પાર્શ્વસ્થા બોધિતાસ્ સન્તસ્ સર્વાચારે ક્રમાગતમ્ । આચારમ્ આચરન્ત્ય્ એવ સુપ્તબુદ્ધવદ્ અક્ષતાઃ
જેઓ પાસે છે અને જાગૃત છે, તેઓ પાસેના જ્ઞાનીઓ દ્વારા સમજાવવામાં આવે ત્યારે, બધા વર્તન ક્રમસર કરે છે, અને સુતા જાગતા જેવું અડગ રહે છે.
આત્મારામતયા તાંસ્ તાસ્ સુખયન્તિ ન કાશ્ચન । જગત્ક્રિયાસ્ સુસંસુપ્તાન્ રૂપાલોકશ્રિયો યથા
જે લોકો આત્મામાં આનંદ પામે છે, તેઓ જગતની પ્રવૃત્તિઓમાં કોઈ આનંદ અનુભવતા નથી, જેમ કે ઊંઘમાં ડૂબેલા માણસને રૂપ અને દૃશ્યની ભવ્યતા જાણે જ નથી.
ભૂમિકાસપ્તકં ત્વ્ એતદ્ ધીમતામ્ એવ ગોચરમ્ । ન પશુસ્થાવરાદીનાં ન ચ મ્લેચ્છાદિચેતસામ્
આ સાત પ્રકારની અવસ્થાઓ માત્ર બુદ્ધિશાળી લોકો માટે જ છે; પશુ, વૃક્ષ અને અન્ય સ્થાવર જીવો માટે કે જેઓનું મન મલેચ્છ જેવી સ્થિતિમાં છે, તેમના માટે નથી.
પ્રાપ્તા જ્ઞાનદશામ્ એતાં પશુમ્લેચ્છાદયો ઽપિ યે । સદેહા વાપ્ય્ અદેહા વા તે મુક્તા નાત્ર સંશયઃ
પશુ કે મલેચ્છ જેવા લોકો પણ જો આ જ્ઞાનની અવસ્થામાં પહોંચે, શરીર સાથે હોય કે વિના શરીર, તો તેઓ મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
જ્ઞપ્તિર્ હિ ગ્રન્થિવિચ્છેદસ્ તસ્મિન્ સતિ વિમુક્તતા । મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્યાદિશાન્તિમાત્રાત્મકસ્ ત્વ્ અસૌ
જ્ઞાન એટલે બંધનોનો અંત; જ્યાં જ્ઞાન છે, ત્યાં મુક્તિ છે, જે માત્ર મૃગતૃષ્ણા જેવી ભ્રાંતિઓના શાંત થવામાં જ છે.
યે તુ મોહાદ્ ઘનાત્ તીર્ણા ન પ્રાપ્તાઃ પાવનં પદમ્ । તે સ્થિતા ભૂમિકાસ્વ્ આસુ સ્વાત્મલાભપરાયણાઃ
પણ જે લોકો ઘન મોહમાંથી તો બહાર આવ્યા છે, પણ પવિત્ર અવસ્થાને પ્રાપ્ત નથી થયા, તેઓ આ વિવિધ અવસ્થાઓમાં સ્થિર રહીને પોતાના આત્માને ઓળખવા માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે.
સર્વભૂમિગતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ આન્તૈકભૂમિકાઃ । ભૂમિત્રયગતાઃ કેચિત્ કેચિત્ પઞ્ચમભૂગતાઃ
કેટલાંક બધા અવસ્થાઓમાં રહે છે, કેટલાક માત્ર આંતરિક અવસ્થામાં સ્થિર છે, કેટલાક ત્રણ અવસ્થાઓમાં છે અને કેટલાક પાંચમી અવસ્થામાં સ્થિત છે.
ભૂમિષટ્કગતાઃ કેચિત્ કેચિત્ સાર્ધૈકભૂમિકાઃ । ભૂચતુષ્ટયગાઃ કેચિત્ કેચિદ્ ભૂમિદ્વયે સ્થિતાઃ
કેટલાંક છ અવસ્થાઓમાં સ્થિર છે, કેટલાક એક અડધી અવસ્થામાં છે, કેટલાક ચાર અવસ્થાઓમાં છે અને કેટલાક બે અવસ્થાઓમાં રહે છે.
ભૂમ્યંશભાજનાઃ કેચિત્ કેચિત્ સાર્ધત્રિભૂમિકાઃ । કેચિત્ સાર્ધચતુર્ભૂકાસ્ સાર્ધષડ્ભૂમિકાઃ પરે
કેટલાંક અવસ્થાના ભાગમાં ભાગીદાર છે, કેટલાક ત્રણ અડધી અવસ્થામાં છે, કેટલાક ચાર અડધી અવસ્થામાં અને અન્ય છ અડધી અવસ્થામાં સ્થિર છે.
વિવેકિનો નરા લોકે ચરન્ત ઇતિ ભૂમિષુ । ગૃહાયતનતાપસ્ય દશાવેશેષુ સંસ્થિતાઃ
વિવેકી માણસો આ દુનિયામાં ગૃહસ્થ, વનવાસી કે સંન્યાસી જેવી વિવિધ સ્થિતિઓમાં રહીને ફરતા હોય છે.
તે હિ ધીરાસ્ સુરાજાનો દશાસ્વ્ આસુ જયન્તિ તે । તૃણાયતે તુ દિગ્દન્તિઘટાભટપરાજયઃ
એ જ બુદ્ધિશાળી અને મહાન રાજાઓ આ સ્થિતિઓમાં જીતે છે; તેમના માટે યુદ્ધના હાથીઓની સેના પણ ઘાસ જેટલી નાની લાગે છે.
એતાસુ ભૂમિષુ જયન્તિ હિ યે મહાન્તો વન્દ્યાસ્ ત એવ હિ જિતેન્દ્રિયશાત્રવાસ્ તે । સમ્રાડ્ વિરાડ્ અપિ ચ યત્ર તૃણાયતે તત્ સ્ફારં પદં ઝગિતિ તે સમવાપ્નુવન્તિ
આ સ્થિતિઓમાં જે મહાન પુરુષો જીતે છે, એ જ વંદનીય છે; એમણે ઇન્દ્રિયરૂપી દુશ્મનને જીત્યા છે. એમને માટે સમ્રાટ કે વિશ્વપતિનું પદ પણ તૃણ સમાન છે અને એ ઝડપથી સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
ઊર્મિકાસંવિદા હેમ યથા વિસ્મૃત્ય હેમતામ્ । વિરૌતિ નાહં હેમેતિ વૃથાત્માહન્તયા તથા
જેમ સોનાનો આભૂષણ પોતે સોનું છે એ ભૂલી જાય છે અને 'હું સોનું છું' એમ ખોટી અહંકારવશ કદી બોલતું નથી, તેમ આત્માભાવ પણ છે.
ઊર્મિકાસંવિદુદયઃ કથં હેમ્નો મહામુને । અહમ્ભાવાત્મક ઇતિ યથાવદ્ બ્રૂહિ મે પ્રભો
હે મહાન ઋષિ, સોનુંથી આભૂષણ બનવાનો જે અનુભવ થાય છે, એ કેવી રીતે થાય છે? પ્રભુ, એ 'હું'પણા નો ભાવ કેવી રીતે ઊભો થાય છે, એ મને સાચી રીતે કહો.
સત એવાગમાપાયૌ પ્રષ્ટવ્યૌ નાસતસ્ સદા । અહન્ત્વમ્ ઊર્મિકાત્વં ચ સતી તુ ન કદાચન
જે ખરેખર છે, એ જ આવે અને જાય શકે છે; જે અસ્તિત્વમાં નથી, એ ક્યારેય રહેતું નથી. 'હું'પણા અને આભૂષણ બનવું, એ ક્યારેય સાચું અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
હેમ દેહ્ય્ ઊર્મિકાત્વં ત્વં ગૃહાણેત્ય્ ઉદિતે યદિ । તદ્ દીયતે સોર્મિકેણ તત્ તદ્ અસ્તિ ન સંશયઃ
જો કોઈ કહે કે, 'હે સોનું, તું હવે આભૂષણ બની જા,' અને એમાંથી ખરેખર આભૂષણ બનાવવામાં આવે, તો એ આભૂષણ તરીકે ચોક્કસ અસ્તિત્વ ધરાવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
એવં ચેત્ તત્ પ્રભો ઽત્ર સ્યાદ્ ઊર્મિકાત્વં તુ કીદૃશમ્ । અનયૈવાર્થવિચ્છિત્ત્યા જ્ઞાસ્યામિ બ્રહ્મણો વપુઃ
પ્રભુ, જો આવું જ છે, તો આભૂષણ બનવું એનું સ્વરૂપ કેવું છે? આ વાતને સાચી રીતે સમજવાથી હું બ્રહ્મનું સાચું સ્વરૂપ જાણી શકીશ.
રૂપં રાઘવ નીરૂપમ્ અસતશ્ ચેન્ નિરૂપ્યતે । તદ્ વન્ધ્યાતનયાકારગુણાન્ મે ત્વમ્ ઉદાહર
હે રાઘવ, જો અસત્યને નિરૂપમ હોવા છતાં કોઈ રૂપ આપો, તો પછી તમે મને વાંઝણ સ્ત્રીના પુત્રના ગુણ અને કામકાજ પણ કહી બતાવો.
ઊર્મિકાત્વં મુધા ભ્રાન્તિર્ માયેવાસત્સ્વરૂપિણી । રૂપં તદ્ એતદ્ એવાસ્યાઃ પ્રેક્ષિતા યન્ ન દૃશ્યતે
તરંગ હોવાનો ભાવ ખોટી સમજ છે, જેમ કે માયા સ્વરૂપે અસત્યને પણ રૂપ હોય એવું લાગે છે; આ માયાનું સ્વભાવ છે—જ્યાં કંઈ દેખાય છે, એ ખરેખર હોય જ નથી.
મૃગતૃષ્ણામ્ભસિ દ્વીન્દાવ્ અહન્તારુચકાદિષુ । એતાવદ્ એવ રૂપં યત્ પ્રેક્ષ્યમાણં ન લક્ષ્યતે
મૃગતૃષ્ણાના પાણીમાં, આકાશમાં બે ચાંદમાં, અહંકારની ઝાંખી અને આવા બીજા ભ્રમોમાં, જે દેખાય છે એ માત્ર એટલું જ છે કે, જો ધ્યાનથી જોયું, તો પણ પકડાઈ જતું નથી.
યશ્ શુક્તૌ રજતાકારં પ્રેક્ષતે રજતસ્ય સઃ । ન સમ્પ્રાપ્નોત્ય્ અણુમ્ અપિ કણં ક્ષીણમ્ અપિ ક્વચિત્
જે શંખમાં ચાંદી દેખાય છે, એ જોનારને ક્યારેય, ક્યાંયે, એક કણ પણ ચાંદી મળે જ નહીં.
અપર્યાલોચનેનૈવ સદ્ ઇવાસદ્ વિરાજતે । યથા શુક્તૌ રજતતા જલં મરુમરીચિષુ
યોગ્ય રીતે વિચાર ન કરવાથી અસત્ય પણ સાચા જેવું દેખાય છે, જેમ શંખમાં ચાંદી દેખાય છે કે રણમાં મૃગમરીચિકા જેવી પાણી દેખાય છે.
યન્ નાસ્તિ તસ્ય નાસ્તિત્વં પ્રેક્ષ્યમાણં પ્રકાશતે । અપ્રેક્ષ્યમાણં સ્ફુરતિ મૃગતૃષ્ણાસ્વ્ ઇવામ્બુધીઃ
જે નથી તેનું ન હોવું જોવામાં આવે ત્યારે સ્પષ્ટ થાય છે, પણ જોવામાં ન આવે ત્યારે તે મૃગમરીચિકા જેવી પાણીની જેમ દેખાવા લાગે છે.
અસદ્ એવ ચ તત્ કાર્યકરં ભવતિ ચ સ્થિરમ્ । બાલાનાં મરણાયૈવ વેતાલભ્રાન્તિસઙ્ગમઃ
અસત્ય પણ ક્યારેક કારણ બની શકે છે અને સ્થિર પણ લાગે છે, પણ એ તો અજ્ઞાનીઓના વિનાશ માટે ભૂતની ભ્રાંતિ જેવું છે.
હેમતાં વર્જયિત્વૈકાં વર્તતે હેમ્નિ નેતરત્ । ઊર્મિકાકટકાદિત્વં તૈલાદિ સિકતાસ્વ્ ઇવ
સોનામાં સોનાપણું સિવાય બીજું કશું નથી, જેમ તેલમાં કે રેતમાં ફક્ત તરંગ કે બબૂકાનું સ્વરૂપ હોય છે.
નેહાસ્તિ સત્યં નો મિથ્યા યદ્ યથા પ્રતિભાસતે । તત્ તથાર્થક્રિયાકારિ બાલયક્ષવિકારવત્
અહીં સત્ય કે અસત્ય એવું કંઈ નથી; જેવું દેખાય છે, એ તેમ જ વર્તે છે, જેમ બાળકના જૂઆના રમતમાં ફેરફાર થાય છે.
સદ્ વા ભવત્વ્ અસદ્ વાપિ સુદૃઢં હૃદયે તુ યત્ । તત્ તદ્ અર્થક્રિયાકારિ વિષસ્યેવામૃતક્રિયા
એ સત્ય હોય કે અસત્ય, જે વાત દિલમાં મજબૂતીથી બેસી જાય છે, એ પોતાનું ફળ આપે છે, જેમ ઝેર કે અમૃત પોતાનું કામ કરે છે.
પરમૈવ હિ સાવિદ્યા માયૈષા સંસૃતિર્ હ્ય્ અસૌ । અસતો નિષ્પ્રતિષ્ઠસ્ય યદાહન્ત્વસ્ય ભાવનમ્
આ સર્વોચ્ચ અજ્ઞાન એટલે માયા છે; એ જ જન્મમરણનો ચક્ર છે, જે અસત્ય અને આધારવિહિન વસ્તુમાં 'હું છું' એવી કલ્પનાથી ઊભું થાય છે.
હેમ્ન્ય્ અસ્તિ નોર્મિકાદિત્વમ્ અહન્તાદ્ય્ અસ્તિ નાત્મનિ । અહન્ત્વાભાવતસ્ ત્વ્ એવં સ્વચ્છે શાન્તે સમે પરે
સોનામાં કીડા જેવી ગુણધર્મો નથી, એ જ રીતે આત્મામાં 'હું'પણું નથી; 'હું'પણું ન હોવાથી પરમ, સ્વચ્છ, શાંત અને સમાન સ્વરૂપ જ રહે છે.
ન સનાતનતા કાચિન્ ન ચ કાચિદ્ વિરિઞ્ચતા । ન ચ બ્રહ્માણ્ડતા કાચિન્ ન ચ કાચિત્ સુરાદિતા
કોઈ પણ વસ્તુમાં શાશ્વતપણું નથી, કોઈ સર્જનહારપણું નથી, બ્રહ્માંડ જેવું સ્વરૂપ નથી અને દેવતાઓ કે બીજાં કોઈનું પણ સ્વરૂપ નથી.