્થલીમ્ । બભ્રામ કૌતુકાત્ સર્વાં વ્યોમવીથીમ્ ઇવોષ્ણરુક્
તે જિજ્ઞાસાથી પૂર્વ, દક્ષિણ અને પશ્ચિમ તરફના મહાસાગરનાં કિનારાઓ પર આખી જમીન પર ફરતો રહ્યો, જેમ કે સૂર્ય આકાશમાં પોતાની દિશામાં જાય છે.
અથૈકસ્મિન્ પ્રદેશે તાં ભિત્તાવ્ ઇવ પુરોગતામ્ । દદર્શોગ્રામ્ અરણ્યાનીં પરલોકમહીમ્ ઇવ
પછી એક જગ્યાએ, એ જંગલને એણે સામે દિવાલ જેવું ઊભું જોયું, જાણે પરલોકની ભૂમિ હોય એમ.
સર્વત્ર વિહરંસ્ તાંસ્ તાન્ વૃત્તાન્તાન્ સકલાન્ અપિ । દૃષ્ટવાન્ દૃષ્ટવાંશ્ ચૈવ જ્ઞાતવાંશ્ ચ વિસિસ્મયે
એ બધે ફરતો ફરતો, એણે અનેક ઘટનાઓ જોઈ અને સમજવી, અને એ બધું જાણીને એ આશ્ચર્યચકિત થયો.
તાન્ પરિજ્ઞાતવાંશ્ ચાસીદ્ વ્યાધાન્ પુક્કસજાન્ પુરઃ । વિસ્મયાકુલયા બુદ્ધ્યા ભૂયો બભ્રામ સમ્ભ્રમી
એણે એ પુક્કસ જાતિના શિકારીઓને પણ સામે ઓળખ્યા, અને આશ્ચર્યથી ભરેલી બુદ્ધિ સાથે એ ફરીથી ગભરાઈને ફરતો રહ્યો.
અથ પ્રાપ મહાટવ્યાઃ પર્યન્તે ધૂમધૂસરમ્ । તમ્ એવ ગ્રામકં યસ્મિન્ સો ઽભવત્ પુષ્ટપુક્કસઃ
પછી તે મહાન જંગલના ધાર પર પહોંચ્યો, જ્યાં ધૂમસ અને ધૂળથી વાતાવરણ ફિક્કું હતું. એ જ ગામમાં પહોંચ્યો, જ્યાં તે ક્યારેક સમૃદ્ધ પુક્કસ હતો.
તત્રાપશ્યજ્ જનાંસ્ તાંસ્ તાંસ્ સ્ત્રિયસ્ તાસ્ તાઃ કુટીરિકાઃ । તાન્ આરામાઞ્ જલાધારાંસ્ તાંસ્ તાંશ્ ચ વસુધાતટાન્
ત્યાં તેણે એ લોકો, એ સ્ત્રીઓ, એ નાનાં ઘરો, એ બગીચાઓ, નદીઓ અને જમીનના વિસ્તારો જોયા.
તં ચાકાણ્ડપરિભ્રંશં તાન્ વૃક્ષાંસ્ તાન્ વૃતિવ્રજાન્ । તાંસ્ તથૈવ સમુદ્દેશાંસ્ તદ્વૃત્તાન્તૈકલાઞ્છિતાન્
તેને અચાનક થયેલી બબાલ, એ ઝાડો, એ પશુઓના ટોળા અને એ જ સ્થળો દેખાયા, જ્યાં એ ઘટનાઓ બની હતી.
અન્યાસુ વૃદ્ધાસુ સબાષ્પનેત્રાસ્વ્ આર્ત્યાભિયુક્તાસુ ચ વર્ણયન્તી । અકાલકાન્તારવિશીર્ણબન્ધુદુઃખાન્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ સખી સખીષુ
બીજી બાજુ, વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ, જેઓના આંખોમાં આંસુ હતા અને દુઃખથી પીડાતી હતી, તેમાં એક સખી બીજી સખીને વનમાં અકાળે પોતાના પ્રિયજન ગુમાવવાના અનેક દુઃખો કહી રહી હતી.
વૃદ્ધા પ્રવૃદ્ધોજ્જ્વલબાષ્પાનેત્ર કન્થાવૃતા શુષ્કકુચા કૃશાઙ્ગી । અવગ્રહોગ્રાશનિદગ્ધદેશે તત્રાન્તરાન્તા પરિરોદિતીયમ્
વયскાળે બહુ દુઃખી, આંખોમાં આંસુથી ચમકતી, ગળો ભરાઈ ગયો છે, સ્તન સુકાઈ ગયા છે, શરીર દુર્બળ થઈ ગયું છે — એ દુઃખની અગ્નિથી દાઝાયેલા સ્થળમાં એ રડતી બેઠી છે.
હા પુત્ર પુત્રાવૃતસર્વગાત્ર દિનત્રયાભોજનજર્જરાઙ્ગ । કૃત્તેશુના ચર્મણિ જીર્ણદેહાત્ કથં ક્વ મુક્તા ભવતાસવસ્ તે
હાય મારા પુત્ર! ત્રણ દિવસથી ભોજન ન મળવાથી આખું શરીર થાકી ગયું છે, ઘા-ઝખમોથી ભરાઈ ગયું છે; તારો જીવ આ કાપેલા, જૂના શરીરમાંથી ક્યાં અને કેવી રીતે છૂટી ગયો હશે?
તાલીલતાલમ્બનમ્ અમ્બુદાર્દ્રદન્તાન્તરસ્થારુણસત્ફલસ્ય । સ્મરામિ ગુઞ્જાફલદામહેતોઃ પુરસ્ સ્વવધ્વા રસહાસિનસ્ તે
મને યાદ આવે છે — તારા દાંતોમાં ભીંજાયેલા પાકા ફળ, તારી પત્ની સાથેની મીઠી હાસ્ય-મજાક, અને તું તાડના ઝાડ પર ઝૂલતો — એ બધું મને સ્પષ્ટ યાદ છે.
કદમ્બજમ્બીરલવઙ્ગગુઞ્જકુઞ્જાન્તર્ અત્રસ્તતરત્તરક્ષોઃ । પશ્યામિ પુત્રસ્ય કદા નુ ભૂયો ભયઙ્કરાણ્ય્ આપ્લુતિવલ્ગિતાનિ
કદંબ, જાંબુ, લવિંગ અને ગુંજાના વનમંડપમાં, જ્યાં જંગલી જાનવર ભટકતા, ત્યાં મારા પુત્રને ફરી ક્યારે હું એ ભયાનક સ્થળોમાં ઉછાળાં મારતો અને દોડતો જોઈશ?
ન તાનિ તામ્બૂલવિલાસિનીનાં મુખેષુ શોભલલિતાનિ સન્તિ । તમાલનીલે ચિબુકૈકદેશે સુતસ્ય યાન્ય્ આસ્યગતામિષસ્ય
તામ્બૂલ ચાવનારી સ્ત્રીઓના હોઠ પર એ મનમોહક ચિહ્નો નથી દેખાતા; એ તો મારા પુત્રના નીલા ગાલ પર, તેણે ખાધેલા માંસના અવશેષ તરીકે હતા.
સુતાપિ નીતા સહ તેન ભર્ત્રા યમેન યાસ્યા યમુના સમાના । તમાલવલ્લી સહપુષ્પગુચ્છા સમીરણેનેવ વનેચરેણ
મારી દીકરીને પણ તેના પતિએ લઈ જઇ, અને હવે એ યમ સાથે યમુના જેવી યમના પાસે જશે, જાણે વનમાળીએ ફૂલોની ગૂંચ સાથે પવનમાં વહેતો જાય છે.
હા પુત્રિ ગુઞ્જાફલદામહારે સમુન્નતાભોગપયોધરાઙ્ગિ । વાતોલ્લસત્કજ્જલનીલવર્ણે પર્ણામ્બરે ઽબાધરજે ઽમ્બુદન્તે
હાય મારી દીકરી, ગુંજાની માળા પહેરેલી, ઉન્નત સ્તનવાળી, પાંદડાની વસ્ત્રમાં, પવનથી લહેરાતા જળ જેવી નીલવર્ણી, વાદળના કિનારે ધૂળથી અશાંત ન થતી.
હા રાજપુત્રેન્દુસમાન કાન્ત સન્ત્યજ્ય શુદ્ધાન્તવિલાસિનીસ્ તાઃ । રતિં પ્રયાતો ઽસિ મમાત્મજાયાં ન સાપિ તે સુસ્થિરતામ્ ઉપેતા
હાય રાજકુમાર, ચાંદની જેવો તેજસ્વી, તું એ શુદ્ધ અને સૌમ્ય સ્ત્રીઓને છોડીને મારી દીકરી પાસે સુખ શોધવા ગયો, પણ એ પણ તને કદી સ્થિર આનંદ આપી શકી નહીં.
સંસારનદ્યાસ્ સ્વતરઙ્ગભઙ્ગૈઃ ક્રિયાવિલાસૈર્ વિહિતોપહાસૈઃ । કિં નામ તુચ્છં ન કૃતં નૃપો ઽસૌ યદ્ યોજિતઃ પુક્કસકન્યકાયામ્
આ સંસારની નદીમાં, પોતાની લહેરોની તૂટી પડતી રમતમાં અને વિવિધ કળામાં, જે રાજાએ એક પુક્કસની દીકરીને અંગીકાર કરી હતી, એણે કયું નાનું કામ નથી કર્યું? અહીં બધું જ મજાક બની ગયું છે.
સા ત્રસ્તસારઙ્ગસમાનનેત્રા સ તૃપ્તશાર્દૂલસમાનવીર્યઃ । ઉભૌ ગતાવ્ એકપદેન નાશમ્ આશા સહાર્થેન યથા ચ હેમ
એ સ્ત્રી, જેના નેત્ર ડરેલા હરણ જેવા હતા, અને એ પુરુષ, જેની તાકાત સંતોષ પામેલા સિંહ જેવી હતી — બંને એક સાથે, એક પગલામાં, નાશ પામ્યા; જેમ આશા અને ધન એકસાથે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
મૃતેશ્વરાસ્મ્ય્ અસ્તમિતાત્મજાસ્મિ દુર્દેશયાતાસ્મિ ચ દુર્ગતાસ્મિ । દુર્જાતજાતાસ્મિ મહાપદાસ્મિ સાક્ષાત્ સ્વયં વોન્નમિતાપદાસ્મિ
હું મરેલા પતિની પત્ની છું, મારા સંતાનો પણ નથી રહ્યા, અજાણ્યા દેશમાં આવી ગઈ છું, કંગાલ બની ગઈ છું, નીચા કુળમાં જન્મી છું, મોટાં દુઃખે ઘેરાઈ ગઈ છું અને મારી દુર્દશાની સાક્ષી પણ હું પોતે જ છું.
નીચાવમાનપ્રભવસ્ય મન્યોઃ ક્ષુધાવસન્નસ્ય કલત્રકસ્ય । શોકસ્ય વેગાદ્ અનિવાર્યવૃત્તેર્ નાર્યસ્ સદૈકાયતનં વિનાથાઃ
જેઓને અપમાનથી હલકું માનવામાં આવે છે, ભૂખથી નબળાઈ આવે છે, કુટુંબના ભારથી દબાઈ જાય છે અને દુઃખના પ્રવાહથી અચૂક પીડાય છે — એવા લોકો માટે સ્ત્રીઓ જ એકમાત્ર આશ્રય બને છે, પણ અંતે એ પણ સહારો વિના રહી જાય છે.
દૈવોપતપ્તસ્ય વિબાન્ધવસ્ય મૂઢસ્ય રૂઢસ્ય મહાધિભૂમૌ । યત્ પ્રાણનં તન્ મરણં મહાપદ્ યા સ્યાન્ મૃતિર્ જીવિતમ્ ઉત્તમં તત્
જેનાં નસીબે દુઃખ આપ્યું છે, જે પોતાના લોકોથી વિમુખ થયો છે, જે ભયમાં અને ભારે દુઃખમાં ફસાયો છે, એ માટે જીવવું એ જ મરવું છે; આવી મોટી આપત્તિમાં મૃત્યુ જ જીવનથી શ્રેષ્ઠ લાગે છે.
જનૈર્ વિહીનસ્ય વિદેશવૃત્તેર્ દુઃખાન્ય્ અનન્તાનિ સમુલ્લસન્તિ । સહસ્રશાખારસસઙ્કુલાનિ તૃણાનિ વર્ષાસ્વ્ ઇવ પર્વતસ્ય
જે માણસ પોતાના લોકોથી વિહોણો છે અને પરદેશમાં રહે છે, એને અનંત દુઃખો ઊભાં થાય છે, જેમ વરસાદમાં પર્વત પર હજારો શાખાઓ અને ઘાસના તણાં એકસાથે ઉગે છે તેમ.
એવં લપન્તીં સ્વકલત્રવૃદ્ધાં દાસિભિર્ આશ્વાસ્ય નૃપસ્ સ્ત્રિયં તામ્ । પપ્રચ્છ કિં વૃત્તમ્ ઇહાસિ કા ચ કા તે સુતા કશ્ ચ પતિસ્ તવેતિ
પોતાની પરિવારવાળી વૃદ્ધ સ્ત્રીને દાસીઓની મદદથી ધીરજ આપી, રાજાએ એ સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'અહીં શું બન્યું છે? તું કોણ છે? તારી દીકરી કોણ છે? અને તારો પતિ કોણ છે?'