કલુષોડ્ડામરકારા રજઃપ્રસરધૂસરા । ચલા કલ્પાન્તવાત્યેવ સ્વાક્રાન્તભુવનાન્તરા
મેલથી ભરેલી, ઘમંડથી દેખાતી, રજોગુણના ધૂળથી ધૂંધળી, એ અસ્થિર છે અને યુગના અંતે આવતી વાવાઝોડા જેવી છે, પોતાનું જગત ઘેરી લે છે.
ધૂમાલીવાઙ્ગસંલગ્ના દાહસ્વેદપ્રદાયિની । ગર્ભીકૃતરસાક્રમ્ય જગન્તિ પરિવર્તતે
ધૂમની લાઈ જેમ અંગો સાથે ચોંટી રહે છે અને દાઝ તથા પસીનો લાવે છે, એ રીતે એ જગતના રસને પોતાના અંદર લઈ, બધાં જગતોમાં ફરતી રહે છે.
ધારા જલધરસ્યેવ સુદીર્ઘા જડનિર્મિતા । અસારસઙ્ઘાતદૃઢરજ્જુસ્ તૃણગણૈર્ ઇવ
એની ધારા વાદળમાંથી પડતા વરસાદ જેવી લાંબી છે, જે જડતાથી બનેલી છે; એની દોરી ઘાસના તણાંથી વણાયેલી મજબૂત દોરી જેવી છે, છતાં અંદરથી ખાલી છે.
તરઙ્ગોત્પલમાલેવ કલ્પનામાત્રવર્ણિતા । મૃણાલીવ બહુચ્છિદ્રા પઙ્કપ્રૌઢા જડાત્મિકા
એ માત્ર કલ્પનાથી વર્ણવાય છે, જેમ તરંગ કે કમળ; કમળના ડાંઠ જેવી અનેક છિદ્રવાળી, કાદવથી ભરેલી અને જડતાથી બનેલી છે.
જ્વાલેવ દૃશ્યતે વૃદ્ધિતત્પરા ન ચ વર્ધતે । વિષાસ્વાદ ઇવાપાતમધુરાન્તે સુદારુણા
એ જ્વાળાની જેમ દેખાય છે, સતત વધવા ઇચ્છે છે પણ ક્યારેય વધતી નથી; ઝેરના સ્વાદ જેવી શરૂઆતમાં મીઠી લાગે છે, પણ અંતે ખૂબ જ કઠિન અને દુખદાયી બને છે.
નષ્ટા દીપશિખેવૈષા ન જાને ક્વેહ ગચ્છતિ । મિહિકેવાગ્રદૃષ્ટાપિ ગૃહ્યમાણા ન કિઞ્ચન
જેમ દીવો બુઝાઈ જાય છે, એમ એ અદૃશ્ય થઈ જાય છે—મને ખબર નથી કે એ કયા જાય છે; દૂરથી દેખાતી ધુમ્મસ જેવી, હાથમાં લેતાં તો એ કંઈ જ નથી.
પાંસુમુષ્ટિર્ ઇવાસ્તીર્ય પ્રેક્ષિતા પારમાણવી । આકાશનીલિમેવૈષા નિર્નિમિત્તૈવ દૃશ્યતે
માટેની માટીની મુઠી ફેલાવીએ તેમ, એ નાનકડા કણ જેવી દેખાય છે; આકાશમાં ફેલાયેલી ધૂંધ જેવી, એ કોઈ કારણ વિના દેખાય છે.
દ્વિચન્દ્રમોહવજ્ જાતા સ્વપ્નવદ્ વિહિતભ્રમા । યથા નૌયાયિનસ્ સ્થાણુસ્પન્દસ્ તદ્વદ્ ઇહોત્થિતા
જેમ બે ચાંદ જોવા ભ્રમ થાય, અથવા સ્વપ્નમાં ભ્રમણા થાય, તેમ એ ઊભી થાય છે; જેમ હલતી નાવમાં બેઠેલા લોકોને ઊભી વસ્તુ પણ હલતી લાગે, એમ એ અહીં દેખાય છે.
અનયોપહતે ચિત્તે દીર્ઘકાલમ્ ઇવાકુલૈઃ । જનૈર્ આલક્ષ્યતે દીર્ઘસ્ સંસારસ્વપ્નવિભ્રમઃ
જ્યારે મન એના કારણે પીડાય છે, ત્યારે લોકો લાંબા સમય સુધી ઉલઝણ અને બેચેનીથી ભરેલો સંસારનો સ્વપ્નભ્રમ અનુભવતા રહે છે.
મનોજ્ઞમ્ અપિ સત્યં ચ દૃશ્યતે સદ્ અસત્તયા । અમનોજ્ઞમ્ અસત્યં ચ દૃશ્યતે ઽસચ્ ચ સત્તયા
આપણે જે મનને ગમતું અને સાચું લાગે છે, એ ક્યારેક સાચું લાગે છે તો ક્યારેક ખોટું પણ લાગે છે; અને જે મનને ન ગમતું અને ખોટું હોય છે, એ પણ ક્યારેક ખોટું લાગે છે તો ક્યારેક સાચું પણ લાગે છે.
અનયોપહતે ત્વ્ અસ્મિંશ્ ચિત્રાશ્ ચેતસિ વિભ્રમાઃ । ઉત્પદ્યન્તે વિનશ્યન્તે તરઙ્ગાસ્ તોયધેર્ ઇવ
આવી ભ્રાંતિઓથી મન ગડબડાય છે ત્યારે, તેમાં અનેક પ્રકારની ભ્રમણાઓ ઉદ્ભવે છે અને અદૃશ્ય પણ થઈ જાય છે, એ તો દરિયાની સપાટી પર ઊઠતા અને ઓગળતા તરંગો જેવી છે.
પદાર્થરથમ્ આરૂઢા ભાવનૈષા બલાન્વિતા । આક્રામતિ મનઃ ક્ષિપ્રં વિહગં વાગુરા યથા
આ કલ્પના, જેમાં બળ હોય છે, વસ્તુઓના રથ પર ચડીને મનને ઝડપથી કબજે કરી લે છે, જેમ જાળ પંખીને પકડી લે છે.
કારુણ્યાત્ સ્પન્દમાનાક્ષીં સ્રવત્ક્ષીરલવસ્તનીમ્ । નયત્ય્ ઉલ્લાસિતાનન્દં જનનીં ગૃહિણીપદમ્
માતા, જેણે દયાથી ભરપૂર આંખો અને દૂધથી ભીંજાયેલા સ્તન ધરાવ્યા છે, એ પોતાના બાળકના આનંદમાં ખુશ થઈને ગૃહિણીનું સ્થાન ગ્રહણ કરે છે.
વિષીકરોતિ નિષ્ષ્યન્દસન્તર્પિતજગત્ત્રયમ્ । સુધા સાર્દ્રમ્ અપિ ક્ષિપ્રં પ્રવૃદ્ધા બિમ્બમ્ ઐન્દવમ્
ચાંદ્રમા ભલે અમૃતથી ભરેલો અને ભીનો હોય, પણ જો એ બહુ મોટો થઈ જાય તો તરત જ ઝેર બનીને ત્રણેય લોકને હાનિ પહોંચાડે છે.
ઉન્મત્તવરવેતાલવર્તનારમ્ભસમ્ભ્રમમ્ । સ્થાણવસ્ સમ્પ્રયચ્છન્તિ મૂકમ્ અપ્ય્ એતિ યદ્ ધિયા
ક્યારેક મનમાં ઉથલપાથલ થાય ત્યારે પથ્થર જેવું સ્થિર મનુષ્ય પણ પાગલ, ભૂતગ્રસ્ત કે મધ્યપાન કરનારની જેમ ગભરાઈને વર્તે છે, અને મૌન રહેનાર પણ બોલવા લાગે છે.
સન્ધ્યાદિષુ ચ કાલેષુ લોષ્ટપાષાણભિત્તયઃ । અસ્યાઃ પ્રસાદાદ્ દૃશ્યન્તે સર્પા જગતિ દૃષ્ટિભિઃ
સાંજના સમયે કે આવા અન્ય સમયે, મનની અસરથી લોકો માટીના ઢગલા, પથ્થર કે દિવાલ પર પણ સાપ દેખાઈ જાય છે.
એકો ઽપિ દ્વિતયોદેતિ યથા દ્વિશશિદર્શને । દૂરમ્ અભ્યાશતાં યાતિ સ્વપ્ને ઽબ્ધિતરણં યથા
જેમ એક ચાંદ્રમા બે દેખાય છે જ્યારે આંખે ભ્રમ થાય, અથવા સપનામાં દૂરનું કિનારું નજીક લાગે છે, એ જ રીતે મન પણ આવી ભ્રમણા ઊભી કરે છે.
આદીર્ઘઃ ક્ષણતામ્ એતિ કાલસ્ સેષ્ટા યથા નિશા । ક્ષણો વર્ષમ્ ઇવાભાતિ કાન્તાવિરહિણામ્ ઇવ
લાંબો સમય પણ ક્યારેક પળ જેટલો ટૂંકો લાગી જાય છે, જેમ લાંબી રાત પણ તરત પસાર થઈ જાય છે; અને ક્યારેક એક પળ પણ વર્ષ જેટલી લાંબી લાગે છે, જેમ પ્રેમીથી વિયોગમાં રહેનારને અનુભવાય છે.
ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ નામ ન કરોતીયમ્ ઉદ્ધતા । અસ્યાસ્ ત્વ્ અકિઞ્ચનાયાસ્ તુ શક્તતાં પશ્ય રાઘવ
આ ચંચળ મન એવું કંઈ નથી કે જેનું નામ ન રાખે કે સર્જન ન કરે; પણ હે રાઘવ, જ્યારે આ મન પાસે કંઈ જ નથી, ત્યારે એની બેકસી જોઈ લે.
સંરોધયેત્ પ્રયત્નેન સંવિદૈવાશુ સંવિદમ્ । સંવિત્સ્રોતોનિરોધેન શુષ્યત્ય્ એષા મનોનદી
મનને મનથી જ પ્રયત્નપૂર્વક રોકવું જોઈએ; જ્ઞાનના પ્રવાહને અટકાવવાથી મનની આ નદી સુકાઈ જાય છે.
અવિદ્યમાનયૈવેદં પેલવાઙ્ગ્યા સુતુચ્છયા । મિથ્યાભાવનયા નામ ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જેનું અસ્તિત્વ જ નથી, જે નબળી અને એકદમ ખાલી છે, એવી ખોટી કલ્પનાથી જ આ જગત આશ્ચર્યજનક રીતે અંધકારમય બની ગયું છે.
અરૂપયા નિરાકૃત્યા ચારુચેતનહીનયા । અસત્યેવાશુ નશ્યન્ત્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જેનું સ્વરૂપ નથી, જે આકારવિહિન છે, શુદ્ધ ચેતનાથી રહિત છે અને અસત્યની જેમ તરત જ નાશ પામે છે, એથી આ જગત અજાયબીથી અંધકારમાં ડૂબી ગયું છે.
આલોકેન વિનશ્યન્ત્યા સ્ફુરન્ત્યા તમસો ઽન્તરે । કૌશિકેક્ષણધર્મિણ્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જે પ્રકાશ વિના નાશ પામે છે, અંધકારની અંદર ઝબકે છે અને જેનું દૃષ્ટિ ઘુવડ જેવી છે, એથી આ જગત અજાયબીથી અંધકારમાં ડૂબી ગયું છે.
કુકર્મૈકાન્તકારિણ્યા ન સહન્ત્યાવલોકનમ્ । દેહમ્ અપ્ય્ અવિજાનન્ત્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જે માત્ર દુષ્કર્મ જ કરે છે, જેને દેખાવ સહન થતો નથી અને જે પોતે શરીર પણ ઓળખતી નથી, એથી આ જગત અજાયબીથી અંધકારમાં ડૂબી ગયું છે.
સુધીરાચારધર્મિણ્યા નિત્યં પ્રાકૃતકાન્તયા । અનારતાસ્તઙ્ગતયા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જે સુજ્ઞાનો આચરણ કરે છે, હંમેશા સ્વાભાવિક રીતે સુંદર છે અને સતત અસ્ત થતા રહે છે, એથી આ જગત અજાયબીથી અંધકારમાં ડૂબી ગયું છે.
અનન્તદુઃખાકુલયા સદૈવ ધૃતયાનયા । સમ્બોધહીનયા નામ ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જે માણસ સદાય અણગણ્યા દુઃખોથી ઘેરાયેલો રહે છે, ખોટી દૃઢતા ધરાવે છે અને સાચી સમજ વિના જીવે છે, એના કારણે આખું જગત અજબ રીતે અંધ બની જાય છે.
કામક્રોધઘનસ્તન્યા તમઃપ્રસરવક્ત્રયા । અચેતનશરીરિણ્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જેના હૃદયમાં ઇચ્છા અને ક્રોધ ઘનઘોર છે, જેના મોઢેથી અંધકાર ફેલાય છે અને જેનું શરીર જડ છે, એના કારણે આખું જગત અજબ રીતે અંધ બની જાય છે.
આત્માન્ધકૂપાસ્પદયા જડયા જાડ્યજીર્ણયા । દુઃખદીર્ઘપ્રલાપિન્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જે પોતાના મનના અંધ કૂવામાં વસે છે, જડતાથી જૂનું અને સુસ્ત બની ગયું છે, અને સતત દુઃખમાં લાંબા રડકા રડે છે, એના કારણે આખું જગત અજબ રીતે અંધ બની જાય છે.
પુરુષાસઙ્ગભઙ્ગિન્યા રોગિણ્યાક્ષતમાયયા । વિવર્તિન્યા વિવક્ષાસુ ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્
જે માણસ સંબંધો તોડી નાખે છે, રોગી છે અને મોટે ભાગે મોહિત રહે છે, અને જેના મનમાં ભાવનાઓ સતત બદલાય છે, એના કારણે આખું જગત અજબ રીતે અંધ બની જાય છે.
પુરુષસ્ય ન યા શક્તા સોઢુમ્ ઈક્ષિતમ્ અપ્ય્ અલમ્ । તયા સ્ત્રિયાશરણયા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતઃ પુમાન્
જે પુરુષ એ સ્ત્રીને જોઈ પણ શકે નહીં, અને જે એવી સ્ત્રીની રક્ષા વગર છે, તે પુરુષ અજબ રીતે અંધ બની જાય છે.