ઈષદ્વિદન્ સ્વયં ચિત્ત્વાદ્ અન્યતામ્ ઇવ પશ્યતિ । બુધ્યતે સર્ગ ઇત્ય્ એવ શમાચ્ છામ્યતિ શાશ્વતમ્
થોડીક હલચલથી ચેતના પોતે જ બીજું કંઈક બની ગયેલી લાગે છે. આ જ સર્જન કહેવાય છે, અને શાંતિથી એ ફરીથી શાશ્વત અવસ્થામાં લીન થઈ જાય છે.
સર્ગસ્ તુ પરમાર્થસ્ય સઞ્જ્ઞેત્ય્ એવ વિનિશ્ચયઃ । ન નાસ્તિ નાયમ્ અસ્ત્ય્ અન્તર્ અમ્બરસ્ય યથામ્બરમ્
સૃષ્ટિ એ પરમ સત્યનું માત્ર એક નામ છે—આ અંતિમ નિશ્ચય છે. એ અંદર છે પણ નથી, બહાર છે પણ નથી, જેમ આકાશમાં આકાશ હોય તેમ.
ચિત્ત્વાત્ સર્ગસમાપત્તિર્ અચિત્ત્વાત્ સર્ગસઙ્ક્ષયઃ । પરે પરમં સંશાન્તે હેમ્નીવ કટકભ્રમઃ
મનથી સૃષ્ટિ ઊભી થાય છે અને મન ન રહે ત્યારે સૃષ્ટિ પણ વિલીન થાય છે. સર્વોત્તમ શાંતિમાં, સૃષ્ટિનું ભ્રમ એ સોનામાં કલ્પાયેલું કડું છે.
સન્ન્ એવ સર્ગો ઽસર્ગત્વમ્ એતિ વિત્ત્વશમોદયે । અસત્ સત્તામ્ અવાપ્નોતિ સ્વતસ્ સંવેદનોદયે
સૃષ્ટિ હોવા છતાં, જ્યારે 'મારું'પણ છૂટે છે ત્યારે એ સૃષ્ટિ પણ રહેતી નથી; અને અસત્ય, પોતે જ જાગૃત થવાથી, સત્ય બની જાય છે.
સંવેદનમ્ અહમ્ભાવસર્ગસમ્ભવસમ્ભ્રમઃ । અસંવેદનમ્ આશાન્તં પરં વિદ્ધિ ન તજ્ જડમ્
જાગૃતિ એટલે 'હું'પણ અને સૃષ્ટિના ભ્રમનો ઉદય. અજાગૃતિ એ સર્વશાંતિ છે—એ જડતા નથી, એ પરમ છે.
નાનેન સર્ગો નાનાયં જ્ઞાસ્યૈકાત્મા શિવાત્મકઃ । પુસ્તકર્મકૃતા સેના મૃણ્મયી શિલ્પિનાં યથા
આ સર્જન અનેક પ્રકારનું નથી, જાણનારો એક જ છે અને એ શુભ સ્વરૂપ છે. જેમ કુંભાર કે શિલ્પી માટીમાંથી સેના બનાવે છે, પણ એ તો માત્ર માટી જ હોય છે.
ઇદં પૂર્ણમ્ અનારમ્ભમ્ અનન્તમ્ અનવોદયમ્ । પૂર્ણે પૂર્ણં પરાપૂરૈઃ પૂર્વમ્ એવાવતિષ્ઠતે
આ સર્વે પૂર્ણ છે, શરૂઆત વગરનું છે, અનંત છે અને કદી ઉદ્ભવતું નથી. પૂર્ણમાં બીજા પૂર્ણો ભળી જાય તો પણ, એ પહેલેથી જ પૂર્ણ રૂપે સ્થિર છે.
યદ્ અયં લક્ષ્યતે સર્ગસ્ તદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ । નભો નભસિ વિશ્રાન્તં શાન્તં શાન્તે શિવં શિવે
જે કંઈ સર્જન દેખાય છે, એ બધું બ્રહ્મરૂપ છે અને બ્રહ્મમાં જ સ્થિર છે. જેમ આકાશ આકાશમાં, શાંતિ શાંતિમાં અને શુભતા શુભતામાં રહે છે.
મકુરપ્રતિબિમ્બસ્થે નગરે નગરં જને । યથા દૂરમ્ અદૂરં ચ તથેશે તદતત્ક્રમઃ
જેમ દરપણમાં પ્રતિબિંબિત શહેર લોકો માટે શહેરની જેમ જ દેખાય છે, તેમ ઈશ્વરમાં નજીક-દૂર, આ કે એ બધું જ સ્થિર થયેલું છે.
અસદ્ અભ્યુત્થિતં વિશ્વં સદ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતં સદા । પ્રતિભાસાત્ સદાભાસમ્ અવસ્તુત્વાદ્ અસન્મયમ્
આ જગત અસ્તિત્વ વિનાનું છે, છતાં જો દેખાય છે ત્યારે પણ એ માત્ર દેખાવ જ છે; એ હંમેશા દેખાવ પૂરતું જ છે, ખરેખર તો એ અસ્તિત્વ રહિત છે.
આદર્શનગરાકારે મૃગતૃષ્ણામ્બુભાસ્વરે । દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસે સર્ગે ઽસ્મિન્ કેવ સત્યતા
આ સર્જન તો કાચમાં પડેલા શહેર, મૃગજળની ઝાંખી કે બે ચાંદ દેખાય એવી ભ્રમ જેવી છે; તો અહીં સાચી હકીકત ક્યાં છે?
માયાચૂર્ણપરિક્ષેપાદ્ યથા વ્યોમ્નિ પુરભ્રમઃ । તથા સંવિદિ સંસારસ્ સારો ઽસારશ્ ચ ભાસતે
જેમ માયાના ચૂરણા છાંટવાથી આકાશમાં શહેર દેખાય છે, એમ જ ચેતનામાં સંસારનું સાર અને અસાર બંને દેખાય છે.
યાવદ્ વિચારદહનેન સમૂલદાહં દગ્ધા ન જર્જરલતેવ બલાદ્ અવિદ્યા । શાખાપ્રતાનગહના ગહનાનિ તાવન્ નાનાવિધાનિ સુખદુઃખવનાનિ સૂતે
જ્યાં સુધી અજ્ઞાનના ઘન શાખાવાળા ઝાડને વિચારની અગ્નિથી મૂળથી બળી ન જાય, ત્યાં સુધી એ સુખ અને દુઃખના અનેક જંગલો પેદા કરતું રહે છે.
હેમોર્મિકાદિવન્ મિથ્યા કચિતાયાઃ ક્ષયોન્મુખમ્ । ત્વમ્ અહન્ત્વમ્ અવિદ્યાયાશ્ શૃણુ રાઘવ કીદૃશમ્
રાઘવ, સાંભળ કે કેવી રીતે આ મિથ્યા અને સોનાની લહેર જેવી વણાયેલી અજ્ઞાનની ભાવના, 'હું' અને 'મારું'ની લાગણી, ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
લવણો ઽસૌ મહીપાલસ્ તદા દૃષ્ટ્વા તથા ભ્રમમ્ । દ્વિતીયે દિવસે ગન્તું પ્રવૃત્તસ્ તાં મહાટવીમ્
પછી તે રાજા લવણએ, એવો ભ્રમ અનુભવ્યા પછી, બીજા દિવસે ફરીથી એ વિશાળ જંગલમાં જવા નીકળ્યો.
યત્ તદ્ દૃષ્ટં મયા દુઃખમ્ અરણ્યાનીં સ્મરામિ તામ્ । ચિત્તાદર્શગતા ચિત્ત્વાત્ કદાચિલ્ લભ્યતે ચ સા
મારે જે દુઃખ એ જંગલમાં જોયું હતું, તે મને યાદ આવે છે; ક્યારેક એ મનના દર્પણમાં દેખાય છે અને ક્યારેક એ અનુભૂતિ પણ થાય છે.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય સચિવૈસ્ સ યયૌ દક્ષિણાપથમ્ । પુનર્ દિગ્વિજયાયૈવ પ્રાપ વિન્ધ્યમહીધરમ્
આ રીતે મંત્રીઓ સાથે નક્કી કરીને, તે દક્ષિણ તરફ ગયો અને ફરીથી દિશા વિજય માટે વિંધ્ય પર્વતો સુધી પહોંચ્યો.
પૂર્વદક્ષિણપાશ્ચાત્યમહાર્ણવતટસ્થલીમ્ । બભ્રામ કૌતુકાત્ સર્વાં વ્યોમવીથીમ્ ઇવોષ્ણરુક્
તે જિજ્ઞાસાથી પૂર્વ, દક્ષિણ અને પશ્ચિમ તરફના મહાસાગરનાં કિનારાઓ પર આખી જમીન પર ફરતો રહ્યો, જેમ કે સૂર્ય આકાશમાં પોતાની દિશામાં જાય છે.
અથૈકસ્મિન્ પ્રદેશે તાં ભિત્તાવ્ ઇવ પુરોગતામ્ । દદર્શોગ્રામ્ અરણ્યાનીં પરલોકમહીમ્ ઇવ
પછી એક જગ્યાએ, એ જંગલને એણે સામે દિવાલ જેવું ઊભું જોયું, જાણે પરલોકની ભૂમિ હોય એમ.
સર્વત્ર વિહરંસ્ તાંસ્ તાન્ વૃત્તાન્તાન્ સકલાન્ અપિ । દૃષ્ટવાન્ દૃષ્ટવાંશ્ ચૈવ જ્ઞાતવાંશ્ ચ વિસિસ્મયે
એ બધે ફરતો ફરતો, એણે અનેક ઘટનાઓ જોઈ અને સમજવી, અને એ બધું જાણીને એ આશ્ચર્યચકિત થયો.
તાન્ પરિજ્ઞાતવાંશ્ ચાસીદ્ વ્યાધાન્ પુક્કસજાન્ પુરઃ । વિસ્મયાકુલયા બુદ્ધ્યા ભૂયો બભ્રામ સમ્ભ્રમી
એણે એ પુક્કસ જાતિના શિકારીઓને પણ સામે ઓળખ્યા, અને આશ્ચર્યથી ભરેલી બુદ્ધિ સાથે એ ફરીથી ગભરાઈને ફરતો રહ્યો.
અથ પ્રાપ મહાટવ્યાઃ પર્યન્તે ધૂમધૂસરમ્ । તમ્ એવ ગ્રામકં યસ્મિન્ સો ઽભવત્ પુષ્ટપુક્કસઃ
પછી તે મહાન જંગલના ધાર પર પહોંચ્યો, જ્યાં ધૂમસ અને ધૂળથી વાતાવરણ ફિક્કું હતું. એ જ ગામમાં પહોંચ્યો, જ્યાં તે ક્યારેક સમૃદ્ધ પુક્કસ હતો.
તત્રાપશ્યજ્ જનાંસ્ તાંસ્ તાંસ્ સ્ત્રિયસ્ તાસ્ તાઃ કુટીરિકાઃ । તાન્ આરામાઞ્ જલાધારાંસ્ તાંસ્ તાંશ્ ચ વસુધાતટાન્
ત્યાં તેણે એ લોકો, એ સ્ત્રીઓ, એ નાનાં ઘરો, એ બગીચાઓ, નદીઓ અને જમીનના વિસ્તારો જોયા.
તં ચાકાણ્ડપરિભ્રંશં તાન્ વૃક્ષાંસ્ તાન્ વૃતિવ્રજાન્ । તાંસ્ તથૈવ સમુદ્દેશાંસ્ તદ્વૃત્તાન્તૈકલાઞ્છિતાન્
તેને અચાનક થયેલી બબાલ, એ ઝાડો, એ પશુઓના ટોળા અને એ જ સ્થળો દેખાયા, જ્યાં એ ઘટનાઓ બની હતી.
અન્યાસુ વૃદ્ધાસુ સબાષ્પનેત્રાસ્વ્ આર્ત્યાભિયુક્તાસુ ચ વર્ણયન્તી । અકાલકાન્તારવિશીર્ણબન્ધુદુઃખાન્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ સખી સખીષુ
બીજી બાજુ, વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ, જેઓના આંખોમાં આંસુ હતા અને દુઃખથી પીડાતી હતી, તેમાં એક સખી બીજી સખીને વનમાં અકાળે પોતાના પ્રિયજન ગુમાવવાના અનેક દુઃખો કહી રહી હતી.
વૃદ્ધા પ્રવૃદ્ધોજ્જ્વલબાષ્પાનેત્ર કન્થાવૃતા શુષ્કકુચા કૃશાઙ્ગી । અવગ્રહોગ્રાશનિદગ્ધદેશે તત્રાન્તરાન્તા પરિરોદિતીયમ્
વયскાળે બહુ દુઃખી, આંખોમાં આંસુથી ચમકતી, ગળો ભરાઈ ગયો છે, સ્તન સુકાઈ ગયા છે, શરીર દુર્બળ થઈ ગયું છે — એ દુઃખની અગ્નિથી દાઝાયેલા સ્થળમાં એ રડતી બેઠી છે.
હા પુત્ર પુત્રાવૃતસર્વગાત્ર દિનત્રયાભોજનજર્જરાઙ્ગ । કૃત્તેશુના ચર્મણિ જીર્ણદેહાત્ કથં ક્વ મુક્તા ભવતાસવસ્ તે
હાય મારા પુત્ર! ત્રણ દિવસથી ભોજન ન મળવાથી આખું શરીર થાકી ગયું છે, ઘા-ઝખમોથી ભરાઈ ગયું છે; તારો જીવ આ કાપેલા, જૂના શરીરમાંથી ક્યાં અને કેવી રીતે છૂટી ગયો હશે?
તાલીલતાલમ્બનમ્ અમ્બુદાર્દ્રદન્તાન્તરસ્થારુણસત્ફલસ્ય । સ્મરામિ ગુઞ્જાફલદામહેતોઃ પુરસ્ સ્વવધ્વા રસહાસિનસ્ તે
મને યાદ આવે છે — તારા દાંતોમાં ભીંજાયેલા પાકા ફળ, તારી પત્ની સાથેની મીઠી હાસ્ય-મજાક, અને તું તાડના ઝાડ પર ઝૂલતો — એ બધું મને સ્પષ્ટ યાદ છે.
કદમ્બજમ્બીરલવઙ્ગગુઞ્જકુઞ્જાન્તર્ અત્રસ્તતરત્તરક્ષોઃ । પશ્યામિ પુત્રસ્ય કદા નુ ભૂયો ભયઙ્કરાણ્ય્ આપ્લુતિવલ્ગિતાનિ
કદંબ, જાંબુ, લવિંગ અને ગુંજાના વનમંડપમાં, જ્યાં જંગલી જાનવર ભટકતા, ત્યાં મારા પુત્રને ફરી ક્યારે હું એ ભયાનક સ્થળોમાં ઉછાળાં મારતો અને દોડતો જોઈશ?
ન તાનિ તામ્બૂલવિલાસિનીનાં મુખેષુ શોભલલિતાનિ સન્તિ । તમાલનીલે ચિબુકૈકદેશે સુતસ્ય યાન્ય્ આસ્યગતામિષસ્ય
તામ્બૂલ ચાવનારી સ્ત્રીઓના હોઠ પર એ મનમોહક ચિહ્નો નથી દેખાતા; એ તો મારા પુત્રના નીલા ગાલ પર, તેણે ખાધેલા માંસના અવશેષ તરીકે હતા.