જરાજીર્ણબકી યાવત્ કાસક્રેઙ્કારકારિણી । રૌતિ રોગોરગાકીર્ણા કાયદ્રુમશિરસ્સ્થિતા
જ્યાં સુધી વૃદ્ધાવસ્થાની જૂની, નબળી બગળી, જે ખાંસી અને કરકશ અવાજ કરે છે, રોગોના સાપોથી પીડાયેલી, શરીરરૂપી વૃક્ષના શિખરે બેઠેલી રડે છે—
તાવદ્ આગત એવાશુ કુતો ઽપિ પરિદૃશ્યતે । ઘનાન્ધતિમિરાકાઙ્ક્ષી મુને મરણકૌશિકઃ
ત્યાં સુધી, ક્યાંકથી, મરણનું ઘુવડ, ઘન અંધકારની ઈચ્છા રાખતું, તુરંત જ દેખાવા લાગે છે, હે મુનિ.
સાયંસન્ધ્યા પ્રજાતૈવ તમસ્ સમનુધાવતિ । જરા વપુષિ દૃષ્ટૈવ મૃતિં સમનુધાવતિ
જેમ સાંજ પડતાં જ અંધકાર પાછળથી દોડે છે, તેમ શરીરમાં વૃદ્ધાવસ્થા દેખાય ત્યારે મૃત્યુ પણ તેના પાછળ આવે છે.
જરાકુસુમિતં દેહદ્રુમં દૃષ્ટ્વૈવ દૂરતઃ । મૃતિભૃઙ્ગી દ્રુતં બ્રહ્મન્ નરસ્યાયાતિ સૂત્સુકા
હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે શરીરરૂપી વૃક્ષ દૂરથી વૃદ્ધાવસ્થાના ફૂલો સાથે દેખાય છે, ત્યારે મૃત્યુરૂપી મધમાખી ઉત્સાહપૂર્વક અને ઝડપથી એ માણસ પાસે આવી પહોંચે છે.
શૂન્યં નગરમ્ આભાતિ ભાતિ ચ્છિન્નલતો દ્રુમઃ । ભાત્ય્ અનાવૃષ્ટિમાન્ દેશો ન જરાજર્જરં વપુઃ
ખાલી શહેર દેખાય છે, કાપેલી ડાળીઓવાળું વૃક્ષ દેખાય છે, વરસાદ વગરનું પ્રદેશ પણ દેખાય છે—પણ વૃદ્ધાવસ્થાથી તૂટી ગયેલું શરીર દેખાતું નથી.
ક્ષણાન્ નિગિરણાયૈવ કાસક્વણિતકારિણી । ગૃધ્રીવામિષમ્ આદત્તે તરસૈવ નરં જરા
વૃદ્ધાવસ્થા પળભરમાં, ઉઘાડો ઉઘાડો ઉધરસનો અવાજ કરતી, ગૃધ્ર જેવું જોરથી માણસને પકડીને ગળી જાય છે.
દૃષ્ટ્વૈવ સોત્સુકેવાશુ પ્રગૃહ્ય શિરસિ ક્ષણાત્ । પ્રલુનાતિ જરા દેહં કુમારી કૈરવં યથા
વૃદ્ધાવસ્થા શરીરને ઉત્સુકતાથી જોઈ, પળભરમાં માથું પકડી લે છે અને તરત જ શરીરને નાશ પામાડે છે, જેમ કોઈ યુવતી કુમુદનું ફૂલ તોડી લે છે.
સીત્કારકારિણી પાંસુપરુષા પરિજર્જરમ્ । શરીરં શાતયત્ય્ એષા વાત્યેવ તરુપલ્લવમ્
આ વૃદ્ધાવસ્થા ધૂળથી ભરેલી, સીટી વગાડતી આવે છે અને જૂના શરીરને ફાડી નાખે છે, જેમ તોફાની પવન વૃક્ષની નાજુક પાંદડીઓને ફાડી નાખે છે.
જરસોપહતો દેહો ધત્તે જર્જરતાં ગતઃ । તુષારનિકરાકીર્ણપરિમ્લાનામ્બુજશ્રિયમ્
વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલું શરીર બરબાદ થઈ જાય છે, બરફ અને તુષ્ણાંથી ઢંકાયેલા, કુમળા અને કાંઈક મરઝાયેલી કમળની જેમ દેખાય છે.
જરાજ્યોત્સ્નોદિતૈવેયં શિરશ્શિખરિપૃષ્ઠતઃ । વિકાસયતિ સંરબ્ધવાતાં કાસકુમુદ્વતીમ્
આ વૃદ્ધાવસ્થા ચાંદનીની જેમ માથાના શિખર પરથી ફેલાય છે અને ઉગ્ર ઉશ્કેરાયેલા ઉધરસના પવનને ફેલાવે છે, જેમ રાતે ખીલતું કુમુદ ફૂલ ફેલાય છે.
પરિપક્વં સમાલોક્ય જરાક્ષારવિધૂસરમ્ । શિરઃકુષ્માણ્ડકં ભુઙ્ક્તે પુંસઃ કાલઃ કિલેશ્વરઃ
સમય, જે દુઃખોનો સ્વામી છે, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાની રાખથી ધૂંધળી થયેલી અને પાકી કુમળા જેવી માથું જુએ છે, ત્યારે એ માથું ગળી જાય છે.
જરાજહ્નુસુતોદ્યુક્તા મૂલાન્ય્ અસ્ય નિકૃન્તતિ । શરીરતીરવૃક્ષસ્ય ચલસ્યાયૂંષિ સત્વરમ્
વૃદ્ધાવસ્થા, નદીની દીકરી (મૃત્યુદેવી)ની સાથે મળી, શરીરરૂપી વૃક્ષની મૂળને ઝડપથી કાપી નાખે છે, જેથી જીવનશક્તિ ડગમગી ઉઠે છે.
જરામાર્જારિકા ભુક્તયૌવનાખુતયૈધિતા । પરમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ શરીરામિષગર્ધિની
યૌવનને ભળી ગયેલી અને દુઃખની અગ્નિ પ્રગટાવનાર વૃદ્ધાવસ્થા, શરીરના માંસ માટે લાલચી બની, આખરે ખૂબ આનંદ અનુભવે છે.
કાચિદ્ અસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિન્ નામઙ્ગલકરી તથા । યથા જરાક્રોશકરી દેહજઙ્ગલજમ્બુકી
આ જગતમાં વૃદ્ધાવસ્થા જેટલી અશુભ બીજી કોઈ વસ્તુ નથી; એ શરીર-વનમાં રડતી શિયાળ જેવી છે.
કાસશ્વાસસસીત્કારા દુઃખધૂમતમોમયી । જરાજ્વાલા જ્વલત્ય્ એષા યયાસૌ દગ્ધ એવ હિ
ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો અને ઊંડી આહ ભરવી — આ બધું દુઃખના ધૂમાડા અને અંધકાર સાથે આવે છે. વૃદ્ધાવસ્થાની આ જ્વાળા એવી છે કે, એમાં માણસ ખરેખર સળગી જાય છે.
જરસા વક્રતામ્ એતિ શુક્લાવયવપલ્લવા । તાત તન્વી તનુર્ નૄણાં લતા પુષ્પાનતા યથા
હે પુત્ર, જેમ ફૂલોથી ભરેલી વેલ નીચે વળી જાય છે, એ જ રીતે, ક્યારેક સફેદ અને કોમળ દેખાતી માનવીની પાતળી કાયાને વૃદ્ધાવસ્થા વાંકડી કરી નાખે છે.
જરાકર્પૂરધવલં દેહકર્પૂરપાદપમ્ । મુને મરણમાતઙ્ગો નૂનમ્ ઉદ્ધરતિ ક્ષણાત્
વૃદ્ધાવસ્થાના કંપૂર જેવું સફેદ બનેલું શરીર, હે મુનિ, મૃત્યુરૂપી હાથી એક પળમાં ઉઠાવી લઈ જાય છે.
મરણસ્ય મુને રાજ્ઞો જરાધવલચામરા । આગચ્છતો ઽગ્રે નિર્યાતિ સ્વાધિવ્યાધિપતાકિની
મૃત્યુ એ રાજા છે, હે મુનિ. વૃદ્ધાવસ્થાનું સફેદ ચામર તેની આગળ-આગળ ફરકે છે અને રોગોની ધ્વજ પણ તેની આવણીએ આગળ જાય છે.
ન જિતાશ્ શત્રુભિસ્ સઙ્ખ્યે યે નિષ્પિષ્ટાદ્રિકોટયઃ । તે જરાજીર્ણરાક્ષસ્યા પશ્યાશુ વિજિતા મુને
જેવી રીતે યુદ્ધમાં દુશ્મનો દ્વારા ન જીતાયેલા, જેઓના પર્વતો જેવા કિલ્લા પણ તૂટી ગયા, એ પણ અંતે વૃદ્ધાવસ્થાની રાક્ષસી દ્વારા તરત જ હરાઈ જાય છે, એ જો, હે મુનિ.
જરાતુષારધવલે શરીરસદનાન્તરે । શક્નુવન્ત્ય્ અક્ષશિશવસ્ સ્પન્દિતું ન મનાગ્ અપિ
વૃદ્ધાવસ્થાના તુષારથી સફેદ થયેલા શરીરના ઘર અંદર, આંખોની પોપટીઓ પણ જરા પણ હલાવી શકતી નથી.
સંસારસંસૃતેર્ અસ્યા ગન્ધકુટ્યાશ્ શિરોગતા । દેહયષ્ટ્યા જરાનામ્ની ચામરશ્રીર્ વિરાજતે
આ સંસારની સુગંધિત કોઠીમાં, શરીરની ડાળ પર, વૃદ્ધાવસ્થા નામનું ચામરાનું સૌંદર્ય શોભાયમાન થાય છે.
જરાચન્દ્રોદયસિતે શરીરનગરે સ્થિતે । ક્ષણાદ્ વિકાસમ્ આયાતિ મુને મરણકૈરવમ્
જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાનો ચાંદરો શરીરનગરીમાં ઉગે છે, ત્યારે, હે મુનિ, મૃત્યુનું કમળ પળભરમાં ખીલી ઊઠે છે.
જરાસુધાલેપસિતે શરીરાન્તઃપુરાન્તરે । અશક્તિર્ આર્તિર્ આપચ્ ચ તિષ્ઠન્તિ સુખમ્ અઙ્ગનાઃ
વૃદ્ધાપનાની લિપિ લાગેલા શરીરના મહેલમાં, અશક્તિ, દુઃખ અને આપત્તિ સુખની સાથીની જેમ ઊભી રહે છે.
અભાવાગ્રેસરા યત્ર જરા જયતિ જન્તુષુ । કસ્ તત્રેહ સમાશ્વાસો મમ મન્દમતેર્ મુને
જ્યાં વૃદ્ધાપણા સૌ પ્રથમ આગળ રહી જીવોમાં વિજયી બને છે, હે મુનિ, ત્યાં મારી જેવી મંદબુદ્ધિ વ્યક્તિને શું સાંત્વના મળી શકે?
કિં તેન દુર્જીવિતદુર્ગ્રહેણ જરાં ગતેનાપિ હિ જીવ્યતે યત્ । જરા જગત્યામ્ અજિતા નરાણાં સર્વૈષણાસ્ તાત તિરસ્કરોતિ
આ દુઃખદાયી અને મુશ્કેલ જીવનને ઝૂંપીને પણ વૃદ્ધાપણામાં જીવવાથી શું મળે છે? હે પિતા, કારણ કે જગતમાં મનુષ્યોમાં અજિત રહેલું વૃદ્ધાપણું દરેક ઇચ્છાને દૂર ફેંકી દે છે.
વિકલ્પકલ્પનાનલ્પકલ્પિતૈર્ અલ્પબુદ્ધિભિઃ । ભેદૈર્ ઉદ્ધુરતાં નીતસ્ સંસારકુહકભ્રમઃ
અલ્પબુદ્ધિ લોકોની કલ્પનાઓથી ઊભેલા ભેદભાવથી સંસારનું મોહભ્રમ ઉથલપાથલ થઈ જાય છે.
સતાં કથમ્ ઇવાસ્થેહ જાયતે જાલપઞ્જરે । બાલા એવાત્તુમ્ ઇચ્છન્તિ ફલં મકુરબિમ્બિતમ્
જેમ જાળમાં પાંજરું હોય તેમ જ્ઞાનીઓ માટે આ આસક્તિ કેવી રીતે થાય છે? જેમ બાળકો અરીસામાં પડેલા ફળને ખાવા માંગે છે, એમ જ અજ્ઞાનીઓ જ આ મિથ્યા ઇચ્છા રાખે છે.
ઇહાપિ વિદ્યતે યૈષા પેલવા સુખભાવના । આખુસ્ તન્તુમ્ ઇવાશેષં કાલસ્ તામ્ અપિ કૃન્તતિ
અહીં પણ સુખની નબળી કલ્પના રહે છે; પણ સમય તો ઉંદર જેવો છે, જે દરેક સુખના દોરાને કાપી નાખે છે.
ન તદ્ અસ્તીહ યદ્ અયં કાલસ્ સકલઘસ્મરઃ । ગ્રસતે ન જગજ્જાતં મહાબ્ધિમ્ ઇવ વાડવઃ
અહીં એવું કંઈ નથી જેને સર્વનાશક સમય ગળી ન જાય; જેમ સમુદ્રની અંદર અગ્નિ બધું પી જાય છે, તેમ સમય જગતમાં જન્મેલા બધાને નાશ કરી નાખે છે.
સમસ્તસામાન્યતયા ભીમઃ કાલો મહેશ્વરઃ । દૃશ્યસત્તામ્ ઇમાં સર્વાં કવલીકર્તુમ્ ઉદ્યતઃ
સમય તો ભયાનક અને સર્વશક્તિમાન છે, જે સર્વને એકસમાન રીતે ગ્રહણ કરવા સજ્જ છે; આ દેખાતી દુનિયાને આખરે ગળી જવાનો છે.