પરિપક્વં સમાલોક્ય જરાક્ષારવિધૂસરમ્ । શિરઃકુષ્માણ્ડકં ભુઙ્ક્તે પુંસઃ કાલઃ કિલેશ્વરઃ
સમય, જે દુઃખોનો સ્વામી છે, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાની રાખથી ધૂંધળી થયેલી અને પાકી કુમળા જેવી માથું જુએ છે, ત્યારે એ માથું ગળી જાય છે.
જરાજહ્નુસુતોદ્યુક્તા મૂલાન્ય્ અસ્ય નિકૃન્તતિ । શરીરતીરવૃક્ષસ્ય ચલસ્યાયૂંષિ સત્વરમ્
વૃદ્ધાવસ્થા, નદીની દીકરી (મૃત્યુદેવી)ની સાથે મળી, શરીરરૂપી વૃક્ષની મૂળને ઝડપથી કાપી નાખે છે, જેથી જીવનશક્તિ ડગમગી ઉઠે છે.
જરામાર્જારિકા ભુક્તયૌવનાખુતયૈધિતા । પરમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ શરીરામિષગર્ધિની
યૌવનને ભળી ગયેલી અને દુઃખની અગ્નિ પ્રગટાવનાર વૃદ્ધાવસ્થા, શરીરના માંસ માટે લાલચી બની, આખરે ખૂબ આનંદ અનુભવે છે.
કાચિદ્ અસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિન્ નામઙ્ગલકરી તથા । યથા જરાક્રોશકરી દેહજઙ્ગલજમ્બુકી
આ જગતમાં વૃદ્ધાવસ્થા જેટલી અશુભ બીજી કોઈ વસ્તુ નથી; એ શરીર-વનમાં રડતી શિયાળ જેવી છે.
કાસશ્વાસસસીત્કારા દુઃખધૂમતમોમયી । જરાજ્વાલા જ્વલત્ય્ એષા યયાસૌ દગ્ધ એવ હિ
ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો અને ઊંડી આહ ભરવી — આ બધું દુઃખના ધૂમાડા અને અંધકાર સાથે આવે છે. વૃદ્ધાવસ્થાની આ જ્વાળા એવી છે કે, એમાં માણસ ખરેખર સળગી જાય છે.
જરસા વક્રતામ્ એતિ શુક્લાવયવપલ્લવા । તાત તન્વી તનુર્ નૄણાં લતા પુષ્પાનતા યથા
હે પુત્ર, જેમ ફૂલોથી ભરેલી વેલ નીચે વળી જાય છે, એ જ રીતે, ક્યારેક સફેદ અને કોમળ દેખાતી માનવીની પાતળી કાયાને વૃદ્ધાવસ્થા વાંકડી કરી નાખે છે.
જરાકર્પૂરધવલં દેહકર્પૂરપાદપમ્ । મુને મરણમાતઙ્ગો નૂનમ્ ઉદ્ધરતિ ક્ષણાત્
વૃદ્ધાવસ્થાના કંપૂર જેવું સફેદ બનેલું શરીર, હે મુનિ, મૃત્યુરૂપી હાથી એક પળમાં ઉઠાવી લઈ જાય છે.
મરણસ્ય મુને રાજ્ઞો જરાધવલચામરા । આગચ્છતો ઽગ્રે નિર્યાતિ સ્વાધિવ્યાધિપતાકિની
મૃત્યુ એ રાજા છે, હે મુનિ. વૃદ્ધાવસ્થાનું સફેદ ચામર તેની આગળ-આગળ ફરકે છે અને રોગોની ધ્વજ પણ તેની આવણીએ આગળ જાય છે.
ન જિતાશ્ શત્રુભિસ્ સઙ્ખ્યે યે નિષ્પિષ્ટાદ્રિકોટયઃ । તે જરાજીર્ણરાક્ષસ્યા પશ્યાશુ વિજિતા મુને
જેવી રીતે યુદ્ધમાં દુશ્મનો દ્વારા ન જીતાયેલા, જેઓના પર્વતો જેવા કિલ્લા પણ તૂટી ગયા, એ પણ અંતે વૃદ્ધાવસ્થાની રાક્ષસી દ્વારા તરત જ હરાઈ જાય છે, એ જો, હે મુનિ.
જરાતુષારધવલે શરીરસદનાન્તરે । શક્નુવન્ત્ય્ અક્ષશિશવસ્ સ્પન્દિતું ન મનાગ્ અપિ
વૃદ્ધાવસ્થાના તુષારથી સફેદ થયેલા શરીરના ઘર અંદર, આંખોની પોપટીઓ પણ જરા પણ હલાવી શકતી નથી.
સંસારસંસૃતેર્ અસ્યા ગન્ધકુટ્યાશ્ શિરોગતા । દેહયષ્ટ્યા જરાનામ્ની ચામરશ્રીર્ વિરાજતે
આ સંસારની સુગંધિત કોઠીમાં, શરીરની ડાળ પર, વૃદ્ધાવસ્થા નામનું ચામરાનું સૌંદર્ય શોભાયમાન થાય છે.
જરાચન્દ્રોદયસિતે શરીરનગરે સ્થિતે । ક્ષણાદ્ વિકાસમ્ આયાતિ મુને મરણકૈરવમ્
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાનો ચાંદરો શરીરનગરીમાં ઉગે છે, ત્યારે, હે મુનિ, મૃત્યુનું કમળ પળભરમાં ખીલી ઊઠે છે.
જરાસુધાલેપસિતે શરીરાન્તઃપુરાન્તરે । અશક્તિર્ આર્તિર્ આપચ્ ચ તિષ્ઠન્તિ સુખમ્ અઙ્ગનાઃ
વૃદ્ધાપનાની લિપિ લાગેલા શરીરના મહેલમાં, અશક્તિ, દુઃખ અને આપત્તિ સુખની સાથીની જેમ ઊભી રહે છે.
અભાવાગ્રેસરા યત્ર જરા જયતિ જન્તુષુ । કસ્ તત્રેહ સમાશ્વાસો મમ મન્દમતેર્ મુને
જ્યાં વૃદ્ધાપણા સૌ પ્રથમ આગળ રહી જીવોમાં વિજયી બને છે, હે મુનિ, ત્યાં મારી જેવી મંદબુદ્ધિ વ્યક્તિને શું સાંત્વના મળી શકે?
કિં તેન દુર્જીવિતદુર્ગ્રહેણ જરાં ગતેનાપિ હિ જીવ્યતે યત્ । જરા જગત્યામ્ અજિતા નરાણાં સર્વૈષણાસ્ તાત તિરસ્કરોતિ
આ દુઃખદાયી અને મુશ્કેલ જીવનને ઝૂંપીને પણ વૃદ્ધાપણામાં જીવવાથી શું મળે છે? હે પિતા, કારણ કે જગતમાં મનુષ્યોમાં અજિત રહેલું વૃદ્ધાપણું દરેક ઇચ્છાને દૂર ફેંકી દે છે.
વિકલ્પકલ્પનાનલ્પકલ્પિતૈર્ અલ્પબુદ્ધિભિઃ । ભેદૈર્ ઉદ્ધુરતાં નીતસ્ સંસારકુહકભ્રમઃ
અલ્પબુદ્ધિ લોકોની કલ્પનાઓથી ઊભેલા ભેદભાવથી સંસારનું મોહભ્રમ ઉથલપાથલ થઈ જાય છે.
સતાં કથમ્ ઇવાસ્થેહ જાયતે જાલપઞ્જરે । બાલા એવાત્તુમ્ ઇચ્છન્તિ ફલં મકુરબિમ્બિતમ્
જેમ જાળમાં પાંજરું હોય તેમ જ્ઞાનીઓ માટે આ આસક્તિ કેવી રીતે થાય છે? જેમ બાળકો અરીસામાં પડેલા ફળને ખાવા માંગે છે, એમ જ અજ્ઞાનીઓ જ આ મિથ્યા ઇચ્છા રાખે છે.
ઇહાપિ વિદ્યતે યૈષા પેલવા સુખભાવના । આખુસ્ તન્તુમ્ ઇવાશેષં કાલસ્ તામ્ અપિ કૃન્તતિ
અહીં પણ સુખની નબળી કલ્પના રહે છે; પણ સમય તો ઉંદર જેવો છે, જે દરેક સુખના દોરાને કાપી નાખે છે.
ન તદ્ અસ્તીહ યદ્ અયં કાલસ્ સકલઘસ્મરઃ । ગ્રસતે ન જગજ્જાતં મહાબ્ધિમ્ ઇવ વાડવઃ
અહીં એવું કંઈ નથી જેને સર્વનાશક સમય ગળી ન જાય; જેમ સમુદ્રની અંદર અગ્નિ બધું પી જાય છે, તેમ સમય જગતમાં જન્મેલા બધાને નાશ કરી નાખે છે.
સમસ્તસામાન્યતયા ભીમઃ કાલો મહેશ્વરઃ । દૃશ્યસત્તામ્ ઇમાં સર્વાં કવલીકર્તુમ્ ઉદ્યતઃ
સમય તો ભયાનક અને સર્વશક્તિમાન છે, જે સર્વને એકસમાન રીતે ગ્રહણ કરવા સજ્જ છે; આ દેખાતી દુનિયાને આખરે ગળી જવાનો છે.
મહતામ્ અપિ નો દેવઃ પ્રતિપાલયતિ ક્ષણાત્ । કાલઃ કવલિતાનન્તવિશ્વો વિશ્વાત્મતાં ગતઃ
હે પ્રભુ, મહાન વ્યક્તિઓને પણ સમય એક ક્ષણ માટે પણ બચતો નથી; સમય આખા અનંત વિશ્વને ગળી ગયો છે અને એ જ વિશ્વનું સ્વરૂપ બની ગયો છે.
યુગવત્સરકલ્પાખ્યૈઃ કિઞ્ચિત્ પ્રકટતાં ગતઃ । રૂપૈર્ અલક્ષ્યરૂપાત્મા સર્વમ્ આક્રમ્ય તિષ્ઠતિ
યુગ, વર્ષ અને કલ્પ જેવા રૂપોમાં સમય થોડું સ્પષ્ટ દેખાય છે; પણ તેનો સાચો સ્વરૂપ તો અજાણ્ય જ રહે છે, બધામાં વ્યાપી રહ્યો છે અને સર્વત્ર વસે છે.
યે રમ્યા યે શુભારમ્ભાસ્ સુમેરુગુરવો ઽપિ યે । કાલેન વિનિગીર્ણાસ્ તે કરભેણેવ પન્નગાઃ
જે આનંદદાયક છે, જે શુભ કાર્યની શરૂઆત કરે છે, કે જે સુમેરુ પર્વત જેટલા ભારે છે — એ બધાને સમય એ રીતે ગળી જાય છે જેમ બાળક હાથી સાપોને ગળી જાય છે.
નિર્દયઃ કઠિનઃ ક્રૂરઃ કર્કશઃ કૃપણો ઽધમઃ । ન તદ્ અસ્તિ યદ્ અદ્યાપિ ન કાલો નિગિરત્ય્ અયમ્
સમય નિર્દય, કઠોર, ક્રૂર, કડક, દયનિય અને નીચ છે — આજે પણ એવું કંઈ નથી કે જેને સમય ગળી જતો નથી.
કાલઃ કવલનૈકાન્તમતિર્ અત્તિ ગિરીન્ અપિ । અનન્તૈર્ અપિ ભોગૌઘૈર્ નાયં તૃપ્તો મહાશનઃ
સમય તો બધું ગળી જવાનો ઇરાદો રાખે છે; એ તો પહાડોને પણ ખાઈ જાય છે. અનંત આનંદોનો અનુભવ કર્યા પછી પણ, આ ભયંકર ભૂખ્યો ક્યારેય સંતોષાય જ નથી.
હરત્ય્ અયં નાશયતિ કરોત્ય્ અત્તિ નિહન્તિ ચ । કાલસ્ સંસારનૃત્યે હિ નાનારૂપૈર્ યથા નટઃ
સમય બધું લઈ જાય છે, નાશ કરે છે, સર્જે છે, ખાઈ જાય છે અને મારી નાખે છે; સંસારના નૃત્યમાં સમય અનેક રૂપે, એક અભિનેતા જેવો, કામ કરે છે.
ભિનત્તિ પ્રવિભાગસ્થો ભૂતબીજાન્ય્ અનારતમ્ । જગત્ય્ અસત્તયા ચઞ્ચ્વા દાડિમાનિ યથા શુકઃ
સમય સતત જીવોના બીજોને અલગ-અલગ કરી ભાંગી નાખે છે; જગતમાં, અસત્યની ચાંચથી, જેમ શુક પૉમેગ્રેનટના દાણા ફાડી નાખે છે તેમ.
શુભાશુભવિષાણાગ્રવિલૂનજનપલ્લવઃ । સ્ફૂર્જતિ સ્ફીતજનતાજીવરાજીવિનીગજઃ
શુભ અને અશુભ ભાગ્યના શિંગે માણસોના કૂંપળોને તોડી નાખીને, સમય જીવસૃષ્ટિના ઝુંડમાં મહાન હાથીની જેમ તેજ પામે છે.
વિરિઞ્ચમજ્જબ્રહ્માણ્ડબૃહદ્બિલ્વફલદ્રુમમ્ । બ્રહ્મકાનનમ્ આભોગિ પરમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
બ્રહ્માજીના વિશાળ વનમાં, જે વૃક્ષ સમગ્ર બ્રહ્માંડના ફળથી ભરેલું છે, તે પરમ મહાસર્પથી ઘેરાયેલું છે અને ત્યાં સ્થિર ઊભું છે.
યામિનીભ્રમરીપૂર્ણા રચયન્ દિનમઞ્જરીઃ । વર્ષકલ્પકલાવલ્લીર્ ન કદાચન ખિદ્યતે
રાત્રીના ભમરા જેવું જીવન ભરેલું છે, દિવસની ફૂલોની માળા ગૂંથતું અને ઋતુઓ તથા યુગોની વેલો પાથરતું, એ ક્યારેય થાકતું નથી.